इन्द्रजात्रा, विश्व फार्मासिस्ट दिवस र अनन्त चतुर्दशी व्रत – परम्परा, स्वास्थ्य सेवा, श्रद्धा र अनन्त आस्थाको त्रिवेणी

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ९,

डा. के. बि.सम्राट
नेपालको सांस्कृतिक जीवन विविधता, आध्यात्मिक चेतना र सामाजिक सहअस्तित्वको अनुपम संगम हो। यही मौलिक परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्ने महत्वपूर्ण पर्वमध्ये इन्द्रजात्रा एक हो। अर्कोतर्फ, आधुनिक समाजमा स्वस्थ जीवन र औषधि सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने स्वास्थ्यकर्मीहरूको सम्मानमा मनाइने विश्व फार्मासिस्ट दिवसले विज्ञान, स्वास्थ्य सेवा र मानवीय जिम्मेवारीको सन्देश दिन्छ। त्यस्तै अनन्त चतुर्दशी व्रतले श्रद्धा, संयम, आत्मशुद्धि र भगवान् विष्णुको अनन्त स्वरूपप्रतिको भक्तिलाई अभिव्यक्त गर्दछ।
यी तीनवटै अवसरको प्रकृति फरक भए पनि यसको गहिराइमा हेर्दा मानव जीवन, समाज, स्वास्थ्य, संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको संरक्षण भन्ने साझा उद्देश्य भेटिन्छ।
इन्द्रजात्रा – काठमाडौंको जीवन्त सांस्कृतिक पहिचान
इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको अत्यन्त महत्वपूर्ण जात्रा हो। विशेषतः काठमाडौंमा मनाइने यो पर्व धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक स्मृति, कला, नृत्य, संगीत र सामुदायिक सहभागिताको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।
इन्द्रजात्रासँग इन्द्र देवता, वर्षा, कृषि र प्रकृतिप्रतिको सम्मान जोडिएको सांस्कृतिक विश्वास पाइन्छ। नेपालजस्तो कृषि–आधारित समाजमा वर्षा र प्रकृतिको महत्व अत्यन्त ठूलो भएकाले वर्षा तथा प्राकृतिक चक्रसँग सम्बन्धित धार्मिक–सांस्कृतिक परम्पराले समाजमा विशेष स्थान बनाएको देखिन्छ।
इन्द्रजात्राको सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये कुमारी रथयात्रा, भैरव तथा गणेशका रथयात्रा, लाखे नाच, विभिन्न परम्परागत नृत्य तथा सांस्कृतिक प्रदर्शनहरू हुन्। यसले काठमाडौंको नेवार सभ्यताको जीवन्तता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञानलाई उजागर गर्दछ।
इन्द्रजात्रा केवल एउटा धार्मिक उत्सव होइन; यो समुदायलाई जोड्ने सामाजिक सेतु पनि हो। जात्रा, पूजा, बाजागाजा, नृत्य र सामूहिक सहभागिताले सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछन्। आधुनिकताको तीव्र विस्तारका बीच यस्ता मौलिक पर्वको संरक्षण गर्नु भनेको नेपालको सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण गर्नु हो।
काठमाडौँ एउटा इतिहासै इतिहासको सहर हो, देवाधिदेव महादेवको पवित्र पाशुपत क्षेत्रको इतिहास कुनै काव्य या इतिहासका ताम्र पत्र या शिलालेखमा उल्लेख छैन तथापि यस सहर बासीको सहिष्णुता, संस्कार, सभ्यता अनि सांस्कृतिक धरोहरहरू आज विश्वका लागि नै एउटा अनमोल प्राचीन सम्पत्ति भएको छ ।
