गाईजात्रा र विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवस दुःखलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने नेपाली संस्कृति र विनाशविरुद्ध विश्व चेतनाको सन्देश

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र १३,

डा. के. बि. सम्राट
मानव सभ्यताको यात्रा हेर्दा एउटा गहिरो सत्य प्रस्ट हुन्छ कि मानिसले दुःख, पीडा, मृत्यु र विनाशसँग जुध्दै जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने अनेकौँ बाटाहरू खोजेको छ। कतै संस्कृति र परम्पराले मानिसलाई दुःख सहने शक्ति दिएको छ भने कतै विश्व समुदायले युद्ध, हिंसा र विनाश रोक्न अन्तर्राष्ट्रिय चेतनाको अभियान अघि बढाएको छ। यही सन्दर्भमा नेपालमा मनाइने गाईजात्रा र विश्व समुदायले मनाउने विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसबीच एउटा गहिरो मानवीय सम्बन्ध देख्न सकिन्छ, दुवैको मूल सन्देश मानव जीवनको मूल्य, पीडाप्रतिको संवेदनशीलता र विनाशको विरुद्ध चेतना हो।
गाईजात्रा : शोकलाई शक्तिमा बदल्ने संस्कृति
गाईजात्रा नेपाली मौलिक संस्कृति, विशेषतः काठमाडौं उपत्यकाको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको पर्व हो। भाद्र कृष्ण प्रतिपदाका दिन मनाइने यस पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व अत्यन्त गहिरो छ।
परम्पराअनुसार एक वर्षभित्र दिवंगत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा गाईको प्रतीकसहित जात्रा निकालिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा गाईलाई पवित्र र मोक्षको मार्गसँग जोडिएको प्राणीका रूपमा लिइन्छ। दिवंगत आत्माको शान्ति र सद्गतिको कामना गर्दै गरिने यस परम्पराले मृत्यु जीवनको अन्त्य मात्र नभई अर्को यात्राको आरम्भ पनि हो भन्ने आध्यात्मिक भाव व्यक्त गर्दछ। तर गाईजात्राको विशेषता केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन। यसले दुःखमा रहेका परिवारलाई सामाजिक सहारा र सामूहिक संवेदना प्रदान गर्ने काम पनि गर्दछ। मृत्युको पीडामा एक्लो नबनाउने, दुःखलाई साझा गर्ने र जीवनलाई पुनः सामान्य गतिमा फर्काउने सामाजिक मनोविज्ञान यस पर्वमा अन्तर्निहित छ। गाईजात्रासँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो- व्यङ्ग्य र हास्य । समाजका विकृति, विसङ्गति, अन्याय, भ्रष्टाचार र शासकीय कमजोरीमाथि व्यङ्ग्य गर्ने नेपाली परम्पराले गाईजात्रालाई एउटा विशिष्ट सामाजिक अभिव्यक्तिको पर्व बनाएको छ।
यस अर्थमा गाईजात्रा केवल दिवंगतको सम्झना गर्ने पर्व होइन; यो सत्य बोल्ने, समाजलाई ऐना देखाउने र पीडाबीच पनि आशा खोज्ने सांस्कृतिक अभ्यास हो।
गाईजात्राको मूल भावले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण दर्शन सिकाउँछ—मृत्यु अवश्यम्भावी छ, त्यसैले जीवनलाई सार्थक बनाउनुपर्छ।
आज मानिस भौतिक विकासको दौडमा यति व्यस्त भएको छ कि उसले जीवनको वास्तविक मूल्य बिर्सन थालेको छ। धन, सत्ता, प्रतिष्ठा र स्वार्थका लागि मानिसले मानिसमाथि नै हिंसा गरिरहेको छ। युद्ध, आतंक, द्वन्द्व र विनाशका घटनाले संसारलाई बारम्बार पीडित बनाइरहेका छन्।
