योगिनी एकादशी व्रत महिमा

रासंसा/काठमाण्डौ, आषाढ २६,

डा. के. बि. सम्राट
“चरित्र नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। धन हराउन सक्छ, पद समाप्त हुन सक्छ, तर असल चरित्रले जीवनभर सम्मान दिलाउँछ।”
ॐ श्री गणेशाय नमः।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
“बहुवाक्यविरोधेन ब्राह्मणेशु विवादिषू
एकादशी परित्यज्य द्वादशी समुपोषयेत्”
यो तीनै लोकमा प्रसिद्ध तथा समस्त पापहरूलाई नष्ट गर्ने सामर्थ्य भएको एकादशी योगिनी एकादशी हो ।
आज हामी स्मार्त परम्पराअनुसार मनाइने पवित्र “योगिनी एकादशी” को महिमा, यसको आध्यात्मिक महत्व र यसबाट प्राप्त हुने पुण्यफलका बारेमा चर्चा गर्नेछौँ।
योगिनी एकादशी आषाढ कृष्ण पक्षको एकादशी तिथिमा पर्ने अत्यन्त पुण्यदायी व्रत हो। हिन्दू धर्मशास्त्रमा वर्णित २४ वटा प्रमुख एकादशीमध्ये यो पनि एक विशेष एकादशी हो। भगवान् श्रीविष्णुको आराधना गरी श्रद्धा, भक्ति र संयमका साथ यो व्रत पालन गरिन्छ।
‘योगिनी’ शब्दले योग, शुद्धता र आध्यात्मिक उन्नतिको संकेत गर्दछ। यस व्रतले मानिसलाई पापबाट मुक्त गराई भगवान्को भक्तिमा अग्रसर गराउँछ।
पद्मपुराणमा वर्णन भएअनुसार कुबेरका सेवक हेममाली भगवान् शिवको पूजा गर्नका लागि मानसरोवरबाट फूल ल्याउने गर्थे। एक दिन उनी आफ्नी पत्नीप्रतिको मोहमा परेर आफ्नो कर्तव्य बिर्सिए। यस कारण कुबेर क्रोधित भई उनलाई कुष्ठरोग लाग्ने र पृथ्वीमा दुःख भोग्ने श्राप दिए।
श्रापका कारण दुःखी बनेका हेममालीले महर्षि मार्कण्डेयको शरण लिए। महर्षिले उनलाई योगिनी एकादशीको व्रत गर्न सल्लाह दिए। श्रद्धापूर्वक व्रत गरेपछि उनको रोग निको भयो, पाप नष्ट भयो र उनले पुनः दिव्य स्वरूप प्राप्त गरे।
यस कथाले हामीलाई कर्तव्य, अनुशासन र भगवान्प्रतिको भक्तिको महत्व सिकाउँछ।
योगिनी एकादशीको व्रतले—
• पापको क्षय गराउँछ।
• शरीर र मनलाई शुद्ध बनाउँछ।
• रोग, शोक र दुःखबाट मुक्ति दिलाउँछ।
• परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउँछ।
• भगवान् श्रीविष्णुको विशेष कृपा प्राप्त हुन्छ।
• मोक्ष प्राप्तिको मार्ग प्रशस्त हुन्छ।
शास्त्रमा भनिएको छ कि योगिनी एकादशीको पुण्य हजारौं ब्राह्मणलाई भोजन गराएको पुण्यसरह फलदायी मानिन्छ।
• दशमीदेखि सात्त्विक भोजन गरी संयम अपनाउने।
• एकादशीका दिन बिहान स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने।
• “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्रको जप गर्ने।
• विष्णु सहस्रनाम, भगवद्गीता वा श्रीमद्भागवतको पाठ गर्ने।
• सम्भव भए निर्जल वा फलाहार व्रत बस्ने।
• रात्रि जागरण गरी भजन–कीर्तन गर्ने।
• द्वादशीका दिन ब्राह्मण, गौ वा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई दान गरी विधिपूर्वक पारण गर्ने।
आजको युगमा योगिनी एकादशीको वास्तविक अर्थ केवल भोजन त्याग गर्नु मात्र होइन। यो दिन हामीले—
• क्रोध त्याग्ने,
• लोभ त्याग्ने,
• ईर्ष्या त्याग्ने,
• असत्य त्याग्ने,
• र आफ्नो जीवनलाई सत्य, करुणा, क्षमा, सेवा र भक्तितर्फ उन्मुख गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ।
यही नै वास्तविक एकादशीको साधना हो।
योगिनी एकादशी हरेक वर्ष असार मासको कृष्णपक्षमा पर्दछ । यस वर्ष वैष्णव र स्मार्तहरूको लागि एकादशी व्रत बस्ने दिन फरक छ ।