काठमाडौँको माटो र आव हवामा सभ्यता र शान्तिको एउटा स्वाद छ अनि काठमाडौँ देवता र मन्दिरको मात्र सहर नभई विविधता सहितका अनेक चाडबाड र प्राचीन सभ्यताको सहर पनि हो । इन्द्रजात्रा अर्थात् नेपाल भाषामा ‘येँया पुन्हि’, काठमाडौँ सहरको प्राचीन बस्ती वसन्तपुरमा मनाइने सबैभन्दा ठुलो चाडहरुमध्य एक हो ।
सुरु गरौँ किम्बदन्ती बाट जसका अनुसार स्वर्ग लोकका भगवान् इन्द्र आफ्नी आमालाई वसुन्धरादेवीको व्रतका निम्ति आवश्यक पारिजातको फूल र कर्कलो चोर्न मानव रूप धारण गरी काठमाडौँ सहरमा आएर बगैँचाको माली लाई सोध्दै नसोधी चोर्न लाग्दा स्थानीयले आफ्नो तन्त्र शक्तिको प्रयोग गरी इन्द्रलाई पाता कसी बिच सडकमा बाँधेर ढाले पछिको दृश्य सहितको मूर्ति प्रदर्शन गरिएको लोक कथन छ।काठमाडौँको इन्द्रचोक, किलागल र नरदेवीमा पनि बाँधिएका इन्द्रको मूर्तिलाई त्यसरी नै अग्लो डबलीमा प्रदर्शन गर्ने गरिन्छ ।
यसरी आफ्नो खातिर काठमाडौंवासी ले बन्धनमा पारेका छोरा इन्द्रलाई त्यस बन्धनबाट मुक्त गराउन उनकी आमा स्वयं काठ्माण्डौ आएर छोराको बदलामा कुहिरो दिने वाचा गरी इन्द्रलाई फर्काएर लग्छिन् । यस मौसममा लाग्ने त्यही विशेष कुहिरोका कारण धान बाली समयमै हुर्किएर पाक्छ भन्ने किम्बदन्ती अझै पनि जनजिब्रोमा जीवितै छ। इन्द्रजात्राको प्रमुख कार्य नै लिङ्गो (ध्वजा) स्थापना गर्नु र उल्लासपूर्ण माहौलमा रथयात्राको आयोजन गर्नु हो ।
परम्परा अनुसार भाद्र शुक्ल पक्ष ‘यँलाथ्व द्वादशी’को दिन मनाइने इन्द्र ध्वजोत्थानबाट प्रारम्भ भएर ‘यँलागाः चौथी’ अर्थात् इन्द्र ध्वज पतनसम्म आठ दिन विभिन्न देवी देवतासङ सम्बन्धित नाच, गान र रथयात्रा (विशेषतः कुमारी, भैरव र गणेश) गरेर सम्पन्न गरिने यो जात्रालाई मुख्यतः दुई प्रकारले मनाउने चलन रही आएको छ । अनुहारमा विभिन्न देवी देउताका ‘ख्वापाः’ (अर्थात् मुखौटा) लगाएर नेवा: समुदायका विभिन्न गुठी र समूहहरू मिली नाचगान गर्ने गरिन्छ । तान्त्रिक विधिद्वारा पूजाआजा गरी एउटा विशेष प्रक्रियाको लागि तयार पारिएको कालो बोकोलाई काभ्रे जिल्लाको उग्र चण्डी नालास्थित जङ्गलमा छाडिएपछि उक्त बोकोले त्यस जङ्गलमा सर्वप्रथम छोएको रूखलाई काटेर एकादशीका दिन विधिपूर्वक इन्द्र ध्वजाको यसिं तयार पार्ने गरिन्छ। यसरी तयार भएको यसिंलाई स्थानीय नेपाल भाषामा यसिं ‘ समेत भनिन्छ । उक्त यसिंलाई वसन्तपुर दरबार स्क्वायरस्थित हनुमान ढोकामा अवस्थित विशाल काल भैरवको मूर्ति अगाडि तान्त्रिक विधिअनुसार विशेष पूजाआजाको प्रक्रिया पश्चात् यसिं ठड्याइएपछि ‘इन्द्र ध्वजोत्थान’ सम्पन्न हुन्छ र प्रारम्भ हुन्छ विधिवत् रूपमा इन्द्रजात्राको चहलपहल ।
यसरी तयार पारिने विशेष यसिंमा विभिन्न चिह्न अङ्कित ध्वजा पताकाहरू सजाएर राखिएको हुन्छ। यसिंको फेदमा सुनको जलप पोतिएको इन्द्र विराजमान हात्तीको प्रतिमा राखेर पूजा अर्चना गर्ने गरिन्छ ।
यसिं ठड्याउने परम्परा पनि एकदमै विशेष सांस्कृतिक प्रक्रिया अनुसार सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । यस क्रममा नेपाली सेनाको ब्यान्डको टुकडी, गुर्जुको पल्टन र पञ्चेबाजा समूहले मंगलधुन बजाएर यस महत्त्वपूर्ण प्रक्रियामा संलग्न हुन्छन्। इन्द्रजात्रामा इन्द्र ध्वजा उत्थान गर्ने परम्परा तत्कालीन राजा प्रतापसिंह शाहले चलाएको इतिहासमा उल्लेख छ। यस अवसरमा वर्षमा एक पटक हनुमान ढोका दरबार क्षेत्रस्थित श्वेत भैरवको मन्दिर सर्वसाधारण कालागि दर्शन, पूजाहेतू खुला गर्ने गरिएको छ ।
