मुलुक जोगाउने हो भने अङ्कमाल गर्न सक्नुपर्छ

लेखक राजेन्द्र बाबु रेग्मी पूर्व नेपाल प्रहरीका उपरीक्षक एवं राजनैतिक विश्लेषक हुन्

अब नेपाललाई स्थायित्व र विघटनको संघारबाट जोगाउने हो भने पूर्वराजा, नेपाली सेना र नेपाली कांग्रेसबीच संवाद र सहकार्यको राष्ट्रिय बहस अघि बढाउनु जरुरी छ। यो कसैको व्यक्तिगत स्वार्थ, सत्ता प्राप्ति वा पुरानो व्यवस्था फर्काउने आग्रह मात्र होइन; मुलुकको भविष्य, राष्ट्रिय एकता र संस्थागत स्थायित्वका विषयमा गम्भीर भएर सोच्ने समय हो।
अपमानको विष पिएर भए पनि नेपाली कांग्रेस, नेपाली सेना र पूर्वराजाले अङ्कमाल गर्न सक्नुपर्छ। तर त्यो अङ्कमाल कुनै गोप्य सत्ता सम्झौता होइन; नेपालको राष्ट्रिय हित, संविधान, लोकतान्त्रिक मूल्य, राष्ट्रिय एकता र जनताको सार्वभौम अधिकारलाई केन्द्रमा राखेर गरिने संवादको प्रतीक हुनुपर्छ।
नेपालको राजनीतिले अहिले एउटा कठोर सत्य स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ—एकअर्कालाई निषेध गरेर मात्रै मुलुक चल्दैन। विगतका कटुता, आरोप–प्रत्यारोप र राजनीतिक वैमनस्यलाई बोकेर भविष्य निर्माण गर्न खोज्दा समाज अझ ध्रुवीकृत हुन्छ। इतिहासमा कसले कसलाई के भनेको थियो भन्ने हिसाब गर्दै बस्ने हो भने भविष्यका पुस्तालाई हामीले अस्थिरता बाहेक केही दिन सक्दैनौँ।
त्यसैले कहिलेकाहीँ राष्ट्रको हितका लागि आफ्नै अहंकारभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। राजनीतिक अपमानको पीडा सहनुपर्छ। विगतका घाउमा नुन छर्किएजस्तो लागे पनि संवादको ढोका बन्द गर्नु हुँदैन। मुलुक जोगाउने प्रश्न अगाडि आएपछि व्यक्तिगत प्रतिष्ठाभन्दा राष्ट्रिय हित ठूलो हुनुपर्छ।
नेपाली कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई नयाँ परिस्थितिमा पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ। कांग्रेसको शक्ति केवल निर्वाचन जित्ने संगठनमा होइन, लोकतान्त्रिक मूल्य, नागरिक स्वतन्त्रता, संवैधानिक शासन र राष्ट्रिय एकताको राजनीतिक परम्परामा छ। आज कांग्रेसले आफ्नो विगतको गौरव सम्झेर मात्र पुग्दैन; वर्तमान पुस्ताले उठाएका प्रश्नको जवाफ पनि दिनुपर्छ।
नेपाली सेनाको भूमिका पनि राजनीतिक दलको प्रतिस्पर्धाभन्दा अलग छ। सेना संविधान र राज्यको वैधानिक संरचनाभित्र रहेको राष्ट्रिय सुरक्षा संस्था हो। त्यसैले सेनालाई दलगत राजनीतिमा तान्ने होइन, उसको संवैधानिक र व्यावसायिक भूमिकाको सम्मान गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाका विषयमा राजनीतिक नेतृत्वसँग संस्थागत संवाद बलियो बनाउनुपर्छ।
पूर्वराजसंस्थाका विषयमा पनि नेपालमा भावनात्मक ध्रुवीकरणभन्दा माथि उठेर बहस हुन आवश्यक छ। राजसंस्था चाहने नागरिक छन्, गणतन्त्रलाई अपरिवर्तनीय मान्ने नागरिक पनि छन्। लोकतान्त्रिक समाजमा दुवै धारालाई संविधान र कानुनको सीमाभित्र आफ्ना विचार राख्ने अधिकार हुन्छ। त्यसैले पूर्वराजासँग संवाद गर्नु आफैँमा कुनै व्यवस्था परिवर्तनको निर्णय होइन; संवाद लोकतन्त्रको कमजोरी होइन, लोकतन्त्रको एउटा माध्यम हो।