गाईजात्राले भने भन्छ – मृत्यु सबैका लागि समान सत्य हो। त्यसैले जीवित रहँदा मानवताका लागि काम गरौँ।
यही सन्देशलाई विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसले पनि अझ व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा प्रस्तुत गर्दछ।
गाई र जात्रा अर्थात् यस दिन माता र पृथ्वीको रूपमा हिन्दु संस्कारमा पूजनीय गाई को जात्रा पनि हो । इतिहासका पन्नाहरुमा लेखिएका र किंवदन्तिहरुका अनुसार यस दिन काठमाण्डौ उपत्यकावासीहरूले यम अर्थात् मृत्युका देवता यमराजलाई पूजा गर्ने गर्दछन् ।
विक्रम संवत् १६४१ देखि १६६४ मा राजा प्रताप मल्लको नाबालक छोराको निधनले उनकी रानीलाई परेको वियोगको शोकका कारण विक्षिप्त बनेकी थिइन् र धेरै समय बितिसक्दा पनि सामान्य जीवनयापन र राजकाजमा नफर्किएर एक्लै टोलाएर बस्ने गरेकी थिइन् । मृत्यु भनेको कसैको नियन्त्रण नहुने क्षण हो भन्ने यथार्थलाई राजाले कैयनपल्ट बुझाउन खोजे पनि रानीका आँखा ओभानो नभएपछि राजाले एउटा जुक्ति निकाले ।
राजा प्रताप मल्लले नाबालक छोरा गुमाएको त्यस वर्षभरिमा राज्यमा मृत्यू भएका नागरिकहरूका आफन्तलाई गाई सहित दरबार अगाडीबाट रानीले देख्ने गरि जात्रा निकाल्न आह्वान गरे । उक्त दिन यसरी निकालिएको जात्रा अहिलेको काठमाण्डौ दरबार स्क्वाएरमा प्रदर्शन गरिएको थियो र उक्त नौलो प्रदर्शनीले सबैको ध्यान तानेको थियो । आफ्ना आफन्तजन, प्रियजन गुमाउने धेरै परिवारको सदस्यले उनीहरूको सम्झनामा जात्रा निकालेको देखेपछि रानी मृत्युको शोक आफूलाई मात्र नपरेको बरु आफ्ना जस्ता छोरा, आमा, बुवा लगायतका अन्य पारिवारिक सदस्य गुमाएको पीडालाई सम्मानसहितको सम्झना गरेको अनुभूति गरिन् । राजाले उक्त जात्रामा विभिन्न ठट्टा, चटक र व्यङ्गहरू पनि समावेश गर्न जनतालाई प्रोत्साहन गरेको हुँदा रानीले उक्त कुराहरु हेरेर सम्पूर्ण पीडा बिसाएर फोहोरा छोडेर हाँसेकी समेत थिइन ।
अर्कोतर्फ जात्रामा आएका व्यक्तिहरूले विभिन्न प्रदर्शनी र झाँकीका माध्यमबाट समाजका धनी व्यक्तिहरुको आडम्बर र गरिबका पीडालाई साङ्केतिक रूपमा व्याख्या गर्ने सुरुवात गरेका थिए । अर्थात् गाईजात्रा विशेषतः वर्तमान सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक गतिविधिका नकारात्मक पक्षहरूलाई व्यक्ति समाजमा कलात्मक ढङ्गले चिरफार गर्ने चाड पनि हो । त्यस समय समाजले गरिब, निमुखाप्रति गरेको थिचोमिचो अनि अन्यायका उदाहरणलाई व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले जनताहरूले राजा रानीसमक्ष प्रस्तुत गरेका थिए । गाईजात्रामा सुरुवात गरिएको यो व्यङ्गको चलन पुस्तौंपुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आजसम्म पनि राजनीतिकर्मी, सञ्चारकर्मी र समाजका अन्य प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई लक्ष्य बनाएर विसङ्गति, विकृति, कुरीति र आडम्बरलाई छेड हान्ने चलनका रुपमा प्रचलित छ । कसैले पनि गाईजात्रामा गरिएको व्यङ्गप्रति इख राख्न पाइँदैन । “हिन्दु धर्ममा गाई पवित्र जनावर हो। हाम्रो दिवङ्गत आफन्तको नाममा गाईलाई पूजा गरेर उसको पिठिउँमा पहेँलो वस्त्र लगाइदिएर घुमाउने गरिन्छ। मृतकको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै यो पर्व मनाइएको हो।”नेवारी भाषामा यो पर्वलाई ‘सापारू’ भनिन्छ। ‘सा’ को अर्थ गाई र ‘पारू’ को अर्थ प्रतिपदा तिथि हो जुन तिथि मा यो चाड मनाइन्छ।
