नवरात्रि, नवदुर्गा र विजया दशमी : शक्ति साधना, नारी सम्मान, सत्यको विजय र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको सनातन महापर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्तिक २,

डा. के. बि. सम्राट
सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिको विशाल आध्यात्मिक परम्परामा नवरात्रि, नवदुर्गा र विजया दशमी केवल धार्मिक अनुष्ठान, पूजा–आराधना र उत्सवका विषय मात्र होइनन्; यी मानव जीवनको आत्मशुद्धि, नैतिक जागरण, शक्ति–साधना, नारी सम्मान, सामाजिक सद्भाव र अधर्ममाथि धर्मको विजयका शाश्वत प्रतीक हुन्। हजारौँ वर्षदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले मानव सभ्यतालाई सत्य, साहस, करुणा, अनुशासन र कर्तव्यबोधको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिँदै आएको छ।
नवरात्रिको अर्थ नौ रातको पवित्र साधना हो। यस अवधिमा आदिशक्ति भगवती दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधना गरिन्छ। देवीका प्रत्येक स्वरूपले मानव जीवनका फरक–फरक आध्यात्मिक गुण, नैतिक मूल्य र जीवनोपयोगी आदर्शलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। नवदुर्गाको उपासनाले मानिसलाई बाह्य संसारका चुनौतीसँग जुध्ने शक्ति मात्र होइन, आफ्नै मनभित्र रहेका लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या, अन्याय र अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर्ने आत्मबल पनि प्रदान गर्छ।
विजया दशमी यस साधनाको विजय–सन्देशलाई जीवनमा उतार्ने महान् पर्व हो। यसले असत्य, अन्याय र अहंकार जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि सत्य, विवेक र धर्मको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिने मानिसले अन्ततः विजयको मार्ग निर्माण गर्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
आजको बदलिँदो सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक परिवेशमा यी पर्वहरूको महत्त्व झन् बढेको छ। समाजमा नैतिक विचलन, भ्रष्टाचार, हिंसा, असहिष्णुता, विभेद र स्वार्थको प्रवृत्ति बढिरहेका बेला नवरात्रि र विजया दशमीले आत्मसमीक्षा, चरित्र निर्माण र सामाजिक रूपान्तरणको अवसर प्रदान गर्छन्।
नवरात्रि – आत्मशुद्धि, अनुशासन र शक्तिको आराधना
नवरात्रि शक्ति–उपासना र आत्मानुशासनको विशिष्ट पर्व हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म मनाइने शारदीय नवरात्रिमा घटस्थापना गरी जमरा राख्ने, दुर्गा सप्तशती वा चण्डी पाठ गर्ने, देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गर्ने, व्रत बस्ने, ध्यान गर्ने तथा सात्त्विक जीवनशैली अपनाउने परम्परा छ। दशमीका दिन विजया दशमी मनाइन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिको प्रतीक महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा दुर्गापूजा गरिन्छ। यस कथाले मानव जीवनमा व्याप्त नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि सकारात्मक चेतना र विवेकको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
नवरात्रिको वास्तविक साधना मन्दिरमा दीप प्रज्वलन गर्नु वा धार्मिक विधि पूरा गर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। यसको सार आफ्नो विचार, व्यवहार र कर्मलाई शुद्ध बनाउनुमा छ। यदि मानिसले देवीको आराधना गर्छ तर व्यवहारमा अन्याय गर्छ, नारीको अपमान गर्छ, गरिबलाई हेप्छ, सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्छ वा सत्यलाई त्याग्छ भने उसले नवरात्रिको मूल सन्देश आत्मसात् गर्न सकेको हुँदैन। सच्चा शक्ति–साधना भनेको निर्बलको संरक्षण, अन्यायको प्रतिरोध, दुःखीको सेवा, सत्यको पक्षपोषण र आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो। त्यसैले नवरात्रिलाई केवल उत्सवको रूपमा होइन, आत्मपरिवर्तनको नौदिने अभियानका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
