गोवर्धन पूजा, नेपाल सम्वत् ११४७ प्रारम्भ, म्हपूजा, हलि तिहार, गोरु पूजा तथा शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवस
प्रकृति संरक्षण, आत्मसम्मान, सांस्कृतिक पहिचान, कृषि सभ्यता र वैज्ञानिक चेतनाको अनुपम सङ्गम

डा. के. बि. सम्राट
प्रकृति, पशुधन, मानव जीवन र राष्ट्रिय मौलिकताको सम्मान गर्दै शान्ति, समृद्धि, सहअस्तित्व तथा विज्ञानमा आधारित दिगो विकासको साझा सङ्कल्प नेपाल विविध जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, परम्परा र मौलिक सभ्यताले समृद्ध राष्ट्र हो। यहाँका चाडपर्व केवल धार्मिक आस्थाका प्रतीक मात्र होइनन्, सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, कृषि जीवनशैली, राष्ट्रिय पहिचान र मानव कल्याणका जीवन्त आधार पनि हुन्। यस्तै बहुआयामिक महत्त्व बोकेका गोवर्धन पूजा, नेपाल सम्वत् ११४७ को प्रारम्भ, म्हपूजा, हलि तिहार, गोरु पूजा तथा शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवसले नेपाली समाजलाई विशिष्ट सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र वैज्ञानिक सन्देश प्रदान गर्दछन्।
यी पर्व तथा दिवसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व, प्रकृति, श्रम, संस्कृति, इतिहास र भविष्यप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्दछन्। परम्परा र आधुनिकताको सुन्दर समन्वय गर्दै समृद्ध, शान्तिपूर्ण, आत्मनिर्भर तथा वैज्ञानिक सोचयुक्त समाज निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
गोवर्धन पूजा – प्रकृति संरक्षण र पर्यावरणीय सन्तुलनको सनातन सन्देश :
गोवर्धन पूजा नेपाली हिन्दू समुदायमा श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइने महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई धारण गरी गोकुलवासीलाई अतिवृष्टि र प्राकृतिक विपत्तिबाट संरक्षण गर्नुभएको पौराणिक प्रसङ्गसँग यो पर्व सम्बन्धित छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार गोवर्धन पर्वत प्रकृति, पर्यावरण, जल, वनस्पति, पशुपक्षी र जीवनको आधारभूत स्रोतको प्रतीक हो। यस पर्वले प्रकृतिलाई केवल उपभोग गर्ने वस्तुका रूपमा होइन, जीवन धान्ने अमूल्य सम्पदाका रूपमा सम्मान गर्न सिकाउँछ।
आज जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, वातावरणीय प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षय, प्राकृतिक विपत्ति तथा पानीका स्रोत सुक्दै जाने समस्याले विश्व समुदायलाई चिन्तित बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा गोवर्धन पूजाको सन्देश अझ सान्दर्भिक बनेको छ। प्रकृतिको संरक्षण गर्नु नै मानव सभ्यताको संरक्षण गर्नु हो। वनजङ्गल जोगाउने, जलस्रोत संरक्षण गर्ने, माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्ने, जैविक विविधताको रक्षा गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।
आज गोवर्धन पूजा अर्थात् यम पञ्चकको चौथो दिन । काग, कुकुर गाई हुँदै आजको दिन प्राचीन कृषि कार्यमा संलग्न जीव गोरुको पूजा गर्ने गरिन्छ । कृषि प्रधान देश नेपालमा आजको दिनले आफ्नो अणुवांशिक पहिचान गुमाएर साँढेबाट हल गोरुमा परिणत जीवले हाम्रो कृषि जीवनमा राखेको महत्त्वका कारण सम्झिने गरिन्छ ।
