महाअष्टमी व्रत, तुला संक्रान्ति, कालरात्रि र गोरखकाली पूजा : शक्ति–साधना, धर्मरक्षा, आत्मशुद्धि र समृद्ध जीवनको आध्यात्मिक महापर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्तिक ०१,

डा. के. बि. सम्राट
नेपाली सनातन संस्कृति केवल धार्मिक अनुष्ठान र परम्पराको सङ्ग्रह होइन; यो जीवनदर्शन, नैतिक अनुशासन, सामाजिक एकता र मानवीय चेतनाको जीवन्त आधार हो। महाअष्टमी व्रत, नवरात्रकी आठौँ शक्तिस्वरूपा देवी कालरात्रिको आराधना, तुला संक्रान्तिको सूर्योपासना र गोरखकाली पूजाले यही सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक चेतनालाई विभिन्न आयामबाट अभिव्यक्त गर्छन्।
यी पर्व तथा उपासनाका परम्पराले मानिसलाई अन्यायविरुद्ध उभिन, भयमाथि विजय प्राप्त गर्न, प्रकृति र समयको महत्त्व बुझ्न, आफ्नो कर्तव्यप्रति प्रतिबद्ध हुन र समाजमा सत्य, सद्भाव तथा कल्याणको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्छन्। शक्तिको वास्तविक अर्थ अरूलाई पराजित गर्नु मात्र होइन, आफ्नै अहङ्कार, लोभ, क्रोध, अज्ञान र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि हो। यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्न सके धार्मिक आस्था व्यक्तिगत जीवनको सुधारदेखि राष्ट्र निर्माणसम्मको प्रेरक शक्ति बन्न सक्छ।
महाअष्टमी व्रत – आत्मसंयम, श्रद्धा र धर्मरक्षाको सङ्कल्प
महाअष्टमी बडादसैँअन्तर्गत पर्ने अत्यन्त महत्त्वपूर्ण धार्मिक दिन हो। आश्विन शुक्ल अष्टमीका दिन मनाइने यस पर्वमा देवी दुर्गाको विशेष पूजा, आराधना, व्रत तथा विभिन्न परम्परागत अनुष्ठान गरिन्छन्। दुर्गालाई शक्ति, साहस, धर्मरक्षा र दुष्ट प्रवृत्तिको विनाश गर्ने आदिशक्तिका रूपमा श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले असुर शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको कथाले सत्य र धर्मको अन्ततः विजय हुने सन्देश दिन्छ। महाअष्टमीमा गरिने पूजा केवल बाह्य विधिविधानमा सीमित रहनु हुँदैन; यसको मूल मर्म मानिसभित्र रहेका विकारलाई पहिचान गरी तिनको परिष्कार गर्नु हो।
व्रत भनेको भोजन त्याग गर्नु मात्र होइन। व्रत आत्मानुशासन, इन्द्रिय संयम, विचारको पवित्रता र व्यवहारको शुद्धतासँग सम्बन्धित साधना हो। आफ्नो सामर्थ्य र स्वास्थ्यअनुसार व्रत बस्दै सत्य बोल्ने, हिंसा नगर्ने, लोभबाट टाढा रहने र असहायलाई सहयोग गर्ने सङ्कल्प लिनु यसको सार्थक अभ्यास हो।
महाअष्टमीका अवसरमा कतिपय स्थानमा परम्पराअनुसार बलिपूजा गरिन्छ भने कतिपय परिवार तथा समुदायले सात्त्विक पूजा, फलफूल, फूल, अक्षता र अन्य शाकाहारी प्रसादद्वारा देवीको आराधना गर्छन्। धार्मिक विधिमा विविधता भए पनि श्रद्धा, सद्भाव र धर्मप्रतिको निष्ठा यसको साझा आधार हुन्।
आजको समाजमा महाअष्टमीको सान्दर्भिकता अझ व्यापक छ। भ्रष्टाचार, हिंसा, विभेद, शोषण र अन्यायविरुद्ध उभिनु नै आधुनिक समयको धर्मरक्षासँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। देवीको पूजा गर्दै व्यवहारमा अन्यायलाई प्रश्रय दिनु आस्थाको मूल भावनासँग मेल खाँदैन।
त्यसैले महाअष्टमीको सन्देश हो— शक्तिको आराधना गरौँ, तर शक्तिको प्रयोग न्यायका लागि गरौँ; विजयको कामना गरौँ, तर विजयलाई अहङ्कार होइन, लोककल्याणको माध्यम बनाऔँ।
कालरात्रि – अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको आध्यात्मिक यात्रा
नवदुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये कालरात्रि सातौँ स्वरूप हुन्, जसको पूजा सामान्यतया नवरात्रको सातौँ दिन अर्थात् महासप्तमीमा गरिन्छ। महाअष्टमीको प्रसङ्गमा पनि नवरात्रका समग्र देवीस्वरूपहरूको स्मरण र आराधनासँग कालरात्रिको महत्त्व जोडिन्छ।
कालरात्रिको स्वरूप बाह्य रूपमा उग्र र भयङ्कर वर्णन गरिए पनि धार्मिक दर्शनमा उनी शुभङ्करी अर्थात् भक्तको कल्याण गर्ने मातृशक्तिका रूपमा प्रतिष्ठित छन्। उनको आराधनाले भय, अज्ञान, नकारात्मकता र कठिन परिस्थितिसँग सामना गर्ने आन्तरिक साहसको प्रतीकात्मक शिक्षा दिन्छ।
कालरात्रिको दार्शनिक अर्थ हुन्छ ‘काल’ ले समय, परिवर्तन र अन्त्यको बोध गराउँछ भने ‘रात्रि’ ले अन्धकार, रहस्य र अज्ञानको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ। कालरात्रिको उपासनालाई जीवनका कठिनतम अवस्थाभित्र पनि सत्य र विवेकको प्रकाश खोज्ने साधनाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। मानिसको जीवनमा अनेक प्रकारका अन्धकार हुन्छन्— अज्ञानको अन्धकार, निराशाको अन्धकार, अन्यायको अन्धकार र स्वार्थको अन्धकार। यी अवस्थालाई हटाउन केवल बाह्य शक्ति पर्याप्त हुँदैन; ज्ञान, धैर्य, आत्मविश्वास र नैतिक साहस पनि आवश्यक हुन्छ।
कालरात्रिको सन्देश यही हो कि भयबाट भागेर होइन, सत्य र विवेकका साथ त्यसको सामना गरेर मानिसले आफ्नो आन्तरिक शक्ति पहिचान गर्न सक्छ। उनको आराधनाले हामीलाई तीन महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ:
• निर्भयता: सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने साहस विकास गर्नु।
• विवेक: क्रोध र आवेगमा होइन, ज्ञान र जिम्मेवारीका आधारमा निर्णय गर्नु।
• कल्याणकारी शक्ति: आफ्नो सामर्थ्य कमजोरमाथि शासन गर्न होइन, पीडितको रक्षा गर्न प्रयोग गर्नु।
यस अर्थमा कालरात्रि केवल धार्मिक आस्थाको प्रतीक होइनन्; उनी कठिन समयसँग जुध्ने धैर्य, अन्धकार चिर्ने चेतना र मानवीय कल्याणका लागि आवश्यक निर्भीकताको प्रेरणासमेत हुन्।
तुला संक्रान्ति – सूर्योपासना, ऋतुचक्र र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता
तुला संक्रान्ति सूर्य कन्या राशिबाट तुला राशिमा प्रवेश गर्ने ज्योतिषीय सङ्क्रमणसँग सम्बन्धित पर्व हो। परम्परागत सौर पात्रोमा यसको महत्त्व छ र विभिन्न क्षेत्र तथा समुदायमा यस दिन स्नान, दान, सूर्योपासना तथा धार्मिक कर्म गर्ने चलन पाइन्छ।
सूर्य पृथ्वीमा जीवनको प्रमुख ऊर्जा स्रोत हुन्। प्रकाश, ताप र ऊर्जा प्रदान गर्ने सूर्यको नियमित गतिले दिनरात, ऋतु परिवर्तन र कृषि चक्रलाई प्रभावित गर्छ। यसैले सनातन परम्परामा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवता तथा जीवनधाराका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
तुला संक्रान्तिको सन्देश धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। यसले प्रकृतिको नियमितता, समयको मूल्य र मानव जीवनको वातावरणसँगको सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ।
प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्ध मानिसको भोजन, पानी, स्वास्थ्य र अर्थतन्त्र प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। जलस्रोतको संरक्षण, माटोको उर्वरता कायम राख्ने प्रयास, वनजङ्गलको सुरक्षा र वातावरणीय सन्तुलनबिना समृद्ध समाज निर्माण सम्भव हुँदैन।
