नवरात्र र दशहरा – शक्ति–साधना, सत्यको विजय र सभ्य समाज निर्माणको सनातन सन्देश

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २६,

देवी आराधनादेखि सामाजिक रूपान्तरणसम्म -आध्यात्मिक चेतना, नारी सम्मान र राष्ट्रिय एकताको महापर्व

निशा पाण्डे
नेपाल बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषीय, बहुपरम्परिय, बहुरितिरिजिय र बहुजातीय विशेषताले सम्पन्न प्राचीन सभ्यताको धरोहर बोकेको राष्ट्र हो। यहाँका चाडपर्व, संस्कार र धार्मिक परम्पराहरू केवल पूजाआजा तथा उत्सव मनाउने माध्यम मात्र होइनन्, जीवनदर्शन, सामाजिक सद्भाव, नैतिक अनुशासन र राष्ट्रिय पहिचानका आधारसमेत हुन्। यिनै गौरवशाली परम्परामध्ये नवरात्र र दशहरा विशेष महत्त्व बोकेका पर्व हुन्। यी पर्वले शक्ति उपासना, आत्मशुद्धि, सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको स्थापना तथा सकारात्मक जीवनदृष्टिको गहिरो सन्देश प्रदान गर्छन्।
नवरात्र देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधना, आत्मसंयम, साधना र आन्तरिक शक्तिको जागरणसँग सम्बन्धित छ। दशहरा अर्थात् विजयादशमी भने सत्य, धर्म, न्याय र सदाचारको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। नेपालमा यस पर्वलाई बडादसैँका रूपमा विशेष श्रद्धा, उल्लास र पारिवारिक आत्मीयतासहित मनाउने परम्परा छ।
तर आजको बदलिँदो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिवेशमा नवरात्र र दशहराको महत्त्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। यसको मूल सन्देशलाई व्यक्तिगत चरित्र निर्माण, नारी सम्मान, भ्रष्टाचारविरुद्धको चेतना, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय एकता र समृद्ध राष्ट्र निर्माणसँग जोड्नु आवश्यक छ।
नवरात्रको आध्यात्मिक महिमा र जीवनदर्शन
‘नवरात्र’ शब्द ‘नव’ र ‘रात्र’ मिलेर बनेको हो, जसको सामान्य अर्थ नौ रात भन्ने हुन्छ। शारदीय नवरात्रमा देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्दै भक्तजनले शक्ति, ज्ञान, साहस, धैर्य, करुणा र विवेकको कामना गर्छन्।
धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गा दुष्ट शक्तिको विनाश र धर्मको संरक्षण गर्ने आदिशक्तिको प्रतीक हुनुहुन्छ। देवीका नौ स्वरूपले साधकलाई जीवनका विभिन्न पक्षमा सन्तुलन कायम गर्न प्रेरित गर्छन्। शैलपुत्रीबाट स्थिरता, ब्रह्मचारिणीबाट तपस्या, चन्द्रघण्टाबाट साहस, कूष्माण्डाबाट सिर्जनात्मक ऊर्जा, स्कन्दमाताबाट मातृत्व, कात्यायनीबाट अन्यायविरुद्धको शक्ति, कालरात्रिबाट निर्भीकता, महागौरीबाट शुद्धता र सिद्धिदात्रीबाट आध्यात्मिक पूर्णताको प्रेरणा लिन सकिन्छ।
यी स्वरूपको आराधनालाई केवल धार्मिक विश्वासका रूपमा मात्र नभई जीवनका सकारात्मक गुणहरूको प्रतीकात्मक अभ्यासका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
आज मानिसले बाह्य विकास, भौतिक सुविधा र प्रविधिमा ठूलो प्रगति गरेको छ। तर लोभ, अहंकार, हिंसा, असहिष्णुता, तनाव र नैतिक विचलनका चुनौती पनि उत्तिकै बढिरहेका छन्। यस्तो समयमा नवरात्रको साधनाले मानिसलाई आफ्नो अन्तर्मन नियाल्न, कमजोरी पहिचान गर्न र सकारात्मक परिवर्तनको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ।