भगवान् श्रीकृष्णले स्वर्गका राजा इन्द्रको क्रोधबाट गोकुलस्थित द्वारिकावासीमा आइपरेको अविरल वर्षाबाट निम्तिएको महाविपत्तिबाट बचाउन आफ्नो कान्छी औँलाले गोवर्धन पर्वतलाई उठाएर त्यस मुनी द्वारिकावासीलाई ओत लगाएर बचाएको श्रीमद्भागवत गीतामा उल्लेख छ । भगवान् श्री कृष्णसँग आजकै दिन इन्द्रले आफ्नो क्रोधयुक्त व्यवहारप्रति खेद प्रकट गरेको र माफी मागेको पनि उल्लेख छ । आजको दिन श्री कृष्णले आफ्नो औँलाले उठाएका त्यही गोवर्द्धन पर्वतको पूजाआजा गरिन्छ । यसरी गोवर्धन पर्वतको पूजाआजा गर्दा गाईवस्तु गोबरलाई नै गोवर्धन पर्वतको प्रतिकका रूपमा पुज्ने चलन रहिआएको छ ।
नेपाल सम्वत् ११४७ प्रारम्भ – राष्ट्रिय मौलिकता, ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक पहिचान :
नेपाल सम्वत् नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएको मौलिक संवत् हो। यसको प्रारम्भ शङ्खधर साख्वाले जनताको ऋणमोचन गराएको ऐतिहासिक तथा लोकपरम्परागत स्मृतिसँग सम्बन्धित छ। नेपाल सम्वत् ११४७ को प्रारम्भले नेपाली समाजलाई इतिहास, संस्कृति, राष्ट्रिय स्वाभिमान र सामाजिक सेवाको महत्त्व स्मरण गराउँछ।
शङ्खधर साख्वाको योगदानलाई जनताको आर्थिक भार कम गर्ने परोपकारी कार्यको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उहाँको स्मृतिले धनको वास्तविक महत्त्व व्यक्तिगत विलासितामा मात्र नभई समाजको हित, मानवीय सहयोग र लोककल्याणमा रहेको सन्देश दिन्छ।
नेपाल सम्वत् केवल तिथिमिति गणना गर्ने पात्रो होइन, यो नेपालको मौलिक सभ्यता, भाषा, संस्कृति र ऐतिहासिक निरन्तरताको प्रतीक हो। विशेषतः नेपाल भाषी समुदायको सांस्कृतिक जीवनसँग यसको गहिरो सम्बन्ध रहेको छ। नेपाल सम्वत्को संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु भनेको नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानको सम्मान गर्नु हो। नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, भाषा, लिपि, कला, साहित्य र परम्पराबारे जानकारी गराउनु राज्य तथा समाज दुवैको दायित्व हो।
नेपालको विविधतालाई राष्ट्रिय एकताको शक्तिमा रूपान्तरण गर्न यस्ता मौलिक संवत् र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण अपरिहार्य छ।
आजको दिन नेपाल उपत्यकाभित्र र बाहिर जुनसुकै स्थानमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले नेपाल संवत्अनुसार नयाँ वर्षको पहिलो दिन अर्थात् “न्हूदँया भिंतुना” (नयाँ वर्षको शुभकामना आदानप्रदान) गरी जातीय एकता र पुर्ख्यौली मौलिक संस्कृतिका रूपमा विकास भएको म्हः पूजालाई आ–आफ्नो परम्परागत चलनअनुसार हर्षोल्लासपूर्ण रूपमा मनाउँछन्। विशेषतः नेवार समुदायले मान्ने यो नेपालको मौलिक संवत् पनि हो।
राष्ट्रिय विभूति शङ्खधर साख्वाःले देशभरका जनतालाई ऋणमुक्त पारेर चलाएको संवत् नै नेपाल संवत् हो। यस उपलक्ष्यमा ‘न्हूदँया भिन्तुना’ भन्दै देशैभरि र विदेशमा समेत भिन्तुना र्‍याली निकालिन्छ।
नेपाल संवत् चन्द्रमासमा आधारित समयचक्र अथवा साल हो। विक्रम संवतको कात्तिक शुक्ल पक्षको प्रतिपदाका दिन नेपाल संवतको प्रथम दिन पर्दछ। भक्तपुरका राजा राघवदेवको पालादेखि चन्द्रशमशेरको पालासम्म सरकारी कार्यालयमा नेपाल संवत् प्रचलनमा रहेको इतिहास छ। १२ वटा औँसीको एक वर्ष मापन गरिएको यस संवत्मा एउटा औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको मापनलाई एक महिना मानिएको हुन्छ र ३५४ दिनको एक वर्ष पर्न जान्छ। नेपाल संवत् अनुसारका महिनालाई क्रमशः कछला, थिंला, पोंहेला, सिल्ला, चिल्ला, च्वला, बँछला, तँछला, देल्ला, गुँला, ञला र कौला भनिन्छ।
