राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवस पुस्तकालय – ज्ञानको मन्दिर, चेतनाको दीप र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र १५,

निशा पाण्डे

ज्ञान, चेतना, संस्कार र सभ्यताको उज्यालो बोकेर आउने यस विशेष अवसरमा यहाँहरू सबैमा हार्दिक अभिवादन।
आज हामी राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवसको अवसरमा एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण विषयमा चिन्तन गर्दैछौँ—पुस्तकालय किन आवश्यक छ ? पुस्तक किन पढ्ने ? र ज्ञानको संस्कारले राष्ट्रको भविष्य कसरी निर्माण गर्छ ?
पुस्तकालय केवल पुस्तक राख्ने भवन होइन। पुस्तकालय एउटा समाजको सामूहिक स्मृति, ज्ञानको भण्डार, अनुसन्धानको आधार र चेतनाको केन्द्र हो। एउटा राम्रो पुस्तकालयले पुस्तौँपुस्तालाई ज्ञानसँग जोड्छ, प्रश्न गर्न सिकाउँछ, सत्य खोज्न प्रेरित गर्छ र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्छ। पुस्तकालय ज्ञानको मन्दिर हो
हाम्रो पूर्वीय परम्परामा ज्ञानलाई अत्यन्त पवित्र मानिएको छ। “सा विद्या या विमुक्तये” अर्थात् मानिसलाई अज्ञान र बन्धनबाट मुक्त गराउने नै वास्तविक विद्या हो। मन्दिरले आध्यात्मिक शान्ति दिन्छ, विद्यालयले औपचारिक शिक्षा दिन्छ भने पुस्तकालयले मानिसलाई स्वाध्याय, अनुसन्धान र निरन्तर ज्ञानार्जनको अवसर प्रदान गर्छ।
पुस्तकालयमा विद्यार्थी मात्र आउँदैनन्। शिक्षक, अनुसन्धानकर्ता, लेखक, पत्रकार, साहित्यकार, इतिहासविद्, समाजशास्त्री, नीति निर्माता र सामान्य पाठक सबैका लागि पुस्तकालय समान रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले पुस्तकालयलाई समाजको ज्ञानको साझा घर भन्न सकिन्छ।
आज प्रविधिको युग हो। मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल, भिडियो र डिजिटल माध्यमले सूचना प्राप्त गर्न अत्यन्त सजिलो बनाएका छन्। तर सूचना र ज्ञान एउटै कुरा होइन।
सूचना धेरै हुन सक्छ, तर त्यसलाई बुझ्ने, विश्लेषण गर्ने र सही–गलत छुट्याउने क्षमता ज्ञान र विवेकबाट आउँछ। पुस्तक पढ्ने मानिसले केवल अक्षर पढ्दैन; उसले अनुभव पढ्छ, इतिहास पढ्छ, समाज पढ्छ, मानिस पढ्छ र आफूलाई पनि पढ्न सिक्छ।
पुस्तकले मानिसलाई प्रश्न गर्न सिकाउँछ। प्रश्नले अनुसन्धान जन्माउँछ। अनुसन्धानले नयाँ ज्ञान निर्माण गर्छ। नयाँ ज्ञानले समाज र राष्ट्रको विकासको बाटो खोल्छ। त्यसैले पुस्तकालय दिवस वास्तवमा पढ्ने संस्कार र सोच्ने संस्कारको उत्सव पनि हो।
कतिपयले प्रश्न गर्छन्—आज इन्टरनेटमा संसारभरको ज्ञान उपलब्ध छ भने पुस्तकालय किन चाहियो ? यसको उत्तर सरल छ।
आज पुस्तकालयको भूमिका पहिलेभन्दा झन् व्यापक भएको छ। अब पुस्तकालय केवल मुद्रित पुस्तकको संग्रहालय भएर बस्नु हुँदैन। यसले डिजिटल पुस्तकालय, ई–बुक, डिजिटल अभिलेख, अनुसन्धान सामग्री, दुर्लभ दस्तावेजको संरक्षण र अनलाइन ज्ञान पहुँचलाई समेत समेट्नुपर्छ। तर, डिजिटल माध्यमको विस्तारसँगै अर्को चुनौती पनि आएको छ—गलत सूचना, भ्रामक सामग्री र अप्रमाणित ज्ञानको फैलावट। यस्तो अवस्थामा पुस्तकालयले प्रमाणमा आधारित ज्ञान र विश्वसनीय स्रोतसम्म नागरिकको पहुँच सुनिश्चित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