काठमाडौँ, भक्तपुर, ललितपुर, धुलिखेल र दोलखा समेतमा वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रको पूजाआजा गर्ने गरिएको छ । काठमाडौँमा दसौँ शताब्दीका लिच्छविकालिन् राजा गुणकामदेवले इन्द्रजात्राको चलन चलाएको मानिन्छ भने कुमारी जात्रा भने अठारौँ शताब्दीको मध्यमा सुरुवात भएको मान्यता रहिआएको छ । यस दिन काठमाडौँका बुद्ध मार्गी नेवार समुदाय र हिन्दु मान्यताका नेवार समुदायहरूको अभूतपूर्व सहिष्णु सम्बन्धको मेल काठमाडौँको वसन्तपुर दरबार स्क्वायरमा देख्न सकिन्छ ।
सनातन र पुरातात्त्विक महत्त्वमा समेत इन्द्रजात्राको व्याख्या गरेको पाइन्छ । यस जात्राको सम्बन्धमा वाल्मीकि रामायण, महाभारत, कालिका पुराण, देवी पुराण, विष्णु धर्मोत्तर पुराण, हरिवंश पुराण, बृहत् संहिता र भविष्य पुराणमा समेत विस्तृत वर्णन गरेको पाइन्छ ।
पुराणमा उल्लेख भएअनुसार प्राचीन कालमा देवता र असुरहरू ठुलो युद्धको तयारीमा लागे । त्रिदेव र सम्पूर्ण देवगणले देवराज इन्द्रलाई विजयी गराउन ध्वजा बनाएर त्यसलाई पूजाआजा गरी इन्द्रलाई हस्तान्तरण गरे । यसरी विभिन्न देवगणले हस्तान्तरण गरेको ध्वजा इन्द्रले समातेकाले त्यस ध्वजालाई ‘इन्द्र ध्वजा’ भनियो । देवासुर सङ्ग्राममा देवताहरूको विजय भएपछि इन्द्र ध्वज पूजा र समारोहले निरन्तरता पायो ।
विश्व फार्मासिस्ट दिवस – औषधि सुरक्षादेखि स्वस्थ समाजसम्म
हरेक वर्ष २५ सेप्टेम्बरमा विश्व फार्मासिस्ट दिवस मनाइन्छ। औषधिको सुरक्षित तथा प्रभावकारी प्रयोग, औषधि सम्बन्धी ज्ञान, बिरामीको हेरचाह तथा स्वास्थ्य प्रणालीमा फार्मासिस्टहरूको योगदानलाई उजागर गर्नु यस दिवसको प्रमुख उद्देश्य हो।
आजको समयमा औषधिको जथाभावी प्रयोग, चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवन, एन्टिबायोटिक प्रतिरोध, गलत औषधि प्रयोग तथा औषधिको सुरक्षित भण्डारणजस्ता विषय विश्व स्वास्थ्यका महत्वपूर्ण चुनौती बनेका छन्। यस्तो अवस्थामा फार्मासिस्टको वैज्ञानिक ज्ञान र जिम्मेवार सेवाले बिरामीको सुरक्षा तथा स्वास्थ्य प्रणालीको गुणस्तरमा योगदान पुर्‍याउँछ। फार्मासिस्ट केवल औषधि उपलब्ध गराउने व्यक्ति मात्र होइनन्। उनीहरूले औषधिको उचित प्रयोग, मात्रा, सम्भावित अन्तरक्रिया, प्रतिकूल प्रभाव तथा बिरामीलाई आवश्यक औषधि सम्बन्धी परामर्शमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन्।
नेपालमा पनि फार्मेसी क्षेत्रलाई अझ व्यवस्थित, वैज्ञानिक, जिम्मेवार र जनमुखी बनाउनु आवश्यक छ। औषधि व्यवसायमा नैतिकता, गुणस्तर, पारदर्शिता र बिरामी–केन्द्रित सेवाको विकास हुन सकेमा स्वस्थ समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।
