बैकुण्ठ चतुर्दशी व्रत : भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको संयुक्त आराधना, हरि–हर एकत्व, आत्मशुद्धि तथा मोक्ष प्राप्तिको दिव्य आध्यात्मिक पर्व
सनातन धर्मको अद्वितीय धार्मिक परम्परा, हरि र हरको अभिन्न सम्बन्ध, भक्तिभाव, संयम, दान–धर्म तथा आध्यात्मिक चेतनाको अनुपम सन्देश
राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग ७,

डा. के. बि. सम्राट
ॐ नमो भगवते वासुदेवायः । ॐ नमः शिवायः ।
सनातन हिन्दू धर्ममा प्रत्येक व्रत, पर्व तथा धार्मिक अनुष्ठानको आफ्नै आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक महत्त्व रहेको छ। यस्ता पर्वहरूले मानव जीवनलाई धर्म, कर्म, सत्य, सदाचार, सेवा, त्याग र आत्मशुद्धिको मार्गमा अग्रसर गराउँछन्। यिनै महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्वहरूमध्ये बैकुण्ठ चतुर्दशी व्रत भगवान् श्रीहरि विष्णु र भगवान् महादेव शिवप्रतिको अनन्य श्रद्धा, भक्ति तथा समन्वयको अनुपम प्रतीकका रूपमा प्रतिष्ठित छ।
कार्तिक शुक्ल पक्षको चतुर्दशी तिथिमा मनाइने यस पवित्र पर्वले हिन्दू धर्मदर्शनमा भगवान् विष्णु र भगवान् शिवबीच कुनै भिन्नता नरहेको, दुवै परम तत्त्वका अभिन्न स्वरूप भएको तथा सृष्टिको सञ्चालनमा दुवैको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको सन्देश प्रदान गर्दछ।
यस दिन भगवान् विष्णुको बैकुण्ठनाथ स्वरूप र भगवान् शिवको विश्वनाथ स्वरूपको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ। भक्तजनले उपवास, स्नान, ध्यान, जप, दीपदान, तुलसीपत्र, बेलपत्र तथा पुष्प अर्पण गरी आफ्नो जीवनलाई पवित्र र सत्कर्ममय बनाउने सङ्कल्प गर्दछन्।
‘बैकुण्ठ’ भगवान् श्रीहरि विष्णुको दिव्य धामको नाम हो। सनातन मान्यताअनुसार बैकुण्ठ लोक परम शान्ति, आनन्द, दिव्यता र मुक्तिको प्रतीक हो। चतुर्दशी तिथिमा भगवान् विष्णु र शिवको आराधना गर्नाले भक्तजनमा धर्मप्रतिको निष्ठा, आत्मिक शान्ति तथा मोक्षप्रतिको आकाङ्क्षा जागृत हुने विश्वास गरिन्छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशीसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध पौराणिक प्रसङ्गअनुसार भगवान् विष्णुले भगवान् शिवको आराधना गर्दै एक हजार कमल पुष्प अर्पण गर्ने सङ्कल्प गर्नुभएको थियो। पूजा गर्ने क्रममा एउटा कमल पुष्प कम भएको देखेपछि उहाँले आफ्नो कमलनयन नेत्र नै पुष्पका रूपमा अर्पण गर्न तत्पर हुनुभयो। भगवान् शिव उहाँको यस्तो अनन्य भक्तिभाव र समर्पणबाट प्रसन्न भई दिव्य आशीर्वाद प्रदान गर्नुभएको धार्मिक आख्यान प्रचलित छ।
यस कथाले भक्तिको वास्तविक अर्थ बाहिरी आडम्बर नभई आत्मसमर्पण, निष्ठा, प्रेम र त्याग हो भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको एकत्व हो। हिन्दू दर्शनमा विष्णुलाई पालनकर्ता र शिवलाई संहार तथा रूपान्तरणका अधिष्ठाता मानिन्छ। तर यी कार्यगत स्वरूपहरू एउटै परम चेतनाका विभिन्न अभिव्यक्ति हुन् भन्ने आध्यात्मिक मान्यता पनि पाइन्छ। हरि र हरबीच द्वेष वा विभाजन होइन, परस्पर सम्मान, समन्वय र एकत्वको भावना राख्नुपर्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ। यस पर्वको मूल शिक्षा हो :