राष्ट्रको भविष्य विद्यालयमा पढिरहेका बालबालिकाको हातमा छ। त्यसैले बालबालिकामा सानैदेखि पुस्तक पढ्ने बानी विकास गराउनु आवश्यक छ। घरमा पुस्तक राखौँ। विद्यालयमा पुस्तकालयलाई सक्रिय बनाऔँ। स्थानीय तहले सार्वजनिक पुस्तकालयको विकास गरौँ। अभिभावकले बालबालिकालाई मोबाइल मात्र होइन, पुस्तक पनि उपहार दिऔँ।
एक बालकले एउटा राम्रो पुस्तक पढ्दा उसको कल्पनाशक्ति बढ्छ। भाषा समृद्ध हुन्छ। विचार फराकिलो हुन्छ। चरित्र निर्माणमा सहयोग पुग्छ। समाज र संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण विकसित हुन्छ। त्यसैले पुस्तकालय निर्माण गर्नु भनेको केवल भवन निर्माण गर्नु होइन; भविष्य निर्माण गर्नु हो।
ज्ञानमा लगानी गर्ने राष्ट्र नै दीर्घकालीन रूपमा समृद्ध बन्न सक्छ। विकासका लागि सडक, पुल, विद्युत्, सञ्चार र भौतिक पूर्वाधार आवश्यक छन्। तर यी सबै पूर्वाधारलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने मानव चेतना र दक्षता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। पुस्तकालयले त्यही चेतना निर्माणमा योगदान पुर्‍याउँछ।
एउटा सक्षम पुस्तकालयले स्थानीय इतिहास संरक्षण गर्न सक्छ। पुराना दस्तावेज सुरक्षित राख्न सक्छ। स्थानीय भाषा, साहित्य र संस्कृतिलाई संरक्षण गर्न सक्छ। विद्यार्थीलाई अनुसन्धानको वातावरण दिन सक्छ। नागरिकलाई सार्वजनिक सूचना र ज्ञानमा पहुँच दिन सक्छ। त्यसैले पुस्तकालय शिक्षा, संस्कृति, अनुसन्धान, लोकतान्त्रिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको आधार बन्न सक्छ।
राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवस मनाउँदै गर्दा हामीले केवल शुभकामना आदान–प्रदान गरेर पुग्दैन। यस अवसरलाई व्यवहार परिवर्तनको अभियान बनाउनु आवश्यक छ। सरकारले सार्वजनिक पुस्तकालयको पूर्वाधार र स्रोतसाधनमा लगानी गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले समुदायमा पुस्तकालय विस्तार गर्नुपर्छ। विद्यालयहरूले पुस्तकालयलाई विद्यार्थीको नियमित सिकाइसँग जोड्नुपर्छ।
शिक्षकहरूले पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको ज्ञान खोज्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
अभिभावकले घरमा पढ्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
र नागरिकले पुस्तकालयलाई आफ्नो जीवनको ज्ञान–साथी बनाउनुपर्छ।
विशेषगरी युवापुस्तालाई हामीले भन्नैपर्छ—
मोबाइल चलाउनुहोस्, तर मोबाइलले तपाईंलाई नचलाओस्।
इन्टरनेट प्रयोग गर्नुहोस्, तर विवेक नगुमाउनुहोस्।
सूचना खोज्नुहोस्, तर ज्ञान र सत्यको खोजी गर्न पुस्तकसँग पनि मित्रता गाँस्नुहोस्।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०६५ सालदेखि प्रत्येक वर्ष भदौ १५ गते राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवस मनाउँदै आएको छ। यो दिवस तत्कालीन राजा गीर्वाणयुद्ध वीरविक्रम शाहको शासनकालमा वि.सं. १८६९ भदौ १५ गते शुक्रबार पुस्तकालय स्थापना गर्ने कानुनमा लालमोहर लगाइएका ऐतिहासिक दिनको स्मृतिमा मनाइन्छ। यसले नेपालमा पुस्तकालयको सुरुवात भएको तथ्यलाई स्मरण गराउँछ।