वास्तविक शक्ति अरूलाई पराजित गर्ने क्षमतामा मात्र होइन, आफ्ना विकारमाथि विजय प्राप्त गर्ने आत्मबलमा पनि निहित हुन्छ।
देवी दुर्गा र नारी शक्तिको सम्मान
नवरात्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देशमध्ये एक नारी शक्तिको महिमा हो। देवीलाई सृष्टि, संरक्षण, साहस, ज्ञान र परिवर्तनकारी ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ। यसले समाजमा महिलाको योगदान, क्षमता र सम्मानको आवश्यकतालाई स्मरण गराउँछ।
विडम्बना के छ भने, एकातिर देवीको पूजा गरिन्छ भने अर्कोतिर कतिपय समाजमा महिलाले हिंसा, विभेद, असमान अवसर, आर्थिक परनिर्भरता र सामाजिक अपमान सहनुपरेको छ। धार्मिक आस्थालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु हाम्रो सामाजिक चेतनाको कमजोरी हो।
यदि हामी साँच्चै देवीको आराधना गर्छौँ भने छोरीको जन्मलाई सम्मान गर्नुपर्छ, महिलाको शिक्षामा लगानी गर्नुपर्छ, समान अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्छ र घरेलु हिंसा, बालविवाह, दाइजो प्रथा तथा लैङ्गिक विभेदविरुद्ध दृढतापूर्वक उभिनुपर्छ।
महिलालाई पूजाको पात्र बनाउने तर निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा राख्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। घर, विद्यालय, कार्यस्थल, राजनीति, प्रशासन, विज्ञान, उद्यम र राष्ट्र निर्माणका हरेक क्षेत्रमा महिलाको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्नु नै नारी शक्तिप्रतिको वास्तविक सम्मान हो।
देवीको आराधनाको सार महिलाको मर्यादा, सुरक्षा, स्वतन्त्रता र समान अधिकारको संरक्षणमा प्रकट हुनुपर्छ।
दशहरा र विजयादशमीको सांस्कृतिक महत्त्व
दशहरा वा विजयादशमी असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र दुष्प्रवृत्तिमाथि सद्प्रवृत्तिको विजयको प्रतीक हो। हिन्दू धार्मिक परम्परामा विजयादशमीसँग देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको आख्यान जोडिएको छ। त्यस्तै, रामायण परम्परामा भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि दसैँको विजयभावसँग सम्बन्धित छ।
यी आख्यानको मूल सन्देश स्पष्ट छ—शक्ति र सामर्थ्यको प्रयोग अन्याय, अहंकार र अत्याचारको संरक्षणका लागि होइन, धर्म, न्याय र लोककल्याणका लागि हुनुपर्छ।
रावणको पराजयलाई केवल एउटा पात्रको अन्त्यका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसलाई अहंकार, अनियन्त्रित इच्छा, अन्यायपूर्ण व्यवहार र विवेकहीन शक्तिको प्रतीकात्मक पराजयका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
आजको समाजमा पनि अनेक प्रकारका चुनौती छन्। भ्रष्टाचार, ठगी, हिंसा, सामाजिक विभेद, अधिकारको दुरुपयोग, सार्वजनिक स्रोतको अपव्यय र दण्डहीनताले समाजको विश्वास कमजोर बनाउँछन्। यस्ता प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त नगरेसम्म पर्वको आध्यात्मिक सन्देश अधुरो रहन्छ।
विजयादशमीले हामीलाई सोधिरहेको छ—हामीले बाहिरका शत्रुमाथि विजयको उत्सव त मनायौँ, तर आफ्नै मनभित्र रहेका लोभ, क्रोध, घृणा, अहंकार र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिमाथि कति विजय प्राप्त गर्‍यौँ?