फार्मासिस्टको यो भूमिकालाई उजागर गर्ने र चिकित्सा व्यवसायीहरूलाई सम्मान गर्ने उद्देश्यले प्रत्येक वर्ष विश्व फार्मासिस्ट दिवस मनाइन्छ। फार्मासिस्ट दिवसको इतिहासअन्तर्राष्ट्रिय औषधि महासंघ (FIP) काउन्सिलको स्थापनाको अवसरमा हरेक वर्ष विश्व फार्मासिस्ट दिवस मनाइन्छ । यो महासंघ काउन्सिल सन् १९१२ मा स्थापना भएको थियो, त्यसपछि सन् २००९ मा टर्कीको इस्तानबुलमा भएको वर्ल्ड कंग्रेस अफ फार्मेसी एन्ड फार्मास्युटिकल साइन्समा अन्तर्राष्ट्रिय औषधि महासंघ (FIP) काउन्सिलले यो दिवस मनाउने घोषणा गरेको थियो।सन् १९१२ को सेप्टेम्बर ५ मा यस संस्थाको स्थापना भएको सम्झनामा हरे वर्ष सेप्टेम्बर २५ मा यस दिवस मनाउने चलन छ । इन्टरनेशनल फार्मास्युटिकल फेडेरेसन ४० लाख भन्दा बढी फार्मास्युटिकल र फार्मास्यूटिकल वैज्ञानिकहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वव्यापी निकाय हो। इन्टरनेशनल फार्मास्युटिकल फेडेरेसन एक गैर(सरकारी संस्था हो जुन १९४८ देखि विश्व स्वास्थ्य संगठनसँग आधिकारिक सम्बन्धमा रहेको छ।
अनन्त चतुर्दशी – अनन्त विश्वास र आत्मसंयमको पर्व
ॐ अनन्ताय नम:
अनन्त चतुर्दशी हिन्दू धार्मिक परम्परामा भगवान् विष्णुको अनन्त स्वरूपप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने विशेष दिनका रूपमा मानिन्छ। ‘अनन्त’ शब्दले सीमा नभएको, शाश्वत र अविनाशी तत्वको संकेत गर्दछ। यस दिन भक्तजनले श्रद्धापूर्वक पूजा, व्रत तथा अनन्त सूत्र धारण गर्ने परम्परा रहेको छ। अनन्त सूत्र केवल धार्मिक प्रतीकका रूपमा मात्र नभई सत्य, संयम, कर्तव्य र आध्यात्मिक अनुशासनको स्मरण गराउने माध्यमका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
अनन्त चतुर्दशीको आध्यात्मिक सन्देशलाई जीवनसँग जोडेर हेर्दा मानिसले क्षणिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन सदाचार, सत्य र कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने शिक्षा प्राप्त हुन्छ। व्रतको वास्तविक सार केवल भोजन त्यागमा सीमित नभई मन, वचन र कर्मको शुद्धीकरणमा निहित हुन्छ।
भगवान् अनन्तनाथ (भगवान् विष्णु) को पूजा, आराधना गरेर श्रद्धापूर्वक व्रत बस्ने आजको दिनलाई अनन्त चतुर्दशी भनिन्छ। भाद्र शुक्ल पक्षको चतुर्दशीलाई अनन्त चतुर्दशी भनिन्छ । धार्मिक मान्यता अनुसार जब पाण्डवहरूले जुवामा आफ्ना सारा सम्पत्ति र सम्मान हारेपछि उनीहरू जङ्गलमा श्रीमती द्रौपदीसँग कष्टकर जीवन बिताउँदै थिए। त्यस बेला भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई आजको दिन श्रद्धापूर्वक व्रत बस्न आग्रह गरेका थिए। भगवान् श्रीकृष्णको सल्लाह मान्दै पाँच पाण्डवले विधिपूर्वक अनन्त चतुर्दशीको व्रत बसे र यसै व्रतको प्रभावले पाण्डवहरूले आफ्नो कष्टकर जीवनबाट मुक्ति पाएका थिए।
श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन अर्थात् जनपूर्णिमाको दिन कुनै कारणवश जनै (यज्ञोपवीत) मन्त्रन नपाएकाले आजै मन्त्रने गरेका छन्। आज चोखो धागोमा अनन्त मन्त्रणा गरी बाँध्नाले वर्षभर शुभ फल प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। यसरी बाँधिने धागोलाई “अनन्त सूत्र” भनिने गरिन्छ। यस सूत्रमा हुने चौध वटा गाँठोलाई चौध वटा लोकको प्रतीक मानिन्छ। यो सूत्र पुरुषहरूले दाहिने हातमा बाँध्ने गरेका छन् भने महिलाहरूले यसलाई बायाँ हातमा बाँध्ने गर्दछन्। हिन्दु धर्म अनुसार आजको दिन कुनै पनि शुभ कार्यको थालनी गर्नलाई उत्तम मानिन्छ।
