द्वादशी श्राद्ध र मघा श्राद्ध – पितृस्मरण, श्रद्धा, कृतज्ञता र सनातन संस्कारको पवित्र संगम

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २१,

डा. के. बि. सम्राट
सनातन हिन्दू परम्परामा श्राद्ध केवल दिवंगत पूर्वजको सम्झनामा गरिने धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो श्रद्धा, कृतज्ञता, पारिवारिक उत्तरदायित्व र पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने पवित्र संस्कार हो। मानिसले आफ्नो अस्तित्व केवल वर्तमानबाट प्राप्त गरेको हुँदैन; उसको शरीर, संस्कार, भाषा, संस्कृति, ज्ञान, सम्पत्ति र जीवनपद्धतिमा अघिल्ला पुस्ताको योगदान जोडिएको हुन्छ। त्यसैले पितृस्मरणलाई सनातन संस्कृतिले कर्तव्य र कृतज्ञताको रूपमा ग्रहण गरेको छ।
पितृपक्षमा गरिने विभिन्न श्राद्धमध्ये द्वादशी श्राद्धको आफ्नै धार्मिक महत्त्व छ भने मघा श्राद्ध नक्षत्रसँग सम्बन्धित विशेष श्राद्धका रूपमा मानिन्छ। २०२६ मा मघा नक्षत्र आश्विन कृष्ण द्वादशीको दिन परेको र पितृपक्षको अपराह्न समयमा यसको उपस्थिति रहने भएकाले द्वादशी श्राद्धसँग मघा श्राद्धको विशेष संयोग बनेको छ।
‘द्वादशी’ भन्नाले चन्द्रमासको बाह्रौँ तिथिलाई बुझिन्छ। पितृपक्षमा दिवंगत व्यक्तिको मृत्यु भएको तिथिसँग सम्बन्धित श्राद्ध गर्ने परम्परा रहिआएको छ। त्यस क्रममा द्वादशी तिथिमा देहावसान भएका पितृहरूको स्मरणमा गरिने श्राद्धलाई सामान्यतः द्वादशी श्राद्ध भनिन्छ। श्राद्धको मूल भावना भनेको मृतकप्रति शोकमा मात्र सीमित हुनु होइन; उहाँले परिवार र समाजका लागि गरेको योगदान सम्झनु, उहाँप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु र उहाँका सद्गुणलाई आगामी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु हो। त्यसैले श्राद्धको वास्तविक सार बाह्य आडम्बरमा होइन, श्रद्धा र सद्भावमा निहित छ।
मघा एउटा नक्षत्र हो। वैदिक परम्परामा मघा नक्षत्रलाई पितृहरूसँग सम्बन्धित नक्षत्रका रूपमा विशेष महत्त्व दिइन्छ। पितृपक्षको अपराह्न समयमा मघा नक्षत्र परेको दिन गरिने श्राद्धलाई मघा श्राद्ध भनिन्छ। यस कारण मघा श्राद्धलाई केवल कुनै निश्चित तिथिको श्राद्धका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यसको गणना मघा नक्षत्रको अपराह्नकालीन उपस्थितिसँग सम्बन्धित हुन्छ। यदि मघा नक्षत्र दुई दिन अपराह्नमा परेमा कुन दिन यसको उपस्थिति बढी छ भन्ने आधारमा निर्णय गर्ने परम्परा पनि उल्लेखित छ। यसरी हेर्दा द्वादशी श्राद्ध तिथिमा आधारित छ भने मघा श्राद्ध नक्षत्रमा आधारित विशेष परम्परा हो।
जब पितृपक्षको द्वादशी तिथि र मघा नक्षत्रको संयोग हुन्छ, धार्मिक दृष्टिले त्यस दिनलाई विशेष महत्त्वका साथ हेरिन्छ। मघा नक्षत्र पितृसम्बन्धी मान्यतासँग जोडिएकाले द्वादशी श्राद्धसँग यसको संयोगलाई श्रद्धापूर्वक पितृस्मरण गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।
२०२६ को पितृपक्षमा यही प्रकारको संयोग परेको विभिन्न पञ्चाङ्गीय स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्।
तर श्राद्धको वास्तविक विधि, तिथि र मुहूर्त निर्धारण गर्दा स्थानीय पञ्चाङ्ग र आफ्नो कुल–परम्परालाई प्राथमिकता दिनु उचित हुन्छ।