नवदुर्गाका नौ स्वरूप र तिनले दिने जीवनोपयोगी सन्देश
नवदुर्गाका नौ स्वरूपले श्रद्धा, तपस्या, साहस, सृजनशीलता, मातृत्व, न्याय, निर्भयता, पवित्रता र सिद्धिको आध्यात्मिक मार्ग देखाउँछन्।
माता शैलपुत्री : दृढता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
शैलपुत्री पर्वतराज हिमालयकी पुत्रीका रूपमा पूजित हुनुहुन्छ। उहाँले स्थिरता, धैर्य, दृढ संकल्प र प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धको सन्देश दिनुहुन्छ। मानव जीवनमा सफलता प्राप्त गर्न बलियो आधार, स्पष्ट उद्देश्य र निरन्तर प्रयास आवश्यक हुन्छ। शैलपुत्रीको आराधनाले आफ्नो मूल संस्कार, नैतिकता र कर्तव्यप्रति अडिग रहन प्रेरित गर्छ। साथै, पर्वत, वन, नदी र समग्र प्रकृतिको संरक्षण गर्नु पनि मानव सभ्यताको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो भन्ने चेतना जागृत गर्छ।
माता ब्रह्मचारिणी : तपस्या, ज्ञान र आत्मसंयम
ब्रह्मचारिणी तप, साधना, ज्ञान र अनुशासनकी प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँको स्वरूपले लक्ष्य प्राप्तिका लागि धैर्य, अध्ययन, त्याग र निरन्तर परिश्रम आवश्यक हुन्छ भन्ने सिकाउँछ।
आजको उपभोक्तावादी समाजमा तत्काल सफलता र सुविधाको चाहना बढिरहेको छ। यस्तो समयमा ब्रह्मचारिणीको सन्देशले युवालाई ज्ञानार्जन, चरित्र निर्माण, श्रमको सम्मान र दीर्घकालीन लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध रहन प्रेरित गर्छ।
माता चन्द्रघण्टा : साहस, सजगता र न्यायको रक्षा
चन्द्रघण्टा साहस, सतर्कता र अन्यायविरुद्ध उभिने शक्तिको प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँको आराधनाले भयबाट मुक्त भई सत्य र न्यायका पक्षमा दृढतापूर्वक उभिन सिकाउँछ।
समाजमा हिंसा, शोषण, भ्रष्टाचार वा अन्याय देख्दा मौन बस्नु समस्यालाई बलियो बनाउनु हो। विवेकपूर्ण साहस, कानुनी मर्यादा र सामाजिक उत्तरदायित्वका साथ अन्यायको प्रतिरोध गर्नु नै यस स्वरूपको व्यावहारिक सन्देश हो।
माता कुष्माण्डा : सृजनशीलता, ऊर्जा र सकारात्मकता
कुष्माण्डालाई सृष्टिको ऊर्जा र सृजनात्मक शक्तिसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ। उहाँको स्वरूपले अन्धकारबीच पनि आशाको दीप प्रज्वलित गर्न सकिने विश्वास प्रदान गर्छ।
राष्ट्र निर्माणका लागि सिर्जनशील सोच, नवीन प्रविधि, उद्यमशीलता, अनुसन्धान र उत्पादनशील श्रम आवश्यक छन्। निराशा र निष्क्रियताभन्दा सकारात्मक सोच र कर्मशीलताले नै समृद्धिको ढोका खोल्छ।
माता स्कन्दमाता : मातृत्व, करुणा र जिम्मेवारी
स्कन्दमाता मातृत्व, स्नेह, संरक्षण र जिम्मेवारीकी प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँले सन्तानको पालनपोषणसँगै संस्कार, नैतिकता र मानवीय मूल्यको विकासमा परिवारको भूमिका स्मरण गराउनुहुन्छ।
परिवार नै सामाजिक चरित्र निर्माणको पहिलो पाठशाला हो। बालबालिकालाई प्रेम, अनुशासन, समानता, सत्यनिष्ठा र सहिष्णुताको शिक्षा दिन सके भविष्यको समाज अझ सभ्य र जिम्मेवार बन्न सक्छ।
माता कात्यायनी : अन्यायविरुद्ध प्रतिरोध र नारी शक्ति
कात्यायनी साहस, न्याय र दुष्ट प्रवृत्तिको प्रतिरोधकी प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँको उपासनाले नारीलाई कमजोर होइन, समाज परिवर्तनको सशक्त आधारका रूपमा सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ।