आज प्रात:कालमा स्नान आदि नित्यकर्म गरेर शुद्ध चित्त भई पूजन सामग्री तयार गर्नु पर्दछ। सर्वप्रथम कलश स्थापना गरी त्यसमा अष्ट दल बनाएर राख्ने अनि कुशको अनन्त भगवान् बनाएर स्थापना गर्नुपर्दछ। कलश समक्ष चौध गाँठो भएको अनन्त सूत्र राखेर कुश लिएर
भगवान् अनन्तनाथ (भगवान् विष्णु) को सुद्ध चित्तले पूजा आराधना गर्नुपर्दछ। तत्पश्चात् धूप, दीप, नैवेद्य र अक्षता लिएर भगवान् अनन्तको पूजा गर्नुपर्दछ। अन्त्यमा आफूले चिताएको मागेर आफ्नो गक्ष अनुसार ब्राह्मणलाई दान दिनु शुभ हुन्छ। पूजा पछि कलश समक्ष राखेको अनन्त सूत्र आफूले बाँध्नाले अनन्त भगवान् प्रसन्न भई शुभ फल प्रदान गर्ने मान्यता छ। खास गरी अनन्त चतुर्दशीको पूजा दिउसोको समयमा गर्नुलाई उत्तम मानिन्छ।पुत्रको चाहना राख्ने या आर्थिक अभावमा गुजारा गरिरहेका मानिसहरूलाई आजको दिन व्रत विशेष फलदायी रहने गरेको छ।
तीन अवसरको साझा सन्देश
इन्द्रजात्राले संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको सम्मान सिकाउँछ। विश्व फार्मासिस्ट दिवसले विज्ञान, स्वास्थ्य र मानवीय सेवाको जिम्मेवारी सम्झाउँछ। अनन्त चतुर्दशीले आस्था, संयम र आत्मशुद्धिको मार्ग देखाउँछ। यसरी हेर्दा यी तीन अवसरले आधुनिक समाजका लागि एउटा व्यापक सन्देश दिन्छन्—संस्कृति बिना समाजको पहिचान कमजोर हुन्छ, विज्ञान बिना स्वास्थ्य सुरक्षा अपूर्ण हुन्छ र नैतिकता तथा आध्यात्मिक चेतनाबिना मानव जीवन दिशाहीन बन्न सक्छ। आजको पुस्ताले परम्परालाई अन्धविश्वासका रूपमा मात्र होइन, त्यसमा निहित सामाजिक, सांस्कृतिक र नैतिक मूल्यलाई वैज्ञानिक चेतनासँग जोडेर बुझ्न आवश्यक छ। त्यसैगरी आधुनिक विज्ञानलाई स्वीकार गर्दा आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामुदायिक जीवनशैलीलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ।
इन्द्रजात्रा, विश्व फार्मासिस्ट दिवस र अनन्त चतुर्दशी व्रत फरक–फरक पृष्ठभूमिका अवसर भए पनि यी सबैले मानव जीवनलाई अझ सुरक्षित, अनुशासित, संस्कारित र अर्थपूर्ण बनाउने सन्देश बोकेका छन्।
इन्द्रजात्राले हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउन प्रेरणा दिन्छ। विश्व फार्मासिस्ट दिवसले स्वास्थ्य सेवामा विज्ञान र जिम्मेवारीको महत्व सम्झाउँछ। अनन्त चतुर्दशीले अनन्त सत्य, श्रद्धा, संयम र सदाचारतर्फ उन्मुख गराउँछ। त्यसैले आजको दिनको साझा संकल्प हुन सक्छ :
“संस्कृतिको संरक्षण गरौँ, विज्ञानको सम्मान गरौँ, स्वास्थ्य सुरक्षालाई प्राथमिकता दिऔँ र सत्य–सदाचारको अनन्त मार्गमा अघि बढौँ।” इन्द्रजात्राको सांस्कृतिक गौरव, विश्व फार्मासिस्ट दिवसको स्वास्थ्य चेतना र अनन्त चतुर्दशीको आध्यात्मिक प्रकाशले सम्पूर्ण समाजमा शान्ति, स्वास्थ्य, सद्भाव र मंगलको उज्यालो फैलियोस्।