अर्कोतर्फ, गैरसरकारी संस्था, नागरिक अभियान, सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न राजनीतिक असन्तुष्टिबाट निर्माण भएका नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले नेपाली राजनीतिमा नयाँ प्रश्न उठाएका छन्। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको निर्वाचन सफलतालाई पनि यही व्यापक जनअसन्तुष्टिको एउटा अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर चुनावी सफलता मात्रले राज्यका सबै जटिलता समाधान हुँदैनन्। सरकार चलाउन संस्थागत क्षमता, नीति, अनुभव, प्रशासनिक दक्षता र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले पुराना दललाई गाली गरेर नयाँ राजनीति निर्माण हुँदैन, अनि नयाँ शक्तिलाई निषेध गरेर पुरानो राजनीतिक संरचना जोगिँदैन। दुवै पक्षले जनताको सन्देश बुझ्नुपर्छ।
नेपालका कम्युनिस्ट शक्तिहरूले पनि आफ्नो राजनीतिक यात्राको वस्तुनिष्ठ समीक्षा गर्नुपर्ने समय आएको छ। लामो समय आन्दोलन, संगठन र सत्तामा प्रभाव राखेका शक्तिहरू आज जनताको बदलिँदो अपेक्षा, नेतृत्वप्रतिको प्रश्न र संगठनात्मक चुनौतीसँग जुधिरहेका छन्। उनीहरूको राजनीतिक भविष्य जनताले निर्धारण गर्ने विषय हो; तर कुनै पनि दललाई इतिहासको स्थायी मालिक ठान्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक राजनीतिका लागि स्वस्थ हुँदैन।
आज सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता यही हो—निषेधको राजनीति होइन, न्यूनतम राष्ट्रिय सहमतिको राजनीति।
पूर्वराजा, नेपाली कांग्रेस र नेपाली सेना एउटै राजनीतिक संगठन बन्ने कुरा होइन। उनीहरूको भूमिका, प्रकृति र संवैधानिक स्थिति अलग–अलग छन्। तर राष्ट्रका आधारभूत प्रश्नमा संवाद, संयम र जिम्मेवारी देखाउन सकिन्छ। यही ठाउँमा ‘अङ्कमाल’ शब्दको वास्तविक अर्थ खोजिनुपर्छ।
अङ्कमाल भनेको आत्मसमर्पण होइन।
अङ्कमाल भनेको आफ्नो विचार त्याग्नु होइन।
अङ्कमाल भनेको विगत बिर्सनु पनि होइन।
अङ्कमाल भनेको मुलुकलाई आफ्नो अहंकारभन्दा माथि राख्नु हो।
यदि राजनीतिक नेतृत्वले व्यक्तिगत अपमानलाई राष्ट्रिय हितभन्दा ठूलो बनायो भने मुलुकले मूल्य चुकाउनुपर्नेछ। यदि पूर्वराजसंस्था आफ्नो ऐतिहासिक पीडा र वर्तमान राजनीतिक यथार्थ दुवैलाई बुझेर संवादमा आउन सक्छ भने त्यो पनि राष्ट्रिय बहसको हिस्सा बन्न सक्छ। यदि नेपाली कांग्रेसले आफ्नो परम्परागत लोकतान्त्रिक भूमिकालाई नयाँ परिस्थितिअनुकूल पुनर्जीवित गर्न सक्छ भने त्यसले पनि राजनीतिक स्थायित्वको आधार बलियो बनाउन सक्छ। र यदि नेपाली सेनाको संवैधानिक तथा व्यावसायिक भूमिकालाई राजनीतिक विवादबाट सुरक्षित राख्न सकियो भने राज्यका संस्थाहरूबीचको विश्वास अझ बलियो हुन सक्छ।
नेपाललाई अहिले अर्को टकराव होइन, राष्ट्रिय संवाद चाहिएको छ।
त्यसैले समयले सबै पक्षलाई एउटा कठोर प्रश्न सोधिरहेको छ—तपाईंहरू आफ्नो अपमान बिर्सेर मुलुक जोगाउन सक्नुहुन्छ?
यदि उत्तर ‘सक्छौँ’ हो भने त्यसको सुरुवात संवादबाट हुनुपर्छ। यदि आफ्नो व्यक्तिगत, गुटगत र संस्थागत अहंकारभन्दा नेपाल ठूलो हो भन्ने स्वीकार गर्न सकिन्छ भने, अपमानको विष पिएर भए पनि अङ्कमाल गर्न सक्नुपर्छ।
किनकि अन्ततः प्रश्न कसले जित्यो भन्ने होइन।
प्रश्न नेपालले जित्छ कि हार्छ भन्ने हो।