महिलामाथि हुने हिंसा, दाइजोको दबाब, बालविवाह, लैङ्गिक विभेद र अवसरबाट वञ्चित गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नु नै देवी आराधनाको सामाजिक सार हो। महिलालाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सम्पत्ति, रोजगारी, नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा समान अवसर उपलब्ध गराउनु आधुनिक समाजको अनिवार्य दायित्व हो।
माता कालरात्रि : भयमाथि विजय र अज्ञानको अन्त्य
कालरात्रि देवीको उग्र स्वरूप भए पनि उहाँलाई भक्तका लागि शुभ फल प्रदान गर्ने देवीका रूपमा मानिन्छ। उहाँले अन्धकार, भय र विनाशकारी शक्तिमाथि विजयको प्रतीकात्मक सन्देश दिनुहुन्छ।
मानिसका जीवनमा अज्ञान, अन्धविश्वास, निराशा र अन्यायले अन्धकार सिर्जना गर्छन्। ज्ञान, विवेक, वैज्ञानिक चेतना र आध्यात्मिक अनुशासनको सहायताले ती चुनौतीलाई परास्त गर्न सकिन्छ। भयको सामना गर्नु र सत्यको पक्षमा उभिनु नै कालरात्रिको जीवनोपयोगी सन्देश हो।
माता महागौरी : पवित्रता, क्षमा र आत्मशुद्धि
महागौरीलाई शुद्धता, शान्ति, करुणा र निर्मलताको प्रतीक मानिन्छ। उहाँको आराधनाले मन, वचन र कर्मलाई पवित्र राख्न प्रेरणा दिन्छ।
व्यक्तिको वास्तविक सुन्दरता बाहिरी रूप वा भौतिक सम्पत्तिमा मात्र हुँदैन। सत्यनिष्ठा, स्वच्छ आचरण, विनम्रता र अरूप्रतिको सद्भावले व्यक्तित्वलाई उज्ज्वल बनाउँछ। सामाजिक जीवनमा क्षमा र मेलमिलापको भावना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
माता सिद्धिदात्री : ज्ञान, विवेक र सिद्धिको मार्ग
सिद्धिदात्रीलाई आध्यात्मिक सिद्धि, ज्ञान र पूर्णताको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। उहाँको सन्देशले साधना, विवेक र सत्कर्मको माध्यमबाट जीवनलाई उच्च उद्देश्यतर्फ अघि बढाउन प्रेरित गर्छ।
सिद्धि भनेको व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन। आफ्नो ज्ञान र क्षमतालाई परिवार, समाज, राष्ट्र तथा मानवताको हितमा उपयोग गर्नु पनि महान् सिद्धि हो। व्यक्तिगत सफलतासँगै सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नु नै पूर्ण जीवनको आधार हो।
यसरी नवदुर्गाका नौ स्वरूपलाई हेर्दा शक्ति, ज्ञान, साहस, करुणा, शुद्धता र विवेक एकअर्काका पूरक भएको स्पष्ट हुन्छ। यी गुणको समन्वयबाट नै सन्तुलित व्यक्तित्व र सभ्य समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।
विजया दशमी – सत्य, धर्म र सदाचारको विजय
विजया दशमी नेपाली समाजको प्रमुख सांस्कृतिक तथा पारिवारिक पर्व हो। यस दिन देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास स्मरण गरिन्छ। हिन्दू परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको कथासँग पनि दशहराको सम्बन्ध जोडिन्छ। यी धार्मिक आख्यानको मूल सन्देश एउटै छ—शक्ति र सामर्थ्यको प्रयोग न्यायका लागि हुनुपर्छ; अहंकार, अन्याय र दुराचारको अन्त्य अपरिहार्य छ।
रावण विद्वान्, शक्तिशाली र सामर्थ्यवान् पात्रका रूपमा वर्णित भए पनि अहंकार तथा अधर्मका कारण उसको पतन भएको कथाले ज्ञान र शक्तिसँगै नैतिकता आवश्यक हुन्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ। त्यसैगरी महिषासुरमाथि देवीको विजयले अन्याय र अत्याचारविरुद्ध संगठित सदिच्छा, साहस र धर्मनिष्ठाको महत्त्व उजागर गर्छ।
आजको समाजमा पनि रावण र महिषासुरका प्रतीकात्मक रूप अनेक छन्—भ्रष्टाचार, शोषण, हिंसा, मानव बेचबिखन, लैङ्गिक विभेद, सामाजिक अन्याय, घृणा, असत्य र सार्वजनिक जिम्मेवारीबाट पलायन।
यी विकृतिको अन्त्य नगरी केवल प्रतीकात्मक विजयको उत्सव मनाउनु पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्दै सत्य, न्याय र सदाचारलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र विजया दशमीको वास्तविक मर्म सार्थक हुन्छ।