यो प्रश्न प्रत्येक व्यक्तिले आफूलाई सोध्न सक्नुपर्छ।
नेपाली समाजमा बडादसैँको पारिवारिक र सामाजिक महत्त्व
नेपालमा बडादसैँ केवल धार्मिक पर्व होइन; यो पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो। रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य कारणले घरपरिवारबाट टाढा रहेका व्यक्तिहरू यस अवसरमा आफ्ना प्रियजनसँग भेटघाट गर्ने प्रयास गर्छन्।
घटस्थापनादेखि जमरा राख्ने, दुर्गा पूजा गर्ने, अष्टमी–नवमीमा विभिन्न धार्मिक परम्परा निर्वाह गर्ने र विजयादशमीका दिन टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने प्रचलन नेपाली समाजमा व्यापक छ। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने र कनिष्ठ सदस्यलाई शुभकामना दिने परम्पराले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।
यद्यपि, चाडपर्वको वास्तविक आनन्द महँगा लुगा, महँगो भोज वा देखावटी खर्चमा मात्र निर्भर हुनु हुँदैन। परिवारभित्र आपसी सम्मान, संवाद, प्रेम, सहकार्य र भावनात्मक निकटता कायम गर्नु यसको वास्तविक सार हो।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार, एकल ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, विपन्न बालबालिका तथा विपद्बाट प्रभावित समुदायलाई पनि दसैँको खुसीमा सहभागी गराउन सकियो भने पर्वको सामाजिक महत्त्व अझ व्यापक हुन्छ।
चाडपर्वको उल्लास केही व्यक्तिको विलासितामा मात्र सीमित नभई समाजका सबै वर्गमा बाँडिनुपर्छ।
परम्परा, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षण
नेपालको सांस्कृतिक विविधता राष्ट्रिय गौरवको आधार हो। दसैँका विभिन्न परम्परा, स्थानीय जात्रा, देवीदेवतासँग सम्बन्धित पूजा, पारिवारिक संस्कार र समुदायगत अभ्यासले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त बनाएका छन्।
यस्ता परम्पराको संरक्षण गर्नु भनेको विगतको अन्धअनुकरण गर्नु होइन। यसको अर्थ उपयोगी सांस्कृतिक ज्ञान, नैतिक मूल्य, सामाजिक सहकार्य र ऐतिहासिक पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु हो।
विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, सांस्कृतिक संस्था र स्थानीय तहले चाडपर्वको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे तथ्यपरक जानकारी दिनुपर्छ। धार्मिक आस्थालाई सम्मान गर्दै विविध समुदायबीच पारस्परिक समझदारी बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
नेपालको शक्ति विविधताभित्रको एकतामा छ। कुनै पनि समुदायको आस्थालाई अपमान नगरी आफ्नो परम्परा संरक्षण गर्न सक्नु परिपक्व समाजको परिचायक हो।
यस सन्दर्भमा सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पर्वका अवसरमा सकारात्मक सन्देश, सांस्कृतिक ज्ञान, सामाजिक चेतना र जिम्मेवार नागरिकताको भावना प्रवाह गर्न सकियो भने सञ्चार क्षेत्र राष्ट्र निर्माणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।
आधुनिक जीवनमा नवरात्रको सान्दर्भिकता
आधुनिक समाजमा विज्ञान, प्रविधि र सञ्चारको तीव्र विकासले जीवनलाई सहज बनाएको छ। तर प्रतिस्पर्धा, मानसिक दबाब, सामाजिक दूरी, उपभोक्तावाद र नैतिक द्विविधाजस्ता समस्या पनि बढिरहेका छन्।
नवरात्रको अनुशासनलाई आजको जीवनशैलीसँग जोडेर उपयोगी अभ्यास विकास गर्न सकिन्छ। नियमित ध्यान, आत्ममूल्याङ्कन, संयमित भोजन, समयको सदुपयोग, सकारात्मक चिन्तन र सेवाभावले व्यक्तिगत जीवनलाई सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्छन्।
यसको अर्थ सबैले एउटै प्रकारको धार्मिक अभ्यास अपनाउनुपर्छ भन्ने होइन। आफ्नो आस्था, स्वास्थ्य र परिस्थितिअनुसार उपयोगी अभ्यास रोज्दै आत्मअनुशासन र सदाचारलाई जीवनको हिस्सा बनाउन सकिन्छ।