पुस्तकालय दिवस मनाउने उद्देश्य
नेपालमा वि.सं. २०६५ सालदेखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो। पुस्तकालयको क्षेत्रका गतिविधि, चुनौती र आवश्यकता बारे जनचेतना फैलाउने, पुस्तकालय प्रयोगको संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्ने र ज्ञान–शिक्षाको आधारलाई मजबुत बनाउन यस दिवसको विशेष महत्व रहन्छ।
नेपालमा पुस्तकालयका विभिन्न स्वरूप छन्, जसले अध्ययन–अनुसन्धान र ज्ञान–विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेका छन्।

• शैक्षिक पुस्तकालय – विशेष गरी विद्यालय, महाविद्यालय तथा विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित पुस्तकालय। उदाहरणका लागि नेपालकै ठूलो त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालय।
• सामुदायिक पुस्तकालय – स्थानीय समुदायको पहलमा सञ्चालन हुने पुस्तकालय, जसले सर्वसाधारणलाई ज्ञानमा पहुँच दिलाउँछ।
• ई-पुस्तकालय – डिजिटल माध्यममार्फत पुस्तक, सामग्री र जानकारी उपलब्ध गराउने आधुनिक स्वरूप।
पुस्तकालयको महत्व
• ज्ञान, शिक्षा र अनुसन्धानको मूल स्रोत।
• सामाजिक, सांस्कृतिक र बौद्धिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने केन्द्र।
• विद्यार्थी, शोधकर्ता र पाठकलाई जीवनभर अध्ययन गर्ने प्रेरणा दिने स्थल।

पुस्तकालयको उपयोग
• पठन–पाठन, अनुसन्धान र सन्दर्भ सामग्री प्राप्त गर्न।
• अध्ययन संस्कृति र आलोचनात्मक सोच विकास गर्न।
• पुस्तक, पत्रिका, डिजिटल सामग्री लगायत विविध ज्ञान–स्रोतमा सहज पहुँच बनाउन।
एउटा पुस्तकले एउटा व्यक्तिको जीवन बदल्न सक्छ।
एउटा पुस्तकालयले एउटा पुस्ताको सोच बदल्न सक्छ। र एउटा ज्ञानवान पुस्ताले सम्पूर्ण राष्ट्रको भविष्य बदल्न सक्छ। त्यसैले राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवस केवल पुस्तकालयको दिवस होइन। यो ज्ञानको सम्मान गर्ने दिवस, अध्ययनको संस्कार जगाउने दिवस र चेतनशील समाज निर्माण गर्ने संकल्पको दिवस हो।
आज हामी सबैले एउटा सानो संकल्प गरौँ :
हरेक दिन केही समय पढ्नेछौँ।
पुस्तकालयको प्रयोग गर्नेछौँ।
बालबालिकालाई पुस्तकसँग जोड्नेछौँ।
ज्ञानलाई जीवनमा उतार्नेछौँ।
र ज्ञान, विवेक र संस्कारयुक्त समाज निर्माणमा आफ्नो योगदान दिनेछौँ। किनकि—
“पुस्तकमा अक्षर मात्र हुँदैन, त्यहाँ पुस्तौँपुस्ताको अनुभव हुन्छ। पुस्तकालयमा भवन मात्र हुँदैन, त्यहाँ राष्ट्रको चेतना सुरक्षित हुन्छ।”
ज्ञानको ज्योति कहिल्यै ननिभोस्।
पढ्ने संस्कार घर–घरमा फैलियोस्।
हाम्रा पुस्तकालयहरू ज्ञान, अनुसन्धान र सिर्जनाका जीवन्त केन्द्र बनून्।
राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवसको सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीमा हार्दिक शुभकामना।
जय ज्ञान ! जय शिक्षा ! जय राष्ट्र !
ॐ असतो मा सद्गमय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्मा अमृतं गमय।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)