आजको दिन यमराज अर्थात् मृत्युका देवताको पूजा अर्चना गरेमा मृत आत्माहरुले मुक्ति पाउने जनविश्वास पनि रही आएको छ । गाईजात्रा निकाल्दा गाईलाई अघि अघि लाएर जात्रा निकालिन्छ र यदि गाई नभएमा कुमार केटोलाई गाई जस्तै बनाएर अघि लाइन्छ । विभिन्न मुखुण्डो र रङ्गीचङ्गी पोसाक लगाएका मान्छेहरू बाजागाजाका साथ बेग्लै खाले ध्वजा पताकाहरू तथा बितेका आफन्तजनको तस्बिर सहित जात्रामा समावेश हुन्छन् । गाईजात्रा काठमाण्डौको प्रमुख चाड भएता पनि देशका अरू ठाउँ र सहरमा पनि गाई जात्राको मनाइँदै आइएको छ । हास्य कलाकारहरु आ-आफ्ना प्रहसन, व्यङ्ग्य र हाउभाउले हामीलाई हँसाउन अनेक तयारीका साथ उपस्थित हुने यस चाडमा राजा, रैती, कर्मचारी, सिपाही र चिया पसलेसम्मलाई पेच हान्ने चलन छ । एक किसिमले भोग्दै, देख्दै आइएका समाजका विकृति, घटना, परिघटनाको हास्यास्पद सारांश हो गाईजात्रा । काठमाडौँ लगायत देशैभरि राष्ट्रिय तथा स्थानीय कलाकारहरूको प्रस्तुति र जमघट रहन्छ । पछिल्ला समयमा ‘सिस्नु पानी नेपाल’ले गाईजात्रा विशेष कार्यक्रममा राजनैतिक व्यक्तित्वलाई डाँकेर आम नागरीकहरूको बिचमा उनीहरूकै सामु उनीहरूकै राम्रा र नराम्रा पक्षहरू सबले सुन्ने गरी, देख्ने गरी व्यङ्ग्यात्मक अभिनयसहितको वास्तविक चित्र कोर्ने गर्दछन् । यस्ता गाईजात्रा विशेष कार्यक्रमहरू १० देखि १५ दिनसम्म चल्दछन् । टिभी, रेडियो र पत्रपत्रिकासम्म यस अवधिभर गाईजात्रामय हुने गरेका छन् । यसपालाको गाईजात्रा सप्ताहमा पनि राजनैतिक नेतृत्वका असक्षमता, परनिर्भरता, लम्पट वाद लगायत भर्खरै भएका र आगामी चुनावका प्रसङ्गले महत्त्व पाउनेछन् । खाडी देखि अमेरिका, युरोप लगायत जापानसम्म, नेपालीहरू जहाँ जहाँ छन् त्यहाँ त्यहाँ गाईजात्रा विभिन्न स्वरूप र प्रारूपमा मनाइन्छ ।
विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवस : विनाशकारी शक्तिविरुद्ध चेतना
आणविक हतियार मानव सभ्यताले निर्माण गरेका सबैभन्दा विनाशकारी प्रविधिमध्ये एक हो। यसको परीक्षण र विकासले केवल तत्कालीन विनाश मात्र निम्त्याउँदैन; विकिरणको प्रभाव पुस्तौँसम्म रहन सक्छ। वातावरणीय प्रदूषण, स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या, भूमिको क्षति र जैविक प्रणालीमा पर्ने असरले आणविक परीक्षणलाई सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि गम्भीर चुनौती बनाएको छ। हरेक वर्ष अगस्ट २९ मा विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवस मनाइन्छ। आणविक परीक्षणले मानव स्वास्थ्य, वातावरण, जैविक विविधता र भावी पुस्तामा पार्न सक्ने गम्भीर असरप्रति विश्व समुदायको ध्यान आकर्षित गर्नु यसको प्रमुख उद्देश्य हो।
यस दिवसले संसारलाई एउटा स्पष्ट प्रश्न सोध्छ—
मानव बुद्धिको सर्वोच्च उपलब्धि जीवनको संरक्षण हो कि जीवनको विनाश गर्ने क्षमता ?