• विष्णुभक्तले शिवको निन्दा गर्नु हुँदैन।
• शिवभक्तले विष्णुको अनादर गर्नु हुँदैन।
• सबै देवीदेवताको आराधनामा श्रद्धा र सद्भाव राख्नुपर्छ।
• धर्मका नाममा विभाजन होइन, एकता र सहिष्णुता प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
यस अर्थमा बैकुण्ठ चतुर्दशी धार्मिक सहिष्णुता, आध्यात्मिक एकता र सनातन संस्कृतिको समन्वयवादी चिन्तनको अनुपम उदाहरण हो।
यस पवित्र दिनमा भक्तजनले आफ्नो धार्मिक परम्परा, कुलाचार तथा स्थानीय मान्यताअनुसार व्रत र पूजा सम्पन्न गर्दछन्। सामान्यतया निम्न विधिहरू प्रचलित छन्।
ब्रह्ममुहूर्तमा स्नान तथा शुद्धता : बिहान सबेरै उठेर स्नान गर्ने, स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने र पूजा स्थललाई पवित्र बनाउने।
व्रत सङ्कल्प : भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको स्मरण गर्दै आत्मशुद्धि, परिवारको कल्याण, लोकमङ्गल तथा धर्मपालनका लागि व्रत बस्ने सङ्कल्प गर्ने।
भगवान् विष्णुको पूजा : भगवान् विष्णुलाई तुलसीपत्र, कमल पुष्प, फलफूल, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गरी ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्र जप गर्ने।
भगवान् शिवको पूजा : शिवलिङ्गमा शुद्ध जल, दूध तथा बेलपत्र अर्पण गरी ॐ नमः शिवाय मन्त्रको जप गर्ने। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार रुद्राभिषेक तथा शिव आराधना गर्ने।
हरि–हर संयुक्त आराधना : भगवान् विष्णु र शिव दुवैको पूजा गरी एकअर्काप्रतिको सम्मान, श्रद्धा र अभिन्नताको भावना व्यक्त गर्ने।
दीपदान तथा भजन–कीर्तन : मन्दिर, देवालय तथा घरमा दीप प्रज्वलन गरी विष्णु सहस्रनाम, शिव स्तोत्र, हरिनाम सङ्कीर्तन तथा धार्मिक प्रवचन श्रवण गर्ने।
दान तथा सेवा : गरिब, असहाय, वृद्धवृद्धा तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई अन्न, वस्त्र, भोजन र अन्य सहयोग प्रदान गर्ने।
व्रतको समयमा आफ्नो स्वास्थ्य र शारीरिक क्षमताअनुसार फलाहार वा उपवास गर्न सकिन्छ। बिरामी, वृद्धवृद्धा तथा औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशीको विशेष धार्मिक महत्त्व भारतको पवित्र तीर्थस्थल काशीमा अझ विशिष्ट रूपमा देखिन्छ। काशी विश्वनाथ क्षेत्र र गङ्गा तटमा यस दिन विशेष धार्मिक अनुष्ठान, दीपदान तथा पूजा–आराधना गरिन्छ।
काशीको प्रसिद्ध परम्पराअनुसार भगवान् विष्णुले भगवान् शिवलाई कमल पुष्प अर्पण गरी आराधना गर्नुभएको स्मरणमा विशेष पूजा गरिन्छ। कतिपय परम्परामा भगवान् विष्णुले शिवलाई तुलसीपत्र र भगवान् शिवले विष्णुलाई बेलपत्र अर्पण गर्ने हरि–हर समन्वयको प्रतीकात्मक अनुष्ठान पनि गरिन्छ। यसले धार्मिक सम्प्रदायबीच आपसी सम्मान र आध्यात्मिक सद्भावको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ। बैकुण्ठ चतुर्दशीमा तुलसी र बेलपत्रको विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको छ।