सूर्योपासना गर्दै प्रकृतिको दोहन गर्ने व्यवहार अपनाउनुको सट्टा प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु आजको आवश्यकता हो। तुला संक्रान्तिले हामीलाई समयको परिवर्तन स्वीकार गर्न, जीवनमा सन्तुलन कायम राख्न र प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन प्रेरित गर्न सक्छ।
तुला राशिसँग परम्परागत रूपमा जोडिने तराजुको प्रतीकलाई पनि न्याय, सन्तुलन र निष्पक्षताको नैतिक सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ। परिवार, समाज, प्रशासन र राज्य सञ्चालनमा सन्तुलित निर्णय, समान अवसर तथा न्यायपूर्ण व्यवहार अपरिहार्य छन्।
यस पर्वको सारलाई तीन पक्षमा बुझ्न सकिन्छ— सूर्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मान, समयअनुसार जीवनमा आवश्यक परिवर्तन स्वीकार गर्ने तत्परता, र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सन्तुलित समाज निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता।
गोरखकाली पूजा – शक्ति, राष्ट्रिय गौरव र सांस्कृतिक पहिचान
गोरखकाली पूजा नेपालको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण उपासना हो। गोरखाको गोरखकाली मन्दिर देवी कालीप्रतिको आस्था र गोरखा क्षेत्रको ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हो।
देवी कालीलाई दुष्ट प्रवृत्तिको विनाश, अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध, निर्भीकता र शक्तिको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। गोरखकालीप्रतिको श्रद्धा स्थानीय धार्मिक जीवनसँगै नेपालको ऐतिहासिक स्मृति र सांस्कृतिक गौरवसँग पनि सम्बन्धित छ।
गोरखा क्षेत्र नेपालको एकीकरणको इतिहाससँग जोडिएकाले यस क्षेत्रका धार्मिक स्थलहरूले ऐतिहासिक चेतना र राष्ट्रिय पहिचानको विकासमा विशेष स्थान पाएका छन्। यद्यपि धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक घटनालाई बुझ्दा किंवदन्ती, जनविश्वास र प्रमाणित इतिहासबीच उचित भिन्नता राख्नु आवश्यक हुन्छ।
गोरखकाली पूजाको आधुनिक सान्दर्भिकता
गोरखकाली पूजाबाट प्राप्त गर्न सकिने प्रमुख शिक्षा भनेको अन्यायविरुद्ध दृढ रहनु र आफ्नो कर्तव्यप्रति निष्ठावान् हुनु हो। राष्ट्रको वास्तविक शक्ति नागरिकको चरित्र, संस्थाको विश्वसनीयता, सामाजिक एकता र न्यायपूर्ण शासनमा निहित हुन्छ।
आज नेपालले आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, सामाजिक विभेद, प्राकृतिक विपद् र विकास व्यवस्थापनका चुनौती सामना गरिरहेको छ। यस्तो समयमा शक्ति र वीरताको धार्मिक प्रतीकलाई केवल अतीतको गौरवमा सीमित नगरी वर्तमानका समस्या समाधान गर्ने प्रेरणाका रूपमा लिनुपर्छ।
राष्ट्रिय गौरवको रक्षा गर्नु भनेको इतिहासको सम्मान गर्नु मात्र होइन; सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, राज्यका स्रोतको सदुपयोग गर्नु, नागरिक अधिकारको सम्मान गर्नु र भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित तथा समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्नु पनि हो।
गोरखकालीको आराधनाले हामीलाई सिकाओस्— वीरता हिंसामा होइन, अन्याय रोक्ने साहसमा हुन्छ; शक्ति प्रभुत्वमा होइन, संरक्षणमा हुन्छ; र राष्ट्रप्रेम नारामा मात्र होइन, इमानदार कर्ममा प्रमाणित हुन्छ।
चार धार्मिक प्रसङ्गको साझा जीवनदर्शन: महाअष्टमी व्रत, कालरात्रि उपासना, तुला संक्रान्ति र गोरखकाली पूजाका आ–आफ्ना धार्मिक तथा सांस्कृतिक विशेषता छन्। तिनलाई एउटै अर्थमा सीमित गर्न मिल्दैन। तथापि यी परम्परालाई जीवनोपयोगी दृष्टिले हेर्दा केही साझा सन्देश स्पष्ट हुन्छन्।