सनातन ज्योतिषीय परम्परामा २७ नक्षत्रमध्ये मघालाई पितृसँग सम्बन्धित नक्षत्रका रूपमा वर्णन गरिन्छ। यही कारण पितृपक्षमा मघा नक्षत्रको उपस्थिति विशेष अर्थपूर्ण मानिन्छ।
मघाको सांस्कृतिक प्रतीकात्मकता पनि महत्त्वपूर्ण छ। यो नक्षत्रले पूर्वजको विरासत, वंशपरम्परा, मर्यादा, नेतृत्व र पुर्खाले स्थापित गरेको मूल्यलाई सम्झाउने आध्यात्मिक सन्देश बोकेको मानिन्छ। यस अर्थमा मघा श्राद्ध केवल दिवंगत व्यक्तिको सम्झना गर्ने दिन होइन, “हामी कहाँबाट आएका हौँ र आगामी पुस्तालाई के हस्तान्तरण गर्दैछौँ?” भन्ने आत्मचिन्तन गर्ने दिन पनि हो।
श्राद्ध शब्द ‘श्रद्धा’बाट आएको मानिन्छ। श्रद्धा अर्थात् विश्वास, सम्मान, कृतज्ञता र समर्पण। मानिसको जीवनमा जन्म दिने आमाबुबा, शिक्षा दिने गुरु, संरक्षण गर्ने अग्रज र समाज निर्माण गर्ने पूर्वजको योगदान अविस्मरणीय हुन्छ। उनीहरूको भौतिक शरीर नहुन सक्छ, तर उनीहरूले दिएको संस्कार र मूल्य परिवारको जीवनमा निरन्तर बाँचेका हुन्छन्।
त्यसैले श्राद्धले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ – पूर्वजलाई सम्झनु भनेको आफ्नो जरा सम्झनु हो।
आफ्नो जरा सम्झनु भनेको आफ्नो पहिचान सम्झनु हो।
आधुनिक जीवनको तीव्र गतिमा परिवार, संस्कृति र परम्परासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा पितृस्मरणले पुस्ताबीचको सम्बन्ध पुनः जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।
परम्परागत रूपमा श्राद्धमा संकल्प, पितृस्मरण, तर्पण, पिण्डदान, ब्राह्मण वा योग्य अतिथि सत्कार, भोजन तथा दान आदि कर्महरू विभिन्न कुल र सम्प्रदायअनुसार गरिन्छन्। यसको मूल उद्देश्य भने एउटै हो—पितृप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु।
तिल, जल, कुश, पिण्ड, पुष्प, दीप आदिको प्रयोग पनि विभिन्न धार्मिक परम्परामा गरिन्छ। विधिमा क्षेत्रीय तथा कुलगत भिन्नता हुन सक्छ। त्यसैले श्राद्ध गर्दा केवल बाह्य विधिमा जोड दिनुभन्दा विधिको भावनात्मक र आध्यात्मिक अर्थ बुझ्नु अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तर्पणलाई पितृप्रति जल अर्पण गर्ने कर्मका रूपमा बुझिन्छ। जल जीवनको आधार हो। त्यसैले जल अर्पणमार्फत पूर्वजलाई सम्झनु प्रतीकात्मक रूपमा जीवनप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो।
तर्पणले हामीलाई सम्झाउँछ—
“हामीले प्राप्त गरेको जीवन केवल हाम्रो व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; यसमा अघिल्ला पुस्ताको योगदान पनि छ।” यही चेतना परिवारमा कृतज्ञता, विनम्रता र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न सहयोगी हुन्छ।
पिण्डदान पनि श्राद्धको महत्वपूर्ण पक्ष हो। धार्मिक विश्वासअनुसार पिण्ड पितृलाई अर्पण गरिन्छ। यसको प्रतीकात्मक अर्थ भने पूर्वजप्रति सम्मान र आफ्नो वंशपरम्पराप्रतिको दायित्वसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
पिण्डदानको माध्यमबाट मानिसले आफ्ना पूर्वजको स्मरण गर्दै परिवारको निरन्तरता स्वीकार गर्दछ। यसले जीवन र मृत्युबीचको सम्बन्धलाई आध्यात्मिक दृष्टिले बुझ्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
