विश्व बेपत्ता विरुद्धको दिवस, रोपाईं जात्रा – स्मृतिको सम्मान, न्यायको खोजी र माटोसँग जोडिएको नेपाली जीवनको उत्सव

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र १४,

डा. के. बि. सम्राट

पहिलो दृष्टिमा यी दुई विषय फरक देखिन्छन् – एउटा मानव अधिकार र न्यायसँग सम्बन्धित छ भने अर्को कृषि, संस्कृति र उत्सवसँग। तर गहिरिएर हेर्दा दुवैले नेपाली समाजको एउटा महत्वपूर्ण पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । मानिस, उसको स्मृति, उसको श्रम, उसको अधिकार र उसको समुदायसँगको सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। हरेक वर्ष अगस्ट ३० मा मनाइने विश्व बेपत्ता विरुद्धको दिवसले जबर्जस्ती बेपत्ता पारिएका व्यक्तिहरूको अवस्था सार्वजनिक गर्न, पीडित परिवारको पीडा सम्बोधन गर्न र सत्य, न्याय तथा जवाफदेहिताको पक्षमा विश्व समुदायलाई सचेत गराउँछ। अर्कोतर्फ, नेपाली मौलिक संस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति रोपाईं जात्राले नेपाली समाजको कृषि सभ्यता, श्रम संस्कृति, सामूहिकता, मनोरञ्जन र प्रकृतिप्रतिको आत्मीय सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।
बेपत्ता पारिनु केवल एउटा व्यक्तिको अनुपस्थिति होइन। यसको पीडा एउटा परिवार, एउटा पुस्ता र कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण समुदायले बोक्नुपर्छ। आफ्नो प्रियजन कहाँ छ, जीवित छ कि छैन, उसको अवस्था के छ भन्ने अनिश्चिततामा बस्नुपर्ने बाध्यता आफैंमा गम्भीर मानवीय त्रासदी हो।
मृत्युको निश्चित खबरले दुःख त दिन्छ, तर सत्य स्वीकार गर्ने एउटा आधार पनि दिन्छ। जब व्यक्ति बेपत्ता हुन्छ, परिवारलाई न त वास्तविकता थाहा हुन्छ, न त अन्तिम संस्कार गर्न पाउने अवसर। यसरी अनिश्चितता स्वयं एउटा निरन्तर पीडा बन्न पुग्छ।
त्यसैले विश्व बेपत्ता विरुद्धको दिवस केवल बेपत्ता व्यक्तिहरूलाई सम्झने दिन होइन; यो राज्य तथा सम्बन्धित निकायलाई ‘सत्य के हो ?’ ‘जिम्मेवार को हो ?’ र ‘पीडित परिवारले न्याय कहिले पाउने ?’ भन्ने प्रश्न गर्ने दिन पनि हो।
कुनै पनि लोकतान्त्रिक राज्यमा नागरिकको जीवन, स्वतन्त्रता र सम्मान सर्वोच्च मानिन्छ। राज्यका निकाय वा कुनै पनि संगठित शक्तिको कारण नागरिक बेपत्ता पारिएको भए त्यसको निष्पक्ष छानबिन हुनु आवश्यक छ।
न्याय भनेको दोषीलाई कारबाही गर्नु मात्र होइन। पीडित परिवारलाई सत्य बताउनु, उनीहरूको पीडा स्वीकार गर्नु, उचित परिपूरण उपलब्ध गराउनु र भविष्यमा त्यस्ता घटना दोहोरिन नदिने सुनिश्चितता गर्नु पनि न्यायको अभिन्न अंग हो।
वर्षौं बित्दै जाँदा पीडित परिवारको उमेर बढ्छ, नयाँ पुस्ता जन्मिन्छ र पुराना घटनाहरू बिस्तारै स्मृतिमा धुमिल हुन सक्छन्। तर न्यायको प्रश्न धुमिल हुनु हुँदैन। समय बित्नुले पीडालाई समाप्त गर्दैन; बरु कतिपय अवस्थामा त्यसलाई अझ गहिरो बनाउँछ।
त्यसैले बेपत्ता नागरिकहरूको खोजी, घटनाको सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्ने कार्य र पीडित परिवारलाई न्याय दिलाउने प्रक्रिया राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवीय तथा संवैधानिक दायित्वका रूपमा अघि बढाइनुपर्छ।