धार्मिक प्रसङ्ग प्रमुख प्रतीकात्मक सन्देश आधुनिक जीवनमा प्रयोग
महाअष्टमी व्रत आत्मसंयम र धर्मरक्षा नैतिक आचरण र कर्तव्यनिष्ठा
कालरात्रि उपासना भयमाथि विजय र अन्धकारको अन्त्य विवेक, साहस र समस्यासँग सामना
तुला संक्रान्ति समय, सूर्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मान वातावरण संरक्षण र सन्तुलित विकास
गोरखकाली पूजा शक्ति, संरक्षण र ऐतिहासिक चेतना न्याय, राष्ट्रिय जिम्मेवारी र सामाजिक एकता
यी पर्वले दिने साझा शिक्षा हो – मानिसले आफ्नो आस्थालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। पूजा र प्रार्थनाले मनलाई अनुशासित बनाउन सक्छन्; तर समाज परिवर्तनका लागि त्यससँगै शिक्षा, श्रम, सदाचार, न्याय र जिम्मेवार नागरिक व्यवहार आवश्यक हुन्छ।
देवी दुर्गा, कालरात्रि र कालीका विभिन्न स्वरूपको उपासनाले स्त्रीशक्तिको महत्त्वलाई धार्मिक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। यसबाट प्राप्त हुने सामाजिक शिक्षा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
देवीलाई शक्तिस्वरूपा मानेर पूजा गर्ने समाजले वास्तविक जीवनमा पनि महिलाको सम्मान, सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक स्वतन्त्रता र निर्णय प्रक्रियामा समान सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
महिलामाथि हिंसा, दाइजोका नाममा हुने उत्पीडन, बालविवाह, मानव बेचबिखन र लैङ्गिक विभेद कायम रहँदासम्म नारीशक्तिको उपासनाले पूर्ण सामाजिक अर्थ प्राप्त गर्न सक्दैन।
साँचो देवी आराधना भनेको महिलालाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण निर्माण गर्नु, बालिकालाई समान अवसर प्रदान गर्नु र परिवारदेखि राज्यका सबै तहसम्म मानवीय मर्यादा सुनिश्चित गर्नु पनि हो।
त्यसैगरी धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दा अन्य धर्म, सम्प्रदाय र संस्कृतिप्रति सहिष्णुता कायम राख्नु आवश्यक छ। विविधताबीचको एकता नै नेपाली समाजको मौलिक शक्ति हो।
धर्म र संस्कृति राष्ट्रको सामाजिक स्मृति तथा पहिचानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। तर तिनको प्रभाव सकारात्मक बनाउन विवेक, सहिष्णुता र जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्छ।
महाअष्टमीमा सत्यनिष्ठाको सङ्कल्प, कालरात्रिमा निर्भीकताको प्रेरणा, तुला संक्रान्तिमा प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र गोरखकाली पूजामा राष्ट्रिय गौरवको भावना आत्मसात् गर्न सके नागरिक जीवनमा उपयोगी परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।
यसका लागि राज्य, धार्मिक संस्था, सञ्चारमाध्यम, शैक्षिक क्षेत्र र नागरिक समाजले संयुक्त रूपमा निम्न कामलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्:
नैतिक शिक्षा: विद्यालय र समुदायमा सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता, सार्वजनिक जिम्मेवारी र मानवीय मूल्यबारे व्यावहारिक शिक्षा विस्तार गर्ने।
सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण: मन्दिर, गुठी, ऐतिहासिक स्थल, जात्रा र मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्दै तिनको इतिहास तथा महत्त्वबारे प्रमाणमा आधारित जानकारी प्रवाह गर्ने।