विजया दशमीको वास्तविक विजय अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनु होइन, आफ्नै अहंकारमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो।
जमरा, टीका र आशीर्वाद : प्रकृति, परिवार र संस्कृतिको सम्बन्ध
नेपाली समाजमा दशैँको सांस्कृतिक पहिचान टीका, जमरा, आशीर्वाद, पारिवारिक भेटघाट र आत्मीयताको परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ। जौलगायतका बीउबाट उम्राइने जमराले कृषि, उर्वरता, प्रकृति र जीवनको निरन्तरतालाई स्मरण गराउँछ। जमरा केवल धार्मिक प्रतीक होइन; यो प्रकृतिप्रतिको निर्भरता र अन्न उत्पादन गर्ने किसानको श्रमप्रतिको सम्मानको अवसर पनि हो। विजया दशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्दै आशीर्वाद लिने परम्पराले पुस्ताबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। ठूलाप्रतिको आदर, सानाप्रतिको माया र परिवारभित्रको आत्मीयता यस पर्वका सुन्दर पक्ष हुन्।
तर आशीर्वादको वास्तविक अर्थ उमेर वा पदको आधारमा मात्र सम्मान गर्नु होइन; अनुभव, सदाचार, ज्ञान र सेवाभावको कदर गर्नु पनि हो। परिवारमा पुस्तान्तरण हुने असल संस्कार नै समाजको नैतिक सम्पत्ति हो।
आज विदेशमा रहेका लाखौँ नेपाली, रोजगारीका लागि घरबाट टाढिएका श्रमिक र विभिन्न कारणले परिवारसँग भेट्न नसक्ने नागरिकका लागि दशैँ भावनात्मक रूपमा विशेष महत्त्व राख्छ। यस्तो अवस्थामा फोन, सन्देश, आपसी सहयोग र सद्भावले पनि आत्मीयता कायम राख्न सक्छ। चाडपर्वमा आर्थिक हैसियतका आधारमा कसैलाई हेप्ने, अनावश्यक खर्चको दबाब दिने वा गरिब परिवारलाई सामाजिक रूपमा अपमानित गर्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ। दशैँको खुसी सबैको साझा खुसी बन्नुपर्छ।
नारी सम्मान : देवी पूजाको वास्तविक सामाजिक परीक्षा
नवरात्रिमा दुर्गालाई आदिशक्ति, जगज्जननी र सम्पूर्ण सृष्टिको ऊर्जाका रूपमा पूजा गरिन्छ। यही आध्यात्मिक दृष्टिकोणले समाजमा नारीको सम्मान, समानता र सुरक्षालाई विशेष महत्त्व दिन्छ।
देवीको मन्दिरमा पूजा गर्ने तर घर, कार्यस्थल र सार्वजनिक स्थानमा महिलाको अपमान गर्ने व्यवहार गम्भीर विरोधाभास हो। धार्मिक श्रद्धा र सामाजिक व्यवहारबीच एकरूपता कायम गर्नु नै सच्चा संस्कार हो। नारी सम्मानको अर्थ औपचारिक प्रशंसा वा पर्वका दिन शुभकामना दिनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसका लागि निम्न विषयमा ठोस प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
• छोरी र छोरालाई समान शिक्षा, पोषण र अवसर प्रदान गर्ने।
• महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा, यौन दुर्व्यवहार र अन्य विभेदविरुद्ध प्रभावकारी कदम चाल्ने।
• महिला स्वास्थ्य, मातृ सुरक्षा र प्रजनन स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्ने।
• रोजगारी, उद्यम, सम्पत्ति र नेतृत्वमा महिलाको सहभागिता बढाउने।
• बालविवाह, दाइजो प्रथा र महिलालाई कमजोर ठान्ने कुप्रथाको अन्त्य गर्ने।
नवरात्रिको शक्ति–साधना तब सार्थक हुन्छ, जब घरदेखि राष्ट्रसम्म महिलाले सम्मान, सुरक्षा, समान अवसर र आत्मनिर्णयको अधिकार प्राप्त गर्छन्।
नेपाली समाज, राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक विविधता
दशैँ नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा व्यापक रूपमा मनाइने प्रमुख पर्व हो। विभिन्न जातजाति, भाषा, भौगोलिक क्षेत्र र समुदायका मानिसले आ–आफ्ना परम्परा तथा शैलीअनुसार यसलाई मनाउँछन्।