“बहुवाक्यविरोधेन ब्राह्मणेशु विवादिषू
एकादशी परित्यज्य द्वादशी समुपोषयेत्”
स्मार्त परम्परामा यदि एकादशी तिथि दशमी तिथिसँग मिसिएको (विद्ध) भए तापनि, शास्त्रीय नियमअनुसार सोही दिन व्रत बस्न मिल्छ। वैष्णव परम्परामा भने दशमीले स्पर्श गरेको वा मिसिएको एकादशीलाई स्वीकार गरिँदैन। यस सम्प्रदायमा पूर्ण रूपमा शुद्ध एकादशीलाई मात्र व्रतका लागि योग्य मानिन्छ। यही तिथिको शुद्धतासम्बन्धी फरक दृष्टिकोणका कारण, धेरैजसो अवस्थामा वैष्णव एकादशी स्मार्त एकादशीको तुलनामा एक दिन ढिलो (पछाडि) पर्ने गर्दछ।
यस दिन व्रत बसेर भगवान् नारायणको प्रतिमा स्थापित गरी श्रद्धापूर्वक त्यस प्रतिमालाई भोग लगाइन्छ । भोग लगाउनु अर्थात् खानेकुरा, फलफूल , नैवेद, आदि चढाउनु हो । धूप दिपले आरती उतार्ने र दान दिने गरिन्छ । यस एकादशीमा पिपलको पूजा गर्नाले सम्पूर्ण पाप नष्ट भई मृत्युपश्चात् स्वर्ग लोक प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यता छ । दशमीको दिनबाटै जौ, गहुँ वा मुँगीको दाल लगायत कुनै तामसिक भोजन गर्न वञ्चित छ । त्यसको अलावा व्रतको दिन र एक दिन अगावैबाट नुन खान हुँदैन, नुनलाई सनातन संस्कारमा एकाग्रता र चित्त शुद्ध गर्नका लागि धेरै अवसरमा वर्जित गरिएको पाइन्छ । यसरी असार कृष्ण पक्षको दशमीको सन्ध्याबाट सुरु यस एकादशी व्रत द्वादशीको दिन प्रातकाल स्नान र दानपूण्य अनि सङ्कल्पपछि समापन हुन्छ । स्नानपश्चात् कुम्भको स्थापना गरेर विष्णु भगवानको प्रतिमा राखिन्छ ।
अलकापुरी राज्यमा शिवजीका परम भक्त कुवेर राजाको राज्य थियो, उनले पूजा गर्दा फुलको प्रयोग गर्ने गर्दथे र यसरी राजाको पूजाका लागि हेम माली नामक मालीले फूल ल्याउने गर्दथे । एक दिन हेम मालीले राजालाई दैनिक पूजाको फुल ल्याउन भुलेर आफ्नो स्त्रीसँग मानसरोवरमा रमण गर्न थाल्दछन् ।राजा कुवेरले पूजाका लागि विलम्ब भएपछि यक्षहरूलाई हेम मालीको खबर ल्याउन पठाए । समयमा फुल नल्याएर आफ्नो प्रिय भगवान् शिवको अर्चनामा ढिलाइ गराएकाले राजा कुवेरले रिसाएर हेम मालीलाई स्त्रीको वियोग अनि मृत्यु लोकमा गएर कोडि हुनुपर्ने अर्थात् रोगी हुनुपर्ने श्राप दिन्छन् । कुवेरको श्रापले हेम माली त्यसै बेला मृत्यु लोकमा रोगी भएर आइपुग्छन् । शिवको भक्तिले गर्दा हेम मालीले आफ्नो विवेक भने गुमाएका थिएनन्, उनी मृत्यु लोकमा आएर हिमालय पर्वततर्फ सुस्तरी जान्छन् र एक जना प्रभावशाली ऋषिलाई भक्तिपूर्वक आफ्नो व्यथा सुनाउँछन् । उनै ऋषिले हेम मालीलाई योगिनी एकादशीको व्रतका बारेमा बताउँछन् र हेम माली यसै एकादशी व्रतको प्रभावले पुनः पुरानै जीवनमा फर्कन्छन् । यस व्रत कथाको श्रवणको मात्र ८८ ब्राह्मणलाई सहस्र भोजन गराए बराबर फल दिनेछ भनी एकादशी महात्मैमा लेखिएको छ । असल कर्म गरौँ, निष्काम कर्म गरौँ कर्म गरौँ ।फलको आस नगरौँ ।
योगिनी एकादशीले हामीलाई जीवनमा कर्तव्यपरायणता, आत्मसंयम, भक्ति र सदाचार अपनाउन प्रेरणा दिन्छ। श्रद्धापूर्वक यो व्रत पालन गर्ने प्रत्येक भक्तमाथि भगवान् श्रीहरि विष्णुको कृपा रहन्छ र जीवनमा शान्ति, समृद्धि तथा अन्ततः परमगति प्राप्त हुने विश्वास शास्त्रहरूले व्यक्त गरेका छन्।
आउनुहोस्, हामी सबैले योगिनी एकादशीको पावन अवसरमा भगवान् श्रीविष्णुको स्मरण गर्दै प्रार्थना गरौँ—
“हे भगवान् श्रीहरि! हाम्रो मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाइदिनुहोस्। सत्य, धर्म, करुणा र सेवाको मार्गमा सदैव अग्रसर रहने शक्ति प्रदान गर्नुहोस्। सम्पूर्ण विश्वमा शान्ति, सद्भाव र कल्याणको प्रकाश फैलियोस्।”
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट सेभ द नेशन मिडिया तथा सेभ द नेशन टेलिभिजनका अध्यक्ष हुन्नुहुन्छ)