तुलसीलाई भगवान् विष्णुको अत्यन्त प्रिय मानिन्छ। तुलसीपत्र अर्पण गर्नु श्रद्धा, पवित्रता, समर्पण र भक्तिको प्रतीक हो। त्यसैगरी बेलपत्र भगवान् शिवलाई प्रिय मानिन्छ। बेलपत्र अर्पण गर्नु शिवप्रतिको श्रद्धा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान तथा आत्मिक शुद्धिको प्रतीक हो। यी दुई पवित्र वनस्पतिको धार्मिक महत्त्वले प्रकृति संरक्षण र जैविक विविधताको सम्मान गर्नुपर्ने सन्देशसमेत दिन्छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। यसले मानव जीवनका विभिन्न पक्षमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्दछ।
आध्यात्मिक सन्देश : आत्मालाई विकार, अहङ्कार, लोभ, मोह र ईर्ष्याबाट मुक्त गर्दै सत्य, शान्ति र सदाचारको मार्गमा अग्रसर हुनु।
नैतिक सन्देश : सत्य बोल्ने, इमानदारीपूर्वक कर्म गर्ने, अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने र परोपकारी जीवन बिताउने।
सामाजिक सन्देश : जाति, वर्ग, भाषा, सम्प्रदाय तथा धार्मिक आस्थाका आधारमा विभाजन नगरी आपसी प्रेम, सद्भाव र सहिष्णुता कायम राख्ने।
पर्यावरणीय सन्देश : नदी, वन, वनस्पति, जलस्रोत तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने।
मानवीय सन्देश : दुःखी, असहाय, विपन्न तथा पीडित व्यक्तिको सेवामा समर्पित हुने।
आजको आधुनिक विश्व विज्ञान, प्रविधि र भौतिक विकासको तीव्र प्रतिस्पर्धामा अगाडि बढिरहेको छ। तर मानव जीवनमा मानसिक तनाव, असहिष्णुता, पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक द्वन्द्व, नैतिक विचलन र आध्यात्मिक रिक्तताजस्ता चुनौती पनि बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा बैकुण्ठ चतुर्दशीले मानिसलाई भौतिक समृद्धिसँगै आध्यात्मिक उन्नति पनि आवश्यक छ भन्ने स्मरण गराउँछ।
धर्मको वास्तविक उद्देश्य मानिसलाई विभाजित गर्नु होइन, मानवीय मूल्य, नैतिकता, प्रेम र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्नु हो। भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको संयुक्त आराधनाले यही समन्वयवादी चिन्तनलाई जीवन्त बनाउँछ। हाम्रा नयाँ पुस्तालाई यस्ता पर्वहरूको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे जानकारी गराउनु, पौराणिक ग्रन्थहरूको अध्ययनमा प्रेरित गर्नु र संस्कृतिको मौलिकता जोगाउनु आजको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो।
वैकुण्ठचतुर्दश्यां यः पूजयेद् हरिशङ्करौ। स याति परमं स्थानं मुक्तिं लभते नरोत्तमः॥
वैकुण्ठ चतुर्दशीमा हरि (विष्णु) र शङ्कर (शिव) दुवैको पूजा गर्ने व्यक्तिले परमधाम प्राप्त गरी मोक्ष प्राप्त गर्दछ।शास्त्रअनुसार हजारौँ कमलका फूलहरूले भगवान विष्णुको पूजा गरेर शिवजीको अर्चना गर्ने मनुष्यले आफ्ना सबै बन्धनहरूबाट मुक्ति पाएर वैकुण्ठलोक प्राप्त गर्दछ। कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीमा यो व्रत गर्ने चलन छ।
