महानवमी व्रत : शक्ति साधना, आत्मशुद्धि, नारी सम्मान र धर्म संस्कृतिको संरक्षण

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्तिक ३,

डा. के. बि. सम्राट
माता दुर्गाले सम्पूर्ण जगत्मा सुख, शान्ति, आरोग्य, सद्बुद्धि र कल्याण प्रदान गरून्।
सनातन हिन्दू धर्म, दर्शन र संस्कृतिमा नवरात्रको नवौँ दिनलाई महानवमीका रूपमा विशेष श्रद्धा, भक्ति र उत्साहका साथ मनाइन्छ। यो दिन आदिशक्ति भगवती दुर्गाको आराधना, उपासना, व्रत, पूजापाठ तथा साधनाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। महानवमी केवल धार्मिक अनुष्ठानको दिन मात्र होइन; यो शक्ति, साहस, विवेक, आत्मसंयम, सत्यनिष्ठा र अन्यायविरुद्धको सङ्कल्पलाई जीवनमा उतार्ने प्रेरणादायी पर्व पनि हो।
नवरात्रका नौ दिनलाई देवीका विभिन्न शक्तिस्वरूपको उपासनासँग जोडिन्छ। नवौँ दिन सिद्धिदात्री देवीको आराधना गर्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ। धार्मिक विश्वासअनुसार देवीको कृपाले साधकमा ज्ञान, विवेक, आत्मबल र आध्यात्मिक उन्नतिको मार्ग प्रशस्त हुन्छ।
नेपाली समाजमा महानवमीको महत्त्व अझ विशिष्ट छ। बडादसैँको प्रमुख धार्मिक दिनका रूपमा यस अवसरमा दुर्गा भगवतीको पूजा, बलिपूजा, आयुधपूजा तथा विभिन्न शक्तिपीठमा विशेष अनुष्ठान गरिन्छ। स्थान, समुदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजा विधि फरक हुन सक्छ। यी विविध परम्पराले नेपालको धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक बहुलता र ऐतिहासिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएका छन्।
महानवमीको मूल सन्देश स्पष्ट छ शक्ति केवल सामर्थ्यको प्रदर्शन होइन; शक्ति सत्यको रक्षा, अन्यायको प्रतिरोध, निर्बलको संरक्षण र मानवताको सेवामा समर्पित हुनुपर्छ।
नवदुर्गा उपासनाको पूर्णता र सिद्धिदात्री देवीको महिमा
महानवमीलाई नवदुर्गा उपासनाको महत्त्वपूर्ण चरणका रूपमा लिइन्छ। दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधनाले साधकलाई क्रमशः श्रद्धा, धैर्य, साहस, तपस्या, करुणा, आत्मसंयम, ज्ञान र आध्यात्मिक परिपक्वतातर्फ प्रेरित गर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ।
यस उपासनालाई जीवनोपयोगी दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसको गहिरो सन्देश प्राप्त हुन्छ। मानिसले आफ्नो अहङ्कारमाथि विजय प्राप्त गर्नु, नकारात्मक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु, सत्यको मार्गमा दृढ रहनु र ज्ञानको उपयोग मानवकल्याणमा गर्नु नै वास्तविक साधनाको सार हो। नवदुर्गाको नवौँ स्वरूप माता सिद्धिदात्री हुनुहुन्छ। ‘सिद्धि’ भन्नाले उपलब्धि, आध्यात्मिक सामर्थ्य वा साधनाबाट प्राप्त हुने विशेष अवस्था बुझिन्छ भने ‘दात्री’ भन्नाले प्रदान गर्ने देवी भन्ने अर्थ लाग्छ। देवी सिद्धिदात्रीलाई आराधना गर्दा भक्तजनले आध्यात्मिक उन्नति, विवेक, शान्ति र कल्याणको कामना गर्छन्।
देवीको आराधनाले मानिसमा सकारात्मक सोच, आत्मविश्वास र कर्तव्यबोध जागृत गराउनुपर्छ। पूजा केवल बाह्य विधिमा सीमित नरही व्यवहारमा पनि प्रकट हुन सके महानवमीको आध्यात्मिक महत्त्व सार्थक हुन्छ।
महानवमी व्रत : आत्मसंयम र आत्मशुद्धिको साधना
व्रतको शाब्दिक तथा व्यावहारिक अर्थ सङ्कल्प, अनुशासन र संयमसँग जोडिन्छ। महानवमी व्रतमा श्रद्धालुहरूले आफ्नो कुलपरम्परा, धार्मिक मान्यता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार उपवास, फलाहार, पूजापाठ, जप, ध्यान तथा दानजस्ता कार्य गर्छन्।
व्रतको उद्देश्य शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र होइन। यसको मुख्य लक्ष्य मन, वचन र कर्मलाई अनुशासित बनाउनु हो। लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, घृणा, अहङ्कार र असत्यजस्ता प्रवृत्तिलाई कम गर्दै सत्य, करुणा, क्षमा, सेवा र परोपकारलाई जीवनमा स्थापित गर्नु नै व्रतको वास्तविक उपलब्धि हो। महानवमीको अवसरमा निम्न सङ्कल्पहरू उपयोगी हुन सक्छन्।
• असत्य, छलकपट र अन्यायबाट टाढा रहने।
• आफ्नो परिवार तथा समाजप्रति जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने।
• असहाय, वृद्ध, बालबालिका र विपन्न व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने।
• अनावश्यक हिंसा, द्वेष र कटुताको त्याग गर्ने।
• प्रकृति, पशुपन्छी तथा सम्पूर्ण जीवप्रति करुणा राख्ने।
• आफ्नो ज्ञान, सीप, श्रम र सामर्थ्यलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्ने।
स्वास्थ्यको दृष्टिले सबैले लामो समय निराहार बस्न सक्दैनन्। दीर्घरोग भएका व्यक्ति, गर्भवती, वृद्धवृद्धा, बालबालिका वा नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार सुरक्षित विकल्प रोज्नु उपयुक्त हुन्छ। धार्मिक आस्था र स्वास्थ्य सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु पनि विवेकपूर्ण जीवनको परिचायक हो।
नेपाली परम्परामा महानवमी र शक्तिपूजाको विशिष्टता
महानवमीका दिन कतिपय शक्तिपीठमा विशेष पूजा, आयुधपूजा तथा परम्परागत बलिपूजा गरिन्छ। नेपाली धार्मिक इतिहासमा हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको तलेजु भवानीको आराधना तथा विभिन्न शक्तिपीठका अनुष्ठानको विशेष महत्त्व रहेको छ। नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा महानवमीको स्थान विशेष छ। काठमाडौँ उपत्यकादेखि पहाडी तथा तराईका विभिन्न भूभागसम्म दुर्गा भगवतीको आराधना फरक–फरक स्थानीय परम्परामा गरिन्छ।
परम्परागत रूपमा हातहतियार, औजार तथा कार्यसाधनको पूजा गर्नुको आशय आफ्नो काम, सीप र जिम्मेवारीप्रति सम्मान प्रकट गर्नु पनि हो। किसानका लागि कृषि औजार, कारीगरका लागि उपकरण, सैनिकका लागि राष्ट्रिय सुरक्षाका साधन र अन्य श्रमिकका लागि आफ्नो कर्मसँग सम्बन्धित सामग्री जीवनयापन तथा सेवाका प्रतीक हुन्।
यस अर्थमा आयुधपूजालाई हिंसाको महिमामण्डनका रूपमा मात्र नहेरी शक्ति र साधनको जिम्मेवार उपयोगसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। शक्तिको सदुपयोगले सुरक्षा र न्याय स्थापना गर्छ भने दुरुपयोगले भय, विभाजन र विनाश निम्त्याउन सक्छ।
आजको सन्दर्भमा महानवमीले हामीलाई प्रविधि, विज्ञान, ज्ञान र राज्यशक्तिको प्रयोग पनि मानवहित, राष्ट्रनिर्माण तथा शान्तिका लागि गर्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ।
शक्ति उपासनाको वास्तविक अर्थ – नारी सम्मान र महिला सशक्तीकरण
महानवमीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण समकालीन सन्देशमध्ये एक हो – नारी शक्तिको सम्मान।
सनातन दर्शनमा देवीलाई सृष्टि, संरक्षण, ज्ञान, समृद्धि र शक्तिको प्रतीकका रूपमा आराधना गरिन्छ। दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीका स्वरूपले साहस, समृद्धि तथा ज्ञानका विभिन्न पक्षलाई अभिव्यक्त गर्छन्। तर देवीको मूर्तिमा फूल चढाएर मात्र नारी सम्मानको कर्तव्य पूरा हुँदैन। वास्तविक सम्मान घर, परिवार, समाज र राज्यका व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
महिलालाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सम्पत्ति, रोजगारी, नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा समान अवसर प्रदान गर्नु आवश्यक छ। बालविवाह, घरेलु हिंसा, दाइजोसम्बन्धी हिंसा, लैङ्गिक विभेद, मानव बेचबिखन तथा महिलामाथि हुने सबै प्रकारका दुर्व्यवहारको अन्त्यका लागि समाजले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। छोरीलाई अवसरबाट वञ्चित गर्ने तर देवीलाई सर्वशक्तिमान् मानेर पूजा गर्ने प्रवृत्तिमा सुधार ल्याउनु आजको महत्त्वपूर्ण सामाजिक आवश्यकता हो।
जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ परिवारमा विश्वास, समाजमा न्याय र राष्ट्रमा समृद्धिको आधार बलियो हुन्छ। महानवमीको दिन लिइने नारी सम्मानको सङ्कल्प वर्षभरि व्यवहारमा लागू गर्न सके मात्र शक्तिपूजाको सामाजिक अर्थ पूर्ण हुन्छ।
अधर्ममाथि धर्मको विजय र आन्तरिक शत्रुमाथि नियन्त्रण
दुर्गा भगवतीले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक आख्यानले अन्याय, अहङ्कार र अत्याचारविरुद्धको सङ्घर्षलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसलाई केवल पौराणिक युद्धका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिको जीवनमा पनि सत्य र असत्य, विवेक र अविवेक, संयम र आवेगबीच निरन्तर द्वन्द्व चलिरहेको हुन्छ।
क्रोधले सम्बन्ध बिगार्न सक्छ, लोभले इमानदारी कमजोर बनाउन सक्छ, अहङ्कारले ज्ञानको ढोका बन्द गर्न सक्छ र स्वार्थले सामाजिक उत्तरदायित्व बिर्साउन सक्छ। यस्ता आन्तरिक कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि एक प्रकारको साधना हो। त्यस्तै समाजमा भ्रष्टाचार, ठगी, शोषण, हिंसा, विभेद र अधिकारको दुरुपयोगजस्ता प्रवृत्तिविरुद्ध कानुनी शासन, पारदर्शिता, नैतिक शिक्षा र नागरिक सचेतना आवश्यक छन्।
धर्मको विजय भन्नाले कुनै व्यक्ति वा समुदायमाथि घृणा वा प्रतिशोधको विजय होइन। यसको वास्तविक आशय सत्य, न्याय, करुणा र सदाचारको स्थापना हो। महानवमीले हामीलाई प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ—हामीले आफ्ना कमजोरीमाथि कति विजय प्राप्त गर्‍यौँ? समाजमा अन्याय घटाउन के योगदान दियौँ ? आफ्नो शक्ति र अधिकारलाई अरूको हितमा कति प्रयोग गर्‍यौँ ? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्नु नै पर्वलाई जीवनसँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो।
महानवमी र सामाजिक उत्तरदायित्व
पर्वहरू समाजलाई एकताबद्ध गर्ने अवसर हुन्। महानवमीको अवसरमा परिवारका सदस्य, आफन्त, छिमेकी तथा समुदायबीच भेटघाट, सहयोग र सद्भाव अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ। तर पर्वको वास्तविक सौन्दर्य महँगा सामग्री, प्रदर्शन र भोजभतेरमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। विपन्न परिवारलाई खाद्यान्न सहयोग, असहाय व्यक्तिलाई उपचारमा मद्दत, विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री प्रदान र ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नु महानवमीको भावनासँग मेल खाने कार्य हुन्। यस अवसरमा निम्न सामाजिक पहल उपयोगी हुन सक्छन्।
गरिब तथा विपन्न परिवारलाई सहयोग: खाद्यान्न, लत्ताकपडा र आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने।
ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान: उनीहरूको अनुभव, ज्ञान र योगदानको कदर गर्दै सहयोग गर्ने।
बालबालिकाको संरक्षण: उनीहरूलाई सुरक्षित वातावरण, शिक्षा र पोषणको अवसर उपलब्ध गराउने।
सामाजिक सद्भाव: जात, भाषा, धर्म, क्षेत्र वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने विभेद घटाउने।
स्वच्छता र वातावरण संरक्षण: सार्वजनिक स्थल, मन्दिर परिसर र बस्ती सफा राख्ने तथा फोहोर व्यवस्थापन गर्ने।
जिम्मेवार उत्सव: अनावश्यक खर्च, ध्वनि प्रदूषण, जोखिमपूर्ण गतिविधि र दुर्घटना निम्त्याउने व्यवहारबाट जोगिने।
यी कार्यले महानवमीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी समाजसेवा र मानवीय एकताको अभियानमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्।
पशुकरुणा, वातावरण र जिम्मेवार परम्परा
महानवमीका केही परम्परामा पशुबलिको अभ्यास पनि पाइन्छ। यस विषयमा धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक परम्परा, समुदायको पहिचान र पशुकल्याणसम्बन्धी आधुनिक चेतनाबीच संवाद आवश्यक छ।
परम्पराप्रति सम्मान राख्दै करुणा, अहिंसा र पशुकल्याणलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। आफ्नो धार्मिक परम्परा र स्थानीय मान्यताअनुसार सम्भव हुने स्थानमा फलफूल, नरिवल, पुष्प वा अन्य प्रतीकात्मक अर्पणमार्फत पूजा गर्ने विकल्प अपनाउन सकिन्छ। त्यस्तै पर्वमा प्रयोग गरिने सामग्री, प्लास्टिकजन्य फोहोर, खाद्यवस्तुको अपव्यय र प्राकृतिक स्रोतको अनावश्यक दोहन कम गर्नुपर्छ। प्रकृतिको संरक्षण पनि मानव जीवनको संरक्षण हो। जल, जमिन, वन, वायु र जैविक विविधताप्रति जिम्मेवार व्यवहार गर्नु वर्तमान पुस्ताको मात्र होइन, भावी पुस्ताप्रतिको कर्तव्य पनि हो।
राष्ट्रनिर्माणका लागि महानवमीको सन्देश
आज मुलुकले सुशासन, रोजगारी, आर्थिक विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा विभिन्न चुनौती सामना गरिरहेको छ। यी समस्याको समाधानका लागि केवल नारा पर्याप्त हुँदैन; इमानदार नेतृत्व, उत्तरदायी प्रशासन, सक्षम नागरिक र परिणाममुखी योजना आवश्यक हुन्छन्।
नेपाल विविध भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराले समृद्ध राष्ट्र हो। महानवमीजस्ता पर्वले सांस्कृतिक पहिचानलाई सुदृढ गर्नुका साथै सामूहिक एकता र सहकार्यको अवसर प्रदान गर्छन्। महानवमीको शक्ति–साधनालाई राष्ट्रनिर्माणसँग जोड्ने हो भने यसको सन्देश व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
• राज्यका निकायमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम गर्ने।
• सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग तथा भ्रष्टाचार नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिने।
• युवालाई शिक्षा, सीप, उद्यमशीलता र रोजगारीका अवसर प्रदान गर्ने।
• महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा सीमान्तकृत समुदायको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र पर्यटन विकासलाई स्थानीय रोजगारीसँग जोड्ने।
• नागरिकबीच सद्भाव, सहिष्णुता र संवैधानिक मूल्यको सम्मान प्रवर्द्धन गर्ने।
शक्ति भनेको केवल पद, धन वा प्रशासनिक अधिकार होइन। कठिन समयमा सही निर्णय गर्ने क्षमता, अन्यायविरुद्ध उभिने साहस र सार्वजनिक हितका लागि जिम्मेवारी वहन गर्ने तत्परता पनि शक्ति नै हो। राष्ट्रको वास्तविक समृद्धि नागरिकको चरित्र, संस्थाको विश्वसनीयता र समाजको न्यायपूर्ण संरचनामा निर्भर हुन्छ।
महानवमी पूजा र व्रतको सामान्य विधि
महानवमीको पूजा विधि क्षेत्र, सम्प्रदाय, कुलपरम्परा र पञ्चाङ्गअनुसार फरक हुन सक्छ। सामान्य रूपमा श्रद्धालुहरूले निम्न विधि अपनाउने गर्छन्।
• बिहान स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने।
• पूजा स्थल सफा गरी दीप प्रज्वलन गर्ने।
• सङ्कल्प गरेर दुर्गा भगवती वा सिद्धिदात्री देवीको आराधना गर्ने।
• पुष्प, अक्षता, फलफूल, धूप, दीप तथा परम्पराअनुसारका नैवेद्य अर्पण गर्ने।
• दुर्गा सप्तशती, देवी स्तुति, दुर्गा चालीसा वा आफ्नो परम्पराअनुसारका मन्त्र तथा पाठ गर्ने।
• सामर्थ्यअनुसार दान, सेवा र परोपकार गर्ने।
• परिवार तथा समाजको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र कल्याणको कामना गर्ने।
कुमारीपूजा, कन्यापूजा, आयुधपूजा वा अन्य विशेष अनुष्ठान केही समुदाय तथा परम्परामा प्रचलित छन्। सबै परिवारमा एउटै विधि अनिवार्य हुन्छ भन्ने छैन। आफ्नो परम्परा र योग्य धार्मिक मार्गदर्शकको सल्लाहअनुसार पूजा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। पूजाको बाह्य विधिसँगै मनको शुद्धता, सत्यनिष्ठा र सेवाभावलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
आध्यात्मिक साधनादेखि जीवन रूपान्तरणसम्म
महानवमीले मानिसलाई आफ्नो जीवनको उद्देश्य पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ। हामी किन बाँचेका छौँ? हाम्रो ज्ञानको उपयोग कसका लागि भइरहेको छ? हाम्रो सफलताले अरूको जीवनमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ? यी प्रश्न आध्यात्मिक चेतनाका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
आत्मशुद्धि भनेको आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु होइन; आफ्ना कमजोरी पहिचान गरेर सुधार गर्ने साहस गर्नु हो। साधना भनेको संसारबाट भाग्नु होइन; जिम्मेवारीपूर्ण जीवन जिउँदै मनमा विवेक, करुणा र सन्तुलन कायम गर्नु हो। त्यसैले महानवमीको दिन प्रत्येक व्यक्तिले कम्तीमा एउटा सकारात्मक सङ्कल्प गर्न सक्छ—कसैप्रति अन्याय नगर्ने, कसैको दुःखमा साथ दिने, गलत कार्यको विरोध गर्ने, आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्ने र हरेक दिन केही समय आत्मचिन्तनका लागि छुट्याउने।
यस्ता साना तर निरन्तर अभ्यासले व्यक्तिको चरित्र निर्माण गर्छन्। चरित्र बलियो भए परिवारमा विश्वास बढ्छ, संस्थामा नैतिकता कायम हुन्छ र राष्ट्रको विकास दिगो बन्न सक्छ।
अन्त्यमा शक्तिको आराधना, सदाचारको अभ्यास
महानवमी व्रत शक्ति, श्रद्धा, आत्मसंयम र सत्यनिष्ठाको महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक पर्व हो। यसले देवीप्रतिको भक्तिभाव अभिव्यक्त गर्नुका साथै मानव जीवनमा साहस, विवेक, करुणा र उत्तरदायित्वको आवश्यकता स्मरण गराउँछ।
देवीको आराधना गर्दा नारीको सम्मान, निर्बलको संरक्षण, प्रकृतिप्रतिको करुणा र अन्यायविरुद्धको सङ्कल्पलाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ। व्रतले शरीरलाई अनुशासित बनाउने मात्र होइन, मनलाई सकारात्मक र व्यवहारलाई नैतिक बनाउन सहयोग गर्नुपर्छ। महानवमीको वास्तविक सफलता पूजा कति भव्य भयो भन्ने कुरामा मात्र निर्भर हुँदैन; त्यसबाट हाम्रो सोच, आचरण र सामाजिक व्यवहारमा कस्तो सकारात्मक परिवर्तन आयो भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।
हामीले आफ्ना नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्यौँ, महिलाको सम्मान गर्न सक्यौँ, असहायलाई सहयोग गर्न सक्यौँ, सार्वजनिक जीवनमा इमानदारी अपनाउन सक्यौँ र राष्ट्रको हितमा जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्न सक्यौँ भने महानवमीको आध्यात्मिक सन्देश जीवन्त हुनेछ।
महानवमीको मूल मन्त्र यही हो—मनमा श्रद्धा, विचारमा विवेक, कर्ममा सदाचार, व्यवहारमा करुणा र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीमा अटल सङ्कल्प। माता दुर्गा तथा सिद्धिदात्री देवीको कृपाले सम्पूर्ण मानव समुदायमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, सद्बुद्धि र समृद्धि प्राप्त होस्। अन्याय, अज्ञान, अहङ्कार र द्वेषको अन्त्य भई सत्य, न्याय, प्रेम र मानवताको विजय होस्। जय माता दी ! जय दुर्गा भवानी !
(लेखक डा. के. बि. सम्राट पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमका अध्यक्ष तथा नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य हुनुहुन्छ)