धार्मिक साधनाको मूल्य मानिसको व्यवहारमा देखिनुपर्छ। पूजा गर्ने हातले अन्याय गर्नु हुँदैन, सत्यको प्रार्थना गर्ने मुखले झूट फैलाउनु हुँदैन र शान्तिको कामना गर्ने मनले अरूप्रति घृणा पाल्नु हुँदैन।
आध्यात्मिकता र नैतिक आचरणबीचको सम्बन्ध नै जीवनलाई सार्थक बनाउने प्रमुख आधार हो।
चाडपर्व, स्वास्थ्य र आर्थिक अनुशासन
चाडपर्वको उल्लाससँगै स्वास्थ्य, सुरक्षा र आर्थिक व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। दसैँका बेला खानपानमा असन्तुलन, अत्यधिक मदिरा सेवन, सडक दुर्घटना, असुरक्षित यात्रापद्धति, जुवातास, अनावश्यक ऋण र अत्यधिक खर्चका कारण कतिपय परिवार समस्यामा पर्न सक्छन्।
यसबाट बच्न केही व्यावहारिक उपाय अपनाउन सकिन्छ।
• सन्तुलित भोजन गर्ने, स्वच्छ खानेपानी प्रयोग गर्ने र खाद्य स्वच्छतामा ध्यान दिने।
• मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा अन्य दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान व्यवस्थापन गर्ने।
• यात्रा गर्दा ट्राफिक नियम पालना गर्ने, चालकले मादक पदार्थ सेवन नगर्ने र सवारीसाधनको अवस्था जाँच गर्ने।
• पटाका, आगो तथा अन्य जोखिमपूर्ण गतिविधिमा सावधानी अपनाउने।
• आफ्नो आयअनुसार खर्चको योजना बनाउने र देखासिकीका कारण ऋणको बोझ नबढाउने।
• बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा र आवश्यकताको विशेष ख्याल गर्ने।
यसैगरी, दसैँलाई स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन, स्थानीय कृषि उपजको उपयोग, घरेलु उद्योगको समर्थन र जिम्मेवार उपभोगसँग जोड्न सकिन्छ। यसले पारिवारिक अर्थतन्त्रसँगै स्थानीय आर्थिक गतिविधिलाई पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।
सरकार र समाजको भूमिका : पर्वको सन्देशलाई व्यवहारमा उतारौँ
नवरात्र र दशहराको अवसरमा नागरिकले मात्र होइन, राज्यका निकाय र सामाजिक संस्थाले पनि न्याय, सुशासन र लोककल्याणप्रतिको प्रतिबद्धता नवीकरण गर्नुपर्छ।
सरकारले चाडपर्वको समयमा खाद्यान्नको सहज उपलब्धता, बजार अनुगमन, उपभोक्ता अधिकारको संरक्षण, सार्वजनिक यातायातको व्यवस्थापन, स्वास्थ्य सेवाको तयारी र विपद् व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
स्थानीय तहले विपन्न परिवार, असहाय ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला तथा जोखिममा रहेका बालबालिकालाई लक्षित सहयोग कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। सामुदायिक संस्थाले रक्तदान, स्वास्थ्य सचेतना, सरसफाइ, खाद्य सहायता र सांस्कृतिक संरक्षणका गतिविधि सञ्चालन गर्न सक्छन्।
शिक्षण संस्थाले विद्यार्थीलाई पर्वको इतिहास, सामाजिक महत्त्व, नारी सम्मान, पर्यावरणीय जिम्मेवारी र नैतिक आचरणबारे सिकाउनुपर्छ। धार्मिक संस्थाले पनि पूजा तथा अनुष्ठानसँगै मानवीय सेवा, सामाजिक सद्भाव र जिम्मेवार नागरिकताको सन्देशलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्।
पर्वको नाममा हुने फजुल खर्च, सामाजिक दबाब र भेदभावपूर्ण व्यवहारलाई निरुत्साहित गर्नु पनि आवश्यक छ। धर्म र संस्कृतिको संरक्षणसँगै मानव मर्यादा र सार्वजनिक हितको रक्षा हुनुपर्छ।
वातावरणमैत्री र जिम्मेवार दसैँको आवश्यकता
आज जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, प्राकृतिक स्रोतको क्षय र अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन विश्वव्यापी चुनौती बनेका छन्। चाडपर्व मनाउने क्रममा वातावरणीय प्रभावलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।
पूजामा प्रयोग हुने सामग्रीको उचित व्यवस्थापन, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने, पानी र ऊर्जाको मितव्ययी उपयोग गर्ने तथा स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने अभ्यासले दसैँलाई अझ जिम्मेवार बनाउन सक्छ।