एकपटक नारद भगवान विष्णुकहाँ वैकुण्ठमा पुगे। विष्णुजीले नारदजीलाई आउनुको कारण सोधे। नारदले भने, “प्रभु! पृथ्वीमा हजुरलाई कृपानिधान भनिन्छ। तर तपाईँका प्रिय भक्तहरूले मात्र कृपा पाउँदछन्। त्यसैले कुनै यस्तो उपाय बताइदिनुहोस्, जसद्वारा साधारण स्त्रीपुरुष पनि तपाईँको कृपाको पात्र बन्न सक्नेछन्।” त्यसमा भगवानले भने, “नारद! कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीका दिन व्रत बसी भक्तिपूर्वक मेरो पूजा गर्ने महिला तथा पुरुषले स्वर्ग प्राप्त गर्नेछन्।” यसपछि विष्णुले जय-विजयलाई आह्वान गरेर कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीमा स्वर्गका द्वारहरू खोलिदिने आदेश दिए। भगवानले यो दिन अलिकति पनि मेरो नाम लिएर पूजा गर्नेलाई वैकुण्ठको वास हुने बताए।
महाभारतको युद्धमा जब भीष्म पितामह सूर्यको प्रतीक्षामा शरशय्यामा सुतिरहेका थिए। त्यस बेला भगवान कृष्ण पाँच पाण्डवहरूलाई लिएर उहाँकहाँ पुगे। युधिष्ठिरले भीष्म पितामहसँग, “कृपया हामीलाई राजधर्मको निर्देशन दिनुहोस्,” भनेर अनुरोध गरे। त्यसपछि भीष्म पितामहले पाँच दिनसम्म राजधर्म, वर्णधर्म, मोक्षधर्म आदिको उपदेश दिए। उहाँको उपदेश सुनेर श्रीकृष्ण सन्तुष्ट भएर भने, “बाबा! कार्तिक शुक्ल एकादशीदेखि पूर्णिमासम्मको पाँच दिनमा तपाईँले दिनुभएको धार्मिक उपदेशबाट म धेरै खुसी छु। तपाईँको सम्मानमा म भीष्म पञ्चक व्रत स्थापना गर्छु। जसले यसो गर्छ, उसले जीवनभर विभिन्न सुख भोगेर अन्त्यमा मोक्ष प्राप्त गर्नेछ।” आजको कार्तिक चतुर्दशी तिथि यस हिसाबले पनि खुबै महत्त्वपूर्ण छ।
सनातन धर्ममा मोक्षलाई मानव जीवनको परम पुरुषार्थमध्ये एक मानिएको छ। मोक्ष भन्नाले जन्म–मृत्युको चक्रबाट मुक्ति प्राप्त गर्नुका साथै अज्ञान, अहङ्कार र सांसारिक बन्धनबाट आध्यात्मिक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नु भन्ने बुझिन्छ। बैकुण्ठ चतुर्दशीको धार्मिक विश्वासले भगवान् विष्णु र शिवको अनन्य भक्ति, सत्कर्म, ध्यान, जप, तपस्या र निष्काम सेवामार्फत मोक्षको मार्ग प्रशस्त हुने सन्देश दिन्छ।
मोक्षको वास्तविक यात्रा बाहिरी कर्मकाण्डबाट मात्र पूरा हुँदैन। त्यसका लागि मानिसले आफ्नो आचरण शुद्ध बनाउनुपर्छ, मनलाई संयमित राख्नुपर्छ र प्रत्येक प्राणीमा ईश्वरको अंश देख्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ। भगवद्गीताको निष्काम कर्मयोगको सन्देशअनुसार फलको आसक्तिबिना कर्तव्यपालन गर्नु पनि आध्यात्मिक उन्नतिको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
बैकुण्ठ चतुर्दशीको अवसरमा नेपालका विभिन्न शिवालय, विष्णु मन्दिर, तीर्थस्थल तथा धार्मिक आश्रमहरूमा विशेष पूजा–आराधना गर्न सकिन्छ। नेपालका पशुपतिनाथ, देवघाटधाम, मुक्तिनाथ, गलेश्वरधाम, जनकपुरधाम तथा अन्य ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरूले सनातन धर्म र संस्कृतिको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