नेपालको सांस्कृतिक समृद्धि एउटै परम्परामा सीमित छैन। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, किरात, मुस्लिम, इसाई तथा विभिन्न मौलिक समुदायका सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराले सामाजिक जीवनलाई विविधतापूर्ण बनाएका छन्। त्यसैले दशैँको उत्सवले आपसी सम्मान र सहअस्तित्वको भावना बलियो बनाउनुपर्छ।
धार्मिक आस्था व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो; त्यसको सम्मान गर्नु सभ्य समाजको कर्तव्य हो। आफ्नो परम्पराप्रति गौरव गर्दै अरूको आस्थालाई पनि सम्मान गर्न सक्नु नै वास्तविक सांस्कृतिक चेतना हो।
दशैँका अवसरमा पारिवारिक भेटघाट, सामाजिक सहयोग, गरिब तथा असहायको सेवा, रक्तदान, स्वास्थ्य शिविर, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र विपन्न बालबालिकाको शिक्षामा सहयोगजस्ता गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले धार्मिक उत्सवलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छ र राष्ट्रको एकता तथा मानवीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।
आर्थिक समृद्धि र चाडपर्वको जिम्मेवार उपभोग
दशैँ नेपाली अर्थतन्त्रका लागि पनि महत्त्वपूर्ण समय हो। यस अवधिमा बजारमा किनमेल, यातायात, पर्यटन, कृषि उत्पादन, खाद्य सामग्री, लत्ताकपडा र विभिन्न सेवाको माग बढ्छ। यसले व्यवसाय, रोजगारी र स्थानीय बजारमा आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सक्छ। तर चाडपर्वसँगै अनावश्यक उपभोग, देखासिकी, ऋण लिएर खर्च गर्ने प्रवृत्ति, कृत्रिम मूल्यवृद्धि र बजारमा हुने कालोबजारीका समस्या पनि देखिन सक्छन्। त्यसैले दशैँलाई आर्थिक अनुशासन र उत्पादनशीलतासँग जोड्नु आवश्यक छ।
सरकारले बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ, उपभोक्ताको अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्छ, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने प्रवृत्तिमाथि कारबाही गर्नुपर्छ र सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय उत्पादन, किसानका उपज, घरेलु उद्योग र साना उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न सके चाडपर्वले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्छ।
नागरिकले पनि आफ्नो आम्दानीअनुसार खर्चको योजना बनाउनुपर्छ। चाडपर्व मनाउनकै लागि अनावश्यक ऋण लिनु, खाद्यान्न खेर फाल्नु वा सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा अस्वाभाविक खर्च गर्नु बुद्धिमानी होइन। समृद्ध दशैँ त्यो हो, जहाँ खुसीसँगै आर्थिक विवेक, सामाजिक न्याय र श्रमको सम्मान पनि कायम रहन्छ।
स्वास्थ्य, वातावरण र सुरक्षित चाडपर्व
चाडपर्वको उत्साहमा स्वास्थ्य र सुरक्षालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। दशैँमा खानपान, यात्रा, भीडभाड र पारिवारिक जमघट बढ्ने भएकाले केही व्यावहारिक सावधानी आवश्यक हुन्छ।
• सन्तुलित भोजन गर्ने, अत्यधिक चिल्लो, नुनिलो तथा गुलियो खानेकुरा सीमित गर्ने।
• मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान र औषधिको नियमितता कायम राख्ने।
• मदिरा सेवनपछि सवारी नचलाउने र ट्राफिक नियम पालना गर्ने।
• पशुबलि वा मासुजन्य खाद्य पदार्थ प्रयोग गरिने अवस्थामा स्वच्छता, सुरक्षित प्रशोधन र उचित भण्डारणमा ध्यान दिने।
• पटाका तथा विस्फोटक पदार्थको जोखिमबाट बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई सुरक्षित राख्ने।
• फोहोर व्यवस्थापन गर्ने, प्लास्टिकको अनावश्यक प्रयोग घटाउने र सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने।
धार्मिक परम्परा, व्यक्तिगत आस्था र सामाजिक सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु जिम्मेवार नागरिकको दायित्व हो। पर्वको आनन्द अरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा वा वातावरणलाई हानि पुर्‍याएर प्राप्त गर्नु हुँदैन।