श्राद्धमा दान तथा भोजन गराउने परम्परा पनि पाइन्छ। यसको सामाजिक पक्ष अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। पूर्वजको सम्झनामा गरिने दानलाई आजको समाजमा गरिब, असहाय, वृद्ध, विद्यार्थी, बिरामी वा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिको सेवासँग जोड्न सकिन्छ। यसरी पितृस्मरणलाई मानवसेवामा रूपान्तरण गर्न सकियो भने श्राद्धको सामाजिक सन्देश अझ व्यापक बन्न सक्छ।
श्राद्धले परिवारलाई एक ठाउँमा ल्याउने अवसर पनि प्रदान गर्छ। व्यस्त जीवनमा टाढिएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तहरू पूर्वजको स्मरणमा एकत्रित हुन्छन्। त्यहाँ पुराना पुस्ताका कथा सुनिन्छन्, पुर्खाको जीवनशैली सम्झिन्छ र परिवारको इतिहास नयाँ पुस्तालाई सुनाइन्छ।
यसरी श्राद्ध एउटा परिवारिक इतिहास हस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि बन्न सक्छ। आजका बालबालिकाले आफ्ना हजुरबुबा–हजुरआमा, बाजे–बज्यै तथा पुर्खाको योगदान बुझ्न पाए भने उनीहरूमा परिवार, संस्कृति र जिम्मेवारीप्रति सम्मान बढ्न सक्छ।
आज विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा परिवर्तन गरेको छ। मानिस चन्द्रमासम्म पुगेको छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित भइरहेको छ र डिजिटल संसारले भौगोलिक दूरी घटाइरहेको छ। तर प्रविधिको विकाससँगै मानवीय सम्बन्ध र सांस्कृतिक स्मृतिको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
श्राद्धलाई अन्धविश्वासका रूपमा मात्र बुझ्नु वा यसको बाह्य पक्षमा मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन। यसको मूल सन्देश—कृतज्ञता, स्मरण, परिवार, सेवा र संस्कार—आज पनि उत्तिकै उपयोगी छ। आधुनिक चेतनासँग परम्पराको संवाद गराउन सकियो भने श्राद्ध संस्कारले नयाँ पुस्तालाई पनि अर्थपूर्ण सन्देश दिन सक्छ।
द्वादशी श्राद्ध र मघा श्राद्धले मानिसलाई एउटा महत्वपूर्ण नैतिक प्रश्न सोध्छ – “हामीले आफ्ना पूर्वजबाट के पायौँ र आगामी पुस्तालाई के दिँदैछौँ?”
यदि पूर्वजले बनाएको घर हामीले सुरक्षित राख्छौँ भने उनीहरूले निर्माण गरेको संस्कार पनि सुरक्षित राख्नुपर्छ। यदि उनीहरूले हामीलाई शिक्षा दिए भने हामीले आगामी पुस्तालाई शिक्षा दिनुपर्छ। यदि उनीहरूले समाजका लागि योगदान गरे भने हामीले पनि समाजप्रति आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ। यही नै श्राद्धको गहिरो नैतिक दर्शन हो।
श्राद्धको मूल शब्द नै श्रद्धा हो। त्यसैले कर्मकाण्डभन्दा भावनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सामर्थ्यअनुसार सरल विधिबाट भए पनि पितृलाई सम्झन सकिन्छ। तर्पण, प्रार्थना, दान, भोजन वा सेवा—जुन माध्यमबाट सम्भव हुन्छ, पूर्वजप्रति सम्मान व्यक्त गर्न सकिन्छ। धार्मिक विधि पालना गर्दा आफ्नो कुलाचार, स्थानीय परम्परा र योग्य आचार्यको निर्देशनलाई सम्मान गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सोह्र श्राद्ध को प्रारम्भसँगै अबका सकल पक्षहरू पितृ पक्षका स्वरूपमा आउँदै जानेछन् । पृथ्वी र स्वर्गको बिचमा भएको पितृ लोकमा रहेका सबै देवता समान पितृहरूको मोक्षको कामना, सकल पितृहरूले बैतर्नी नदी तर्न पाउन अनि पितृ प्रेम कायम रहोस् ।