विज्ञान आफैँ खराब होइन। विज्ञान मानव कल्याणका लागि वरदान हो। तर, विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग यदि विनाश, प्रभुत्व र भय सिर्जना गर्न गरियो भने त्यही विज्ञान मानवताका लागि अभिशाप बन्न सक्छ।
आजको विश्वलाई आणविक हतियारको प्रतिस्पर्धाभन्दा शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, वातावरण संरक्षण र शान्तिको आवश्यकता छ।
विश्वका गरिब राष्ट्रहरू आर्थिक अभावसँग जुधिरहेका छन्। लाखौँ मानिस अझै आधारभूत स्वास्थ्य र शिक्षाबाट वञ्चित छन्। जलवायु परिवर्तनले कृषि, पानी र मानव जीवनमा चुनौती थपिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अर्बौँ धनराशि विनाशकारी हतियारको विकासमा खर्च गर्नु मानव विवेकका लागि गम्भीर प्रश्न हो।
साँचो शक्ति अरूलाई नष्ट गर्ने क्षमतामा होइन, अरूको जीवन बचाउने क्षमतामा हुन्छ। साँचो राष्ट्रवाद युद्ध भड्काउनुमा होइन, आफ्ना नागरिकलाई सुरक्षित, शिक्षित, स्वस्थ र सम्मानित जीवन दिनुमा हुन्छ।
सन् २००९ को डिसेम्बर २ मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको ६५ औँ सभाले २९ अगस्टलाई आणविक हतियार विरुद्धको दिवस मनाउने चलन सुरु गरेको हो । राष्ट्र सङ्घको ६५ औँ महासभाको ३५औँ घोषणापत्रमा सन् १६ जुलाई १९४५ पश्चात् २००० भन्दा पनि बढी आणविक हतियारहरू परीक्षण भइसकेको उल्लेख गर्दै मानव अस्तित्वलाई विनाशकारी र हानिकारक हुनबाट बच्न आणविक परीक्षणहरू अन्त्य गर्न हरेक प्रकारको प्रयास गर्नुपर्छ भनेर तोके बमोजिम नै यस दिवसको सुरुवात भएको हो ।
भागवत गीतामा कृष्णको वाक्य सापट लिँदै उनले अब म मृत्यु भने, सजगको विनाशको कारण भएँ भनेका थिए । आणविक हतियार बनाएपछि स्वयं त्यसका सर्जकहरू नै पनि पछुतो मानेको तथ्य त आइन्स्टाइन र ओपनहाइमरको भनाइ वाट नै स्पष्ट छ । विकासको यो सम्पन्नतालाई यस्तो चुनौती दिने गरी आईन्सटाइनले किन यस्तो भनाई भने होला त ? आखिर विश्व विकासको यो पृष्ठभूमिलाई अनि सभ्यताको यो उचाइलाई किन गुमाउन सक्ने सम्भावना देखे त शताब्दीकै महान् वैज्ञानिक आइन्स्टाइनले ?
फलाना देशले आणविक हतियार प्रयोग अभ्यास गर्‍यो, आज फलाना देशले प्रयोग गर्‍यो भन्ने हामीले पनि देख्दै अनि सुन्दै आएका छौँ । आणविक हतियार वास्तवमा आफू पनि ध्वस्त हुने र अरूलाई पनि ध्वस्त पार्ने आत्मघाती कुरा हो । देशको सिमानाले बनाएको रेखा हतियारले कहाँ बुझ्छ र ? समग्रमा यो मानव सभ्यता तथा पृथ्वीको विनाशको डरलाग्दो स्वरूप हुन सक्दछ ।
आजको दिन हामीले यो कुरा बुझ्न जरुरी छ । मानव सभ्यताको आधूनिकिकरणको अभ्यास संगै घोडा, हात्तीको सवार गरी तरबार, धनुष वाण तथा ढालबाट युद्धहरू लड्न सुरु गरेको विश्वले क्रमैसँग बन्दुक, गोला, हवाई जहाज हुँदै आणविक हातहतियारका माध्यमले युद्ध लड्न थालेको इतिहास छ । दोस्रो विश्वयुद्धमै पनि जापानको हिरोसिमा र नागासाकीमा क्रूर आणविक प्रक्षेपण गरेपछि मात्र विश्वयुद्धले पूर्णविराम पाएको हो । स्मरण रहोस् हिरोसिमा र नागासाकीमा अझै पनि रुख बिरुवाहरू उम्रन नसक्ने भएको तथा आणविक हतियारका कारणले भएका विकिरणका कारण विभिन्न स्वास्थ्यलगायतका समस्या र दीर्घकालीन असरहरू अझै पनि छँदै छन् । सन् १९४५ को अगस्त ६ मा भएको यो आणविक प्रहारमा करिब २ लाख सर्वसाधारणको दुःखद मृत्यु भएको थियो ।
गाईजात्राले एक परिवारको मृत्युको दुःखलाई समुदायको साझा संवेदनामा बदल्छ। विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसले भने एउटा देश वा क्षेत्रको समस्या नभई सम्पूर्ण मानवजातिको साझा सुरक्षाको प्रश्न उठाउँछ। दुवैको मूलमा मानव जीवनप्रतिको सम्मान छ।
गाईजात्राले भन्छ—दुःखमा एक्लो नबनाऊ। विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसले भन्छ—विनाशको जोखिममा मानवतालाई एक्लो नछोड। गाईजात्राले मृतकको आत्माको शान्तिको कामना गर्छ। आणविक परीक्षणविरुद्धको अभियानले जीवित पुस्ता र भावी पुस्ताको सुरक्षित भविष्यको कामना गर्छ।
गाईजात्राले सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गरेर सुधारको बाटो खोज्छ।
विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसले विनाशकारी हतियारको संस्कृतिमाथि प्रश्न उठाएर शान्तिको बाटो खोज्छ।
त्यसैले यी दुई दिवसलाई एउटै मानवीय दर्शनमा हेर्न सकिन्छ—जीवनको सम्मान गरौँ, पीडालाई बुझौँ र विनाशको बाटो अस्वीकार गरौँ।
नेपाल स्वयं शान्तिप्रेमी राष्ट्रका रूपमा विश्वसामु आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न सक्छ। गौतम बुद्धको जन्मभूमि, शान्ति र अहिंसाको दर्शन बोकेको सभ्यता तथा विविध संस्कृतिको साझा थलो नेपालले आणविक निशस्त्रीकरण र विश्वशान्तिको पक्षमा नैतिक आवाज अझ बलियो बनाउन सक्छ। नेपालको परम्परागत दर्शनले पनि प्रकृति, मानव र समस्त प्राणीबीचको सहअस्तित्वमा जोड दिएको छ। “वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् सम्पूर्ण संसारलाई एउटै परिवार मान्ने दृष्टिकोणले आजको विभाजित विश्वलाई नयाँ बाटो देखाउन सक्छ। हामीले बालबालिका र युवापुस्तालाई युद्धको महिमा होइन, शान्तिको मूल्य सिकाउन आवश्यक छ। विज्ञान पढाउँदा त्यसको विनाशकारी सम्भावनासँगै मानवीय उत्तरदायित्व पनि सिकाउनुपर्छ। राष्ट्रको सुरक्षा केवल हतियारबाट होइन, बलियो अर्थतन्त्र, सक्षम नागरिक, सुशासन, शिक्षा र सामाजिक एकताबाट सुनिश्चित हुन्छ।
आज विश्वले नयाँ प्रकारको विकासको आवश्यकता महसुस गरिरहेको छ। यस्तो विकास जसले पृथ्वीलाई नष्ट नगरोस्, मानिसलाई विस्थापित नगरोस् र भावी पुस्ताको अधिकार खोस्न नपाओस्। आणविक परीक्षणविरुद्धको चेतना केवल एउटा दिवसमा सीमित हुनु हुँदैन। आणविक हतियारको जोखिम, युद्धको खतरा र वातावरणीय विनाशविरुद्ध निरन्तर विश्वव्यापी संवाद आवश्यक छ।
त्यस्तै गाईजात्रा पनि केवल जात्रा, मनोरञ्जन वा परम्परागत प्रदर्शनमा सीमित नरहोस्। यसले बोकेको मानवीय संवेदना, सामाजिक सुधार, सत्य बोल्ने साहस र मृतकप्रतिको सम्मान नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्छ।
निष्कर्ष
गाईजात्रा नेपाली समाजको एउटा यस्तो सांस्कृतिक ऐना हो, जसमा हामी मृत्यु, दुःख, सामाजिक विकृति र जीवनको यथार्थलाई देख्न सक्छौँ। विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवस भने सम्पूर्ण मानव सभ्यताको ऐना हो, जसले हामीलाई विज्ञान र शक्तिको प्रयोग कुन दिशामा भइरहेको छ भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ।
आज हामीले गाईजात्राको सांस्कृतिक चेतनाबाट दुःखमा साथ दिने संस्कार सिकौँ र आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसबाट विनाश रोक्ने विश्वव्यापी जिम्मेवारी ग्रहण गरौँ।
मानव सभ्यताको भविष्य आणविक हतियारको थुप्रोमा होइन, मानवताको उज्यालो चेतनामा सुरक्षित छ।
गाईजात्राले हामीलाई सम्झाओस् – मृत्यु अपरिहार्य छ, तर जीवनलाई प्रेमपूर्ण बनाउन सकिन्छ। विश्व आणविक परीक्षणविरुद्ध दिवसले हामीलाई चेताओस् – विनाशको क्षमता बढाउनु सभ्यताको विजय होइन, विनाश रोक्ने विवेक नै मानवताको वास्तविक विजय हो।
अन्ततः हाम्रो साझा संकल्प होस् कि
“मानव जीवनको सम्मान गरौँ, प्रकृतिको संरक्षण गरौँ, आणविक विनाशको विरोध गरौँ र शान्तिपूर्ण विश्व निर्माणमा एकजुट बनौँ।”
(लेखक देवघाट विकास केन्द्र नेपालका कार्यवाहक अध्यक्ष तथा सेभ द नेशन टेलिभिजनका संचालक एवं प्रस्तोता हुनुहुन्छ)