आधिकारिक रूपमा चलनचल्तीमा यसको प्रयोग बढिरहेको यस संवत्लाई नेपाल सरकारले पनि आधिकारिक मान्यता दिएको छ। नेवारी समुदायमा भने यस संवत्को व्यापक प्रयोग र प्रचलन रहेको पाइन्छ। सबैमा नेपाल संवत् ११४७ को कछला महिनामा स्वागत छ।
म्हपूजा – आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि र जीवनको पवित्रताको उत्सव :
म्हपूजा नेवार समुदायको मौलिक तथा विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो। नेपाल सम्वत्को नयाँ वर्षका अवसरमा मनाइने यस पूजामा आफ्नै शरीर, आत्मा तथा जीवनशक्तिको पूजा गरिन्छ। ‘म्ह’ को अर्थ शरीर भन्ने बुझिन्छ। म्हपूजाले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्न, शरीर र मनलाई शुद्ध राख्न, आत्मचिन्तन गर्न तथा जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरित गर्दछ।
यस पूजामा मण्डप बनाई विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिअनुसार पूजा गरिन्छ। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा बसेर पूजा गर्नु, सगुन ग्रहण गर्नु तथा एकअर्काको सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्नु यसको विशेषता हो। आजको व्यस्त र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीमा मानिसले आफ्नो शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक स्वास्थ्यलाई पर्याप्त महत्त्व दिन सकेको छैन। म्हपूजाले आफूलाई चिन्नु, आफ्नो जीवनको मूल्य बुझ्नु र आत्मसम्मानसहित अघि बढ्नु आवश्यक रहेको सन्देश दिन्छ।
आफू स्वस्थ, सचेत र अनुशासित नभई परिवार, समाज तथा राष्ट्रको सेवा प्रभावकारी रूपमा गर्न सकिँदैन। त्यसैले म्हपूजा आत्मसम्मानसँगै आत्मअनुशासन र आत्मजागरणको पर्व पनि हो।
नेवारी समुदायमा आजको दिन म्ह पूजा भनेर धूमधामका साथ मनाउने चलन रहेको छ। नेवारी भाषामा एक अक्षरले बनेका शब्दहरूको बाहुल्यता पाइन्छ। ‘म्ह’ को शाब्दिक अर्थ देह या शरीर भन्ने बुझिन्छ र यस अर्थमा म्ह पूजाको अर्थ आफ्नो देहप्रतिको आदरयुक्त याचना हो। आजको दिन आत्मतत्त्वलाई बोध गराउने अनि सजीवताको आभास गराउने दिन पनि हो।
नेवारी भाषामा ‘म्ह’ शब्दको प्रयोग र इतिहास केलाउँदै जाने हो भने यसको प्रयोग उपसर्ग र प्रत्ययका रूपमा व्यापक रूपमा बोलचालका वाक्यांशहरूमा भएको पाइन्छ। जस्तै, ‘छित म्ह फुला?’ अर्थात् ‘तपाईंलाई सन्चै छ?’
म्ह फु अर्थात् सन्चै छ, म्ह मफु अर्थात् सञ्चो छैन
‘म्ह’ अर्थात् देहवाचक अनि चेतना प्रदायक शब्द। चेतना नभएका अनि जड वस्तुहरूमा ‘म्ह’ को प्रयोग हुँदैन। यसै चेतना अनि स्व–तत्त्वलाई उजागर गर्दै नेवार समुदायमा आज म्ह पूजा मनाउने चलन रहेको छ। नेवार समुदायमा आफ्नै शरीरभित्रको चेतना प्रदायक यस आत्मतत्त्व अनि परमात्माको पूजा गर्दै आजको दिन आफ्नै अभूतपूर्व शरीरको पूजा गरिन्छ। शरीरमा शान्ति नभईकन शान्ति नहुने विश्वासअनुरूप आजको दिन अष्टचिरञ्जीवीको प्रतीक र अष्टऐश्वर्य झल्कने आकर्षक मण्डप बनाएर त्यसमा आत्मस्वरूपको पूजा गरिन्छ र सोही मण्डपमाथि विभिन्न खाद्यवस्तु राखेर आफैँले आफैँलाई खुवाइन्छ।
आजकै दिन नेवार समुदायले नेपाल संवतको नयाँ वर्ष अर्थात् पहिलो दिन, अर्थात् न्हुदँया भिन्तुना (नयाँ वर्षको शुभकामना) आदानप्रदान गर्ने चलन छ।
हलि तिहार – श्रम, कृषि संस्कृति र किसानको सम्मान :
हलि तिहार नेपाली कृषि सभ्यतासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्परा हो। हलो जोत्ने किसान अर्थात् हलिको श्रम र योगदानलाई सम्मान गर्ने भावनासँग यसको सम्बन्ध रहेको छ। नेपाल कृषि प्रधान मुलुक हो। यहाँको अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, ग्रामीण जीवनशैली र सामाजिक संरचनामा किसानको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। किसानको पसिना र परिश्रमबाट नै खेतबारीमा अन्न उत्पादन हुन्छ र नागरिकको भान्छामा भोजन पुग्छ। तर विडम्बना, देशको कृषि क्षेत्रमा संलग्न श्रमिक र किसानले अझै पनि पर्याप्त सुविधा, उचित बजार मूल्य, आधुनिक प्रविधि, सिँचाइ, मल, बीउ र कृषि ऋणको सहज पहुँच पाउन सकेका छैनन्।
कृषिलाई सम्मानित, व्यावसायिक र आत्मनिर्भर क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। आधुनिक कृषि प्रविधि, यान्त्रिकीकरण, जैविक खेती, कृषि अनुसन्धान, उत्पादनको बजारीकरण र किसानमैत्री नीतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। हलि तिहारले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सम्झाउँछ—किसानको सम्मानबिना खाद्य सुरक्षा सम्भव छैन र कृषि क्षेत्रको विकासबिना राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बलियो हुन सक्दैन।
आजको दिन गाई, गोरु, हलिफाली अनि अन्य कृषिजन्य औजारहरूको पूजा गर्ने चलन छ। कृषिप्रधान नेपाली गाउँघरमा हिउँदको सुरुवातसँगै वर्षायामभरि थन्काएर राखेका हलो, कुटो, कोदालोलगायतका औजारहरू बाहिर निकालेर आजका दिन पूजा गर्ने चलन छ। यस कारण पनि आजको दिनलाई हली तिहार भनिएको हो।
गोरु पूजा – पशुधनको सम्मान र कृषि अर्थतन्त्रको आधार :
गोरु नेपाली कृषि परम्परामा श्रम, उत्पादन, सहयोग र जीविकोपार्जनको महत्त्वपूर्ण आधार रहँदै आएको पशु हो। परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले खेत जोत्न, गाडा तान्न तथा कृषि उत्पादनका विभिन्न काममा सहयोग पुर्‍याउँदै आएको छ। गोरु पूजाले मानिस र पशुबीचको सहअस्तित्व, करुणा तथा परस्पर निर्भरताको भावना अभिवृद्धि गर्दछ।
आधुनिक युगमा कृषि यन्त्र र प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गए पनि ग्रामीण समाजका कतिपय क्षेत्रमा गोरुको उपयोगिता अझै कायम छ। पशुपालनले किसानको आयआर्जन, जैविक मल उत्पादन र कृषि प्रणालीको सन्तुलनमा योगदान पुर्‍याउँछ।
यस अवसरमा पशुलाई उचित आहार, स्वच्छ पानी, सुरक्षित आवास, स्वास्थ्य उपचार र सम्मानजनक व्यवहार प्रदान गर्ने प्रतिबद्धता गर्नुपर्छ। पशु अधिकार र पशुकल्याणको सम्मान गर्नु सभ्य समाजको परिचायक हो। पशुप्रतिको करुणा केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नरही दैनिक व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ।
गोवर्धनका साथ आज गोरु र कृषि औजारहरुको पनि पुजा गरिने दिन हो । श्रावणमा खेत जोतेर राखिएको हलो बिचबिचमा खेतबारी खोस्रन निकालिने गरिन्छ र हलोसँगै हलगोरु पनि जोतिइरहेका हुन्छन् । हलोको तलपट्टि जमिनलाई खोस्रिन धातुबाट बनेको चुच्चोलाई फाली भनिन्छ भने हलो र गोरुको काँधलाई जोड्ने काठलाई जुवा भनिन्छ । आजको दिन कृषि कार्यका यी सम्पूर्ण उपकरणहरू लगायत गोठ, पराल अथवा खानेकुरा दिइने नादी, कुटी काट्ने कचिया (गँणासी) इत्यादीको पूजा गरिन्छ ।
प्राचीन नेपाली समाजलाई स्मरण गर्ने हो भने गोरुगाडालगायत जनावरले तान्