यस्ता पवित्र स्थलहरूको संरक्षण, सरसफाइ, धार्मिक सम्पदाको अभिलेखीकरण, सांस्कृतिक अध्ययन तथा धार्मिक पर्यटनको प्रवर्द्धनमा राज्य, स्थानीय समुदाय, धार्मिक सङ्घसंस्था र नागरिक समाजले सहकार्य गर्नुपर्छ। यसबाट धार्मिक आस्थाको संरक्षणसँगै स्थानीय अर्थतन्त्र, रोजगारी र राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचानको विकासमा समेत योगदान पुग्न सक्छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशीको पावन अवसरमा हामी सबैले भगवान् विष्णु र भगवान् शिवप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै जीवनमा निम्न सङ्कल्प गर्न आवश्यक छ।
• मनमा शुद्धता, वचनमा मधुरता र कर्ममा इमानदारी कायम राख्ने।
• धर्मको नाममा हुने विभाजन, द्वेष र असहिष्णुता त्याग्ने।
• माता–पिता, गुरु, अग्रज तथा समाजका असहाय व्यक्तिको सम्मान गर्ने।
• प्रकृति, संस्कृति, धर्म र राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षण गर्ने।
• सेवा, सद्भाव, परोपकार र मानवकल्याणलाई जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउने।
• सत्य, न्याय, प्रेम र शान्तिको मार्गमा निरन्तर अग्रसर रहने।
बैकुण्ठ चतुर्दशी व्रत सनातन हिन्दू धर्मको धार्मिक, आध्यात्मिक, सांस्कृतिक तथा दार्शनिक महत्त्व बोकेको अनुपम पर्व हो। यसले भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको संयुक्त आराधनामार्फत हरि–हर एकत्व, धार्मिक समन्वय, आत्मशुद्धि, त्याग, तपस्या र मोक्ष प्राप्तिको मार्गलाई उजागर गर्दछ। यस पर्वको वास्तविक महत्त्व केवल व्रत बस्नु, पूजा गर्नु र दीप प्रज्वलन गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसको सार त मानिसको हृदयमा प्रेम, मनमा सद्भाव, विचारमा पवित्रता र व्यवहारमा मानवताको स्थापना गर्नु हो।
आज विश्वलाई युद्ध होइन, शान्ति; द्वेष होइन, प्रेम; विभाजन होइन, एकता; अहङ्कार होइन, विनम्रता र स्वार्थ होइन, परोपकारको आवश्यकता छ।
बैकुण्ठ चतुर्दशीले हामीलाई यही महान् जीवनदर्शन आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्दछ। भगवान् विष्णुको संरक्षणकारी चेतना र भगवान् शिवको कल्याणकारी भावनालाई आत्मसात् गर्दै मानव समाजलाई सभ्य, शान्त, समुन्नत र आध्यात्मिक रूपमा जागृत बनाउनु नै यस पर्वको सर्वोच्च उपलब्धि हुनेछ।
भगवान् श्रीहरि विष्णु र भगवान् महादेव शिवको असीम कृपाले सम्पूर्ण मानव जगत्मा सुख, शान्ति, समृद्धि, आरोग्यता, सद्भाव र आध्यात्मिक चेतनाको अभिवृद्धि होस्। हरि र हरको दिव्य एकत्वले विश्वमा प्रेम, एकता, सहिष्णुता र मानव कल्याणको मार्ग प्रशस्त गरोस्।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रका अध्यक्ष एवं सेभ नेशन टेलिभिजनका प्रस्तोता हुनुहुन्छ)