धार्मिक आस्थासँग प्रकृति संरक्षणको सम्बन्ध पनि महत्त्वपूर्ण छ। प्रकृतिप्रति सम्मान, जीवजन्तुप्रति करुणा र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणले भावी पुस्ताको हित सुरक्षित गर्छ।
सांस्कृतिक परम्परा र वातावरणीय जिम्मेवारी एकअर्काका विरोधी होइनन्। समयअनुकूल सुधार गर्दै पर्वको मौलिकता जोगाउन सकिन्छ।
आत्मविजयबाट राष्ट्रविजयसम्म
कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति त्यसका नागरिकको चरित्र, श्रमशीलता, नैतिकता, ज्ञान र सामूहिक जिम्मेवारीमा निहित हुन्छ। राष्ट्रिय विकासका लागि नीति, बजेट, पूर्वाधार र प्रविधि आवश्यक छन्; तर ती सबैको प्रभावकारिता नागरिक तथा नेतृत्वको इमानदारीमा निर्भर हुन्छ।
नवरात्रले शक्ति र साधनाको महत्त्व सिकाउँछ भने विजयादशमीले त्यस शक्तिको उचित प्रयोगबाट न्यायपूर्ण विजय प्राप्त गर्न सकिने सन्देश दिन्छ।
यदि नागरिकले आफ्नो काम इमानदारीपूर्वक गर्छन्, कर्मचारीले सार्वजनिक जिम्मेवारी निष्पक्षतापूर्वक पूरा गर्छन्, व्यवसायीले उपभोक्ताप्रति उत्तरदायी व्यवहार गर्छन् र राजनीतिक नेतृत्वले जनहितलाई प्राथमिकता दिन्छ भने राष्ट्रको समग्र विकासले गति लिन सक्छ।
राष्ट्र निर्माण केवल सरकारको दायित्व होइन। प्रत्येक नागरिकको दैनिक व्यवहार, श्रम, करको जिम्मेवारी, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र सामाजिक सहकार्यले राष्ट्रको भविष्य निर्धारण गर्छ।
हामीले नवरात्रको शक्ति–साधनालाई चरित्र निर्माणसँग, दशहराको विजयलाई अन्यायविरुद्धको प्रतिबद्धतासँग र दसैँको पारिवारिक आत्मीयतालाई राष्ट्रिय एकतासँग जोड्न सक्नुपर्छ।
पर्व मनाउने मात्र होइन, यसको सन्देशअनुसार जीवन जिऔँ
नवरात्र र दशहरा हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पर्व हुन्। यी पर्वले आत्मशुद्धि, नारी सम्मान, साहस, सदाचार, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सत्यको विजयको सन्देश दिन्छन्।
तर पर्वको वास्तविक उपलब्धि पूजा, टीका, जमरा र उत्सवको समाप्तिसँगै समाप्त हुनु हुँदैन। यसको प्रेरणा हाम्रो सोच, बोली, व्यवहार र सार्वजनिक जिम्मेवारीमा निरन्तर प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ।
हामीले आफ्नो मनभित्रका लोभ, अहंकार, घृणा र अन्यायलाई परास्त गर्न सक्यौँ भने विजयादशमीको अर्थ अझ गहिरो हुनेछ। महिलालाई सम्मान, कमजोरलाई सहयोग, श्रमलाई प्रतिष्ठा, सत्यलाई प्राथमिकता र सार्वजनिक जीवनलाई नैतिकता दिन सक्यौँ भने नवरात्रको शक्ति–साधना व्यवहारमा रूपान्तरण हुनेछ।
आज नेपाललाई केवल उत्सवको उल्लास होइन, जिम्मेवार नागरिकता, नैतिक नेतृत्व, सामाजिक न्याय, आर्थिक अनुशासन र राष्ट्रिय एकताको पनि आवश्यकता छ। यस दिशामा प्रत्येक नागरिकले आफ्नो भूमिका इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्न सके चाडपर्वको सांस्कृतिक ऊर्जा राष्ट्र निर्माणको प्रेरक शक्ति बन्न सक्छ।
अन्ततः, नवरात्रले हामीलाई शक्ति चिनाउँछ, दशहराले विजयको अर्थ बुझाउँछ र बडादसैँले परिवार तथा समाजलाई जोड्छ। यी तीनै सन्देशको सार एउटै हो—सत्यको मार्गमा अघि बढौँ, अन्यायको प्रतिकार गरौँ, मानवताको सम्मान गरौँ र समृद्ध, सभ्य तथा न्यायपूर्ण राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिऔँ।
नवरात्र तथा विजयादशमीको पावन अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीमा सुख, शान्ति, समृद्दी, सुस्वास्थ्य, दिर्घायु, आरोग्य र सद्भावको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
(लेखक निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)