राष्ट्र निर्माणका लागि नवरात्रि र विजया दशमीको सन्देश
नेपालले आज सुशासन, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक आत्मनिर्भरता, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सामाजिक न्यायजस्ता क्षेत्रमा अनेक चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। यस्ता समस्याको समाधानका लागि कानुन, नीति, बजेट र संस्थागत सुधारसँगै नागरिकको नैतिक चेतना पनि आवश्यक हुन्छ। नवरात्रि र विजया दशमीले राष्ट्र निर्माणका लागि पाँच प्रमुख आधार प्रस्तुत गर्छन्।
पहिलो : चरित्र निर्माण। व्यक्तिगत इमानदारी, सत्यनिष्ठा र जिम्मेवारीबोधविना सार्वजनिक जीवन स्वच्छ बन्न सक्दैन।
दोस्रो : सुशासन। राज्यका निकायले पारदर्शिता, जवाफदेहिता, निष्पक्षता र कानुनी शासनलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्छ।
तेस्रो : श्रम र उत्पादनको सम्मान। कृषि, उद्योग, पर्यटन, विज्ञान, प्रविधि र उद्यमशीलतामा लगानी तथा नवप्रवर्तन बढाउनुपर्छ।
चौथो : सामाजिक न्याय। गरिब, असहाय, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, महिला, बालबालिका र सीमान्तकृत समुदायको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
पाँचौँ : राष्ट्रिय एकता। भाषा, धर्म, संस्कृति र राजनीतिक विचारमा भिन्नता भए पनि संविधान, मानव मर्यादा र साझा राष्ट्रिय हितप्रति प्रतिबद्ध रहनुपर्छ।
देवी दुर्गाको आराधनाले शक्ति प्रदान गरोस् भन्ने कामना गर्नु स्वाभाविक हो। तर त्यो शक्ति समाजमा सत्य बोल्ने, अन्यायविरुद्ध उभिने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने र राष्ट्रको हितमा काम गर्ने साहसका रूपमा प्रकट हुनुपर्छ।
धर्मको वास्तविक उद्देश्य मानिसलाई जिम्मेवार, करुणामय र नैतिक बनाउनु हो। यही उद्देश्यलाई सामाजिक व्यवहारमा उतार्न सके धार्मिक पर्व राष्ट्र निर्माणको प्रेरणास्रोत बन्न सक्छ।
युवा पुस्ता : परिवर्तनको शक्ति र भविष्यको आधार
नेपालको भविष्य युवाको सोच, सीप, श्रम र चरित्रसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। युवाले नवरात्रि र विजया दशमीलाई केवल मनोरञ्जन वा बिदाको अवसरका रूपमा मात्र नहेरी आत्मविकास, सामाजिक सेवा र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी पुनःस्मरण गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
आज सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उद्यमशीलता, अनुसन्धान र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाले नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन्। युवाले आधुनिक ज्ञान र प्रविधि आत्मसात् गर्दै आफ्नो मौलिक संस्कृति, नैतिकता र मानवीय मूल्यलाई पनि जोगाउनुपर्छ। युवा पुस्ताले निम्न कार्यलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउन सक्छ।
• सीपमूलक शिक्षा र व्यावसायिक दक्षता विकास गर्ने।
• सामाजिक सञ्जालमा सत्यापित सूचना साझा गर्ने र अफवाहबाट टाढा रहने।
• भ्रष्टाचार, विभेद र हिंसाविरुद्ध कानुनी तथा शान्तिपूर्ण माध्यमबाट आवाज उठाउने।
• स्थानीय उत्पादन, उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जनामा योगदान दिने।
• ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र असहाय व्यक्तिको सेवामा सक्रिय हुने।
नवदुर्गाका विभिन्न स्वरूपबाट प्रेरणा लिएर युवाले साहस, अनुशासन, सिर्जनशीलता र न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता विकास गर्न सके राष्ट्रको भविष्य अझ उज्ज्वल बन्न सक्छ।
आध्यात्मिक साधना र वैज्ञानिक चेतनाबीचको सन्तुलन
आधुनिक समाजमा आध्यात्मिकता र विज्ञानलाई एकअर्काका विरोधीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छैन। आध्यात्मिक साधनाले व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन, अनुशासन, करुणा र नैतिकताको प्रेरणा दिन सक्छ भने विज्ञानले प्रकृति, स्वास्थ्य, प्रविधि र सामाजिक समस्याको परीक्षणयोग्य ज्ञान प्रदान गर्छ।
नवरात्रिको उपवास, ध्यान, प्रार्थना र सात्त्विक जीवनशैलीलाई व्यक्तिगत आस्था तथा स्वास्थ्यअनुकूल अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ। तर कुनै धार्मिक विधिले सबै रोग निको पार्छ वा वैज्ञानिक उपचारको विकल्प दिन्छ भन्ने प्रमाणविनाका दाबीबाट सावधान रहनुपर्छ।
धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णय विश्वसनीय वैज्ञानिक प्रमाण र योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहका आधारमा गर्नु उचित हुन्छ। यसरी आध्यात्मिक चेतना, वैज्ञानिक दृष्टिकोण र नैतिक व्यवहारको समन्वयले विवेकशील तथा जिम्मेवार समाज निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
दशैँको शुभकामना – सुख, शान्ति र सद्भावको साझा कामना
विजया दशमीको अवसरमा परिवार, आफन्त, मित्र, सहकर्मी, देशवासी तथा विदेशमा रहनुभएका सम्पूर्ण नेपालीप्रति हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गरौँ।
यो पर्वले प्रत्येक घरमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, प्रेम र समृद्धिको सञ्चार गरोस्। परिवारबाट टाढा रहेका नेपालीले आत्मीयताको अनुभूति गर्न सकून्। विपन्न र असहायले सहयोग पाऊन्। रोग, शोक र विपत्तिमा परेका नागरिकले आशा र सहारा प्राप्त गरून्।
माता दुर्गाको आराधनाले सबैमा सत्यको मार्गमा हिँड्ने साहस, अन्यायको प्रतिरोध गर्ने शक्ति, दुःखीको सेवा गर्ने करुणा र राष्ट्र निर्माणमा योगदान गर्ने प्रेरणा प्रदान गरोस्। हामीले टीका र जमरा ग्रहण गर्दा केवल व्यक्तिगत सुखको कामना नगरौँ; समाजमा शान्ति, राष्ट्रमा सुशासन, परिवारमा सद्भाव र विश्वमा मानवताको विजयको सङ्कल्प पनि गरौँ।
आफ्नै कमजोरीमाथि विजय नै विजया दशमीको वास्तविक अर्थ
नवरात्रि, नवदुर्गा र विजया दशमी हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र आध्यात्मिक चेतनाका अमूल्य धरोहर हुन्। यी पर्वले मानव जीवनमा शक्ति र करुणा, साहस र विवेक, ज्ञान र सदाचार तथा व्यक्तिगत उन्नति र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्न प्रेरणा दिन्छन्।
देवी दुर्गाको पूजा गर्नु श्रद्धाको विषय हो; तर उहाँका आदर्शअनुसार जीवन जिउनु चरित्रको विषय हो। नवदुर्गाका स्वरूपबाट प्रेरणा लिनु आध्यात्मिक अभ्यास हो; तर अन्यायको अन्त्य, नारीको सम्मान, गरिबको सेवा र सत्यको संरक्षण गर्नु त्यस अभ्यासको व्यावहारिक उपलब्धि हो।
हामीले चाडपर्वलाई बाहिरी आडम्बर, प्रतिस्पर्धा र अनावश्यक खर्चमा सीमित नगरी आत्मशुद्धि, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय समृद्धिको अभियान बनाउन सक्नुपर्छ।
सत्य हाम्रो मार्ग बनोस्, सदाचार हाम्रो चरित्र बनोस्, सेवा हाम्रो धर्म बनोस् र राष्ट्रहित हाम्रो साझा सङ्कल्प बनोस्।
यही भावनासहित सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा नवरात्रि, नवदुर्गा आराधना र विजया दशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना ! जय माता दुर्गा! धर्मको विजय होस्, अधर्मको अन्त्य होस्। सत्यको विजय होस्, असत्यको पराजय होस्। समाजमा शान्ति छाओस्, राष्ट्रमा समृद्धि आओस् र विश्वमा मानवताको कल्याण होस्।
शुभ नवरात्रि ! शुभ नवदुर्गा !! शुभ विजया दशमी !!!
(लेखक डा. के. बि. सम्राट देवघाट विकास केन्द्र नेपालका कार्यवाहक अध्यक्ष एवं राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)