प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षमा दिवङ्गत पितृका नाममा गरिने सोह्र श्राद्धका लागि आवश्यक पर्ने अपराह्न कालको समय निर्धारण गरिएको छ । यो समयभित्रमै पिण्ड दान गर्नु पर्नेछ । तर्पण, दियो पूजा, विश्वेदेवा ब्राह्मण लगायत पूजा तोकिएको समय अघि नै गर्न सकिनेछ । यो समयमा पिण्ड दान नगरे पितृले पाउँदैनन् भन्ने मान्यता रहन्छ ।
वैदिक सनातन संस्कारमा सामान्यतया पितृ कर्म अर्थात् श्राद्ध दुई पटक गरिन्छ, वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा र अर्को श्राद्ध चाहिँ सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ । यस वर्षको सोह्र श्राद्धको सुरुवातसँगै हरेक परिवार मा शान्ति, खुसीयाली कायम भइरहोस्, पितृहरूको आशिष् सदासर्वदा कायम होस्, स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरूको वैकुण्ठ वास होस्, द्वादशी श्राद्ध तिथिमा बैकुण्ठवास हुनुभएका पितृहरूको मोक्षको कामना ।
यस दिन अपराह्नमा मघा नक्षत्र लाग्ने भएकाले मघा पनि भनिएको हो । भाद्रपदाको पूर्णिमा देखि अमावस्यासम्म चल्ने पितृ पक्षको मघा नक्षत्र को श्राद्धलाई विशेष रूपमा हेरिन्छ, पितृ कर्मका हिसाबले यस तिथि पनि अन्य तिथिहरू समान पवित्र रहेको छ यद्धपी नक्षत्रका हिसाबमा यस तिथिलाई विशेष मानिन्छ ।
मघा तारा चाहिँ पितृहरूले वास गरेको तारा मानिन्छ, त्रयोदशी तिथिमा त्यसै ताराको नामले मघा श्राद्ध नाम राखिएको हो । पितृ पक्ष अथवा महालय श्राद्धलाई पार्वण श्राद्ध पनि भनिन्छ, कुतुक र रोहिणी मुहूर्तमा यी श्राद्धकर्महरु गरिनु अत्यन्त फलदायी भएको मानिन्छ, त् मघा श्राद्धलाई काकवली अथवा वलभोलानी पनि भनिन्छ । यस तिथिमा उमेर नपुगी मृत्युवरण भएका बालबालिकाका लागि संझनास्वरुप श्राद्ध गरिन अत्यन्त फलदायी मानिन्छ, यस तिथिमा मृत्युवरण भएका सकल पितृहरूको मोक्षको कामना ।
द्वादशी श्राद्ध र मघा श्राद्ध पितृस्मरणका दुई महत्वपूर्ण आयाम हुन्। द्वादशी तिथिले समयको धार्मिक चक्रसँग जोड्छ भने मघा नक्षत्रले पितृपरम्परासँगको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ। यी संस्कारको सार केवल पिण्ड, तर्पण वा दानमा सीमित छैन। यसको वास्तविक शक्ति श्रद्धा, स्मरण, कृतज्ञता, सेवा र संस्कारको निरन्तरतामा छ।
हामी आधुनिकताको यात्रामा जति अगाडि बढे पनि आफ्नो जरा बिर्सनु हुँदैन। पूर्वजलाई सम्मान गर्नु भनेको अतीतमा फर्किनु होइन; बरु अतीतबाट प्राप्त असल मूल्यलाई वर्तमानमा जोगाउँदै भविष्यलाई हस्तान्तरण गर्नु हो। त्यसैले द्वादशी श्राद्ध र मघा श्राद्धको पवित्र अवसरले हामी सबैलाई एउटै सन्देश दिन्छ – “पितृलाई श्रद्धापूर्वक सम्झौँ, उनीहरूको सद्गुणलाई जीवनमा उतारौँ, परिवार र समाजप्रतिको कर्तव्य पूरा गरौँ तथा आगामी पुस्तालाई संस्कार, सत्य, सेवा र सदाचारको उज्यालो बाटो देखाऔँ।”
यही नै पितृस्मरणको सार हो। यही नै श्राद्ध संस्कारको जीवन्तता हो र यही नै सनातन संस्कृतिले पुस्तौँदेखि बोकेको श्रद्धा र कृतज्ञताको अमूल्य परम्परा हो।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट विश्वकै संचार क्षेत्रबाट सबै भन्दा बढी १२७ पटक नियमित रक्तदान गर्ने परोपकारी व्यक्तित्व हुनुका साथै राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनहुन्छ)