२०१० मा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाले आफ्नो प्रस्ताव ६५ र २०९ मार्फत विश्वका विभिन्न क्षेत्रहरूमा गिरफ्तारी, नजरबन्द र अपहरण सहित लागू वा अनैच्छिक बेपत्ताको वृद्धिको बारेमा गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दै बेपत्ता, र बेपत्ता भएका साक्षी वा बेपत्ता व्यक्तिका आफन्तहरूलाई उत्पीडन, दुर्व्यवहार र धम्की दिने रिपोर्टहरूप्रति जबाफदेहिता बढाउने अभिप्रायले यस दिवसको श्रीगणेश गरेको हो ।
जबरजस्ती बेपत्ता पारिएका पीडितहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस हरेक वर्ष अगस्ट ३० मा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिहरूलाई सम्मान र श्रद्धाञ्जली दिन मनाइन्छ। विश्वव्यापी सङ्गठनहरू संयुक्त राष्ट्र र एमनेस्टी इन्टरनेशनलले यो दिवसलाई जबरजस्ती बेपत्ता पार्ने अपराध हो र द्वन्द्वको अवस्थालाई उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन भन्ने बारे जागरूकता बढाउन यो दिवस मनाउने गरिन्छ ।
नेपालमा पनि दशकौँ लामो द्वन्द्वका क्रममा हजारौँ मान्छे बेपत्ता भएको तथ्याकं छ तर युद्ध बिरामको आधा दशक भइसक्दा पनि न्यायको उद्घाटन हुन नसक्नु असाध्यै दुक्खदायी छ । अन्तर्राष्ट्रियरुपमा मानव अधिकारमा कार्यरत मानवअधिकारवादी संस्था एम्नेस्टी इन्टरनेसनल, संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानवअधिकार उच्च आयुक्तको कार्यालय, रेडक्रस अन्तर्राष्ट्रिय समिति जस्ता संस्थाले नेपालमा सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा बेपत्ता व्यक्तिबारे विश्वव्यापी रूपमा अभियान गरेर सरकार र विद्रोहीलाई दबाब दिइरहेका छन् ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ मानवअधिकार उच्चायुक्तको कार्यालयको तत्त्वावधान संयुक्त राष्ट्र सङ्घले महासभाको प्रस्ताव नं।४७१३३ मार्फत १८ डिसेम्बर १९९२ मा बलपूर्वक बेपत्ताबाट सबै व्यक्तिको बचाउ गर्ने सम्बन्धी एक महत्त्वपूर्ण दस्ताबेजको रूपमा घोषणापत्र नै जारी गरेपछि जबरजस्ती व्यक्ति बेपत्ता पार्ने कार्यका विरुद्ध औपचारिक बहसको थालनी भएको हो । अझ संयुक्त राष्ट्रसङको महासभाको प्रस्ताव नं ६१ र १७७ द्वारा बलपूर्वक बेपत्ता पारिनबाट सबै व्यक्तिहरूको संरक्षण गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिलाई २० डिसेम्बर सन् २००६ मा जारी गरे पछि त अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै बेपत्ता पार्ने कार्यको रोकथाम र पीडितको सत्य, न्याय र परिपूरणको अधिकारलाई कानुनद्वारा नै सुनिश्चितता प्रदान गरिएको छ ।
रोपाईं जात्रा – माटो, श्रम र सामूहिक जीवनको उत्सव
नेपाल कृषि प्रधान समाजका रूपमा विकसित भएको देश हो। यहाँको संस्कृति माटो, पानी, बीउ, पशुपालन र कृषकको श्रमसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। रोपाईं जात्रा त्यसैको एउटा रमाइलो र जीवन्त सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।
रोपाईंको समयमा खेतमा देखिने हिलो, पानी, गीत, बाजागाजा, नाचगान र सामूहिक श्रमले नेपाली समाजको मौलिक चरित्र झल्काउँछ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा मनाइने रोपाईं जात्राले कृषि संस्कृतिलाई उत्सवका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। धान रोप्ने काम नेपाली किसानका लागि केवल खेतीपातीको एउटा चरण होइन; यो जीवन र भविष्यसँग जोडिएको आशा हो। खेतमा रोपिएको एउटा सानो बिरुवामा किसानले वर्षभरको अन्न, परिवारको जीवनयापन र भविष्यको सम्भावना देख्छ।
रोपाईं जात्राको मूल सन्देशमा श्रमप्रतिको सम्मान, सामूहिक सहभागिता, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र सुख-दुःखमा एकअर्कासँग जोडिने नेपाली सामाजिक भावना देखिन्छ।
रोपाईं जात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्षमध्ये एक हो—कठिन श्रमलाई पनि उत्सवमा बदल्ने नेपाली क्षमता।
कृषकको जीवन सधैं सहज हुँदैन। मौसमको अनिश्चितता, मल–बीउको समस्या, उत्पादनको मूल्य, बजारको कठिनाइ र बढ्दो कृषि लागतले किसानलाई चुनौती दिइरहेको हुन्छ। तर धान रोप्ने समयमा किसानहरू हिलोमा पसेर गीत गाउँछन्, रमाउँछन् र सामूहिक रूपमा काम गर्छन्।
यसले एउटा महत्वपूर्ण जीवनदर्शन दिन्छ—दुःखलाई सामूहिकताले हलुका बनाउन सकिन्छ र श्रमलाई सम्मान दिँदा त्यसमा पनि आनन्द भेटिन्छ।
गाईजात्राले दुःखलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने सांस्कृतिक शक्ति देखाएझैं रोपाईं जात्राले पनि श्रम र संघर्षबीच आशा तथा उल्लास खोज्ने नेपाली मनोविज्ञानलाई अभिव्यक्त गर्छ।
कृषिप्रधान हाम्रो देशमा हरेक वर्ष मनसुनको व्यापक महत्त्व रहने गर्द छ। कतै पर्याप्त पानी पर्‍यो र कतै पानी नपरेर रोपाइँका चुनौतीहरू बढे, कतैका किसान दाजुभाइ दिदीबहिनी खुसी भए भने कतैका किसान दाजुभाइ दिदीबहिनीलाई रोपाइँ सोचेजस्तो रूपमा नहुँदा पिर, चिन्ता र मानसिक तनाव बढ्यो। तर, कतै ढिलो कतै चाँडो, कतै सजिलै त कतै थुप्रै कठिनाइहरू सामना गर्दै धान रोपाइँ भइरहेको छ। हाम्रो कृषिप्रधान देशको किसानहरूको सबै भन्दा ठुलो चाड रोपाइँ सकिएको उपलक्ष्यमा आजको दिन खुसीयाली स्वरूप देशका विभिन्न स्थानमा रोपाइँ जात्रा मनाइन्छ। गाईजात्राको भोलिपल्ट रोपाई जात्रा मनाउने चलन मल्लकाल बाट चलिआएको हो । उतिखेरको समृद्ध राज्यहरूमा कृषिलाई विशेष दिँदै राजा प्रताप मल्लले रोपाई जात्राको सुरुवात गरेको मानिन्छ । विशेषतः चैत्य, बहाल र टोलका फलैँचाहरूमा आजका दिन स्थानीयहरू भेला भएर यस जात्रा मनाउने चलन छ । तर फेरि रोपाई जात्रालाई काठमाडौँ केन्द्रमा मात्र राखेर ब्याख्या गर्दा अपुरो हुन्छ । कोसी किनार, कनकाई किनार देखि कर्णाली र महाकाली किनार सम्म विभिन्न तवरमा यस जात्रा मनाइन्छ । कर्णाली किनारमा यस जात्रालाई चोपाई भनिन्छ, कतिपय ठाउँमा रोपाई सेकपछिको अवसरलाई भुमेपाथी पनि भनिन्छ । रोपाई र दाउन अर्थात् वाली भित्राउँदा एकएकपटक भुमेपाथी मनाउने चलन छ ।
विशेष गरि नेवा: समुदायले मनाउन सुरु गरेको रोपाइँ जात्रा देशैभर सबैको उत्सव बनेको हो। नेपाल भाषामा रोपाइँ जात्रालाई “सिनाज्या जात्रा” भनिन्छ। देशभर नै रोपाइँको थकान र तनाव भुल्नको लागि मनाइने यो उत्सव फरक फरक ठाउँमा फरक फरक तरिकाले मनाइने पाइएको छ। कर्णाली अञ्चलमा भने यस जात्रालाई “चोपाइ” भनिन्छ। त्यहाँको स्थानीय भाषामा “चोपाइ” भनेको चोप्नु हो। आजको दिन सबै टोलका मानिसहरूले आआफ्नो गाउँ ठाउँमा विभिन्न बाजाहरू बजाउँदै धान रोपे जस्तै गरेर नृत्य गर्ने गरेका छन्। खेतालाहरू जम्मा भएर बाजा बजाएर रोपाइँका गीतहरू गाउँदै नाच्दै धान रोपेको खेतमा पुगेर रमाइलो गर्ने गर्दछन्। आजको दिन धान खेतको असली मालिकलाई खेत भित्र हिलोमा डुबाउनुपर्छ भन्ने मान्यता पनि धेरै ठाउँमा रहेको छ। यस कृषि प्रधान देशका सबै दाजुभाइ दिदीबहिनीलाई आजको दिनको विशेष शुभकामना। आजको दिनको हर्ष आउँदा वर्षहरूमा थप बढ्दै जाओस् ।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट रिटायर्ड क्लब नेपालका अध्यक्ष तथा नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य हुनुहुन्छ)