वातावरणीय जिम्मेवारी: पर्वका अवसरमा सरसफाइ, वृक्षरोपण, जलस्रोत संरक्षण र फोहोर व्यवस्थापनलाई धार्मिक तथा सामाजिक अभियानसँग जोड्ने।
सामाजिक न्याय: धार्मिक कार्यक्रममार्फत हिंसा, विभेद, भ्रष्टाचार र शोषणविरुद्ध जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने।
उत्तरदायी शासन: सार्वजनिक स्रोतको पारदर्शी उपयोग, कानुनको निष्पक्ष कार्यान्वयन र नागरिकप्रति जवाफदेहितालाई राष्ट्रिय चरित्रको आधार बनाउने।
धार्मिक पर्वहरूलाई यस्ता व्यवहारिक अभियानसँग जोड्न सके तिनले सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्नुका साथै सामाजिक रूपान्तरणमा पनि योगदान दिन सक्छन्।
धार्मिक साधनाको उद्देश्य आत्मअनुशासन र कल्याण हो। त्यसैले व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ। दीर्घरोग भएका व्यक्ति, नियमित औषधि सेवन गर्नेहरू, गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिलाहरू र अन्य जोखिममा रहेका व्यक्तिले लामो समय भोजन वा पानी त्याग्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।
आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार फलाहार वा अन्य उपयुक्त विकल्प अपनाएर पनि श्रद्धापूर्वक पूजा गर्न सकिन्छ। उपासनाको सार शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र होइन, शरीर, मन र व्यवहारलाई सन्तुलित बनाउनु हो।
पर्व मनाउँदा भीड व्यवस्थापन, आगो तथा विद्युतीय उपकरणको सुरक्षा, पशु कल्याण, वातावरणीय सरसफाइ र सार्वजनिक स्थलको संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
अन्त्यमा आस्थालाई सत्कर्ममा रूपान्तरण गरौँ :
महाअष्टमी व्रतले आत्मसंयम र धर्मरक्षाको प्रेरणा दिन्छ। कालरात्रिको आराधनाले अन्धकार, भय र अज्ञानसँग जुध्ने साहसको सन्देश दिन्छ। तुला संक्रान्तिले समय, सूर्य र प्रकृतिको महत्त्व स्मरण गराउँछ। गोरखकाली पूजाले शक्ति, सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय जिम्मेवारीप्रति चेतना जगाउँछ। यी सबै प्रसङ्गको सार केवल धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्नुमा सीमित छैन। तिनको वास्तविक महत्त्व मानिसको सोच, चरित्र र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनुमा छ।
हामीले देवीको आराधना गर्दै निर्बलमाथि अन्याय गर्नु हुँदैन। सत्यको विजयको कामना गर्दै असत्यको सहारा लिनु हुँदैन। समृद्धिको प्रार्थना गर्दै श्रम र इमानदारीबाट विमुख हुनु हुँदैन। राष्ट्रको गौरवको चर्चा गर्दै सार्वजनिक सम्पत्ति र राष्ट्रिय हितको उपेक्षा गर्नु हुँदैन।
शक्ति भनेको सेवा गर्ने सामर्थ्य हो, धर्म भनेको न्यायपूर्ण आचरण हो, समृद्धि भनेको साझा कल्याण हो र राष्ट्रप्रेम भनेको जिम्मेवार कर्म हो।
महाअष्टमी, कालरात्रि, तुला संक्रान्ति र गोरखकाली पूजाको पावन अवसरमा सत्य, सदाचार, नारी सम्मान, प्रकृति संरक्षण, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको सङ्कल्प गरौँ। आफ्नो आस्थालाई मानव सेवासँग जोडौँ र व्यक्तिगत उन्नतिलाई सामूहिक कल्याणको माध्यम बनाऔँ।
देवी शक्तिले सबैमा विवेक, साहस र सद्बुद्धि प्रदान गरून्। समाजमा शान्ति, परिवारमा सुख, राष्ट्रमा सुशासन र विश्वमा मानवताको विजय होस्। जय माता दी! जय गोरखकाली! सबैको कल्याण होस्।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट ओम कैलाश शिव ढुंगा शिव शक्ति महापीठ धामका महासचिव तथा राष्ट्र सनाक्षण डट कमका प्रकाशक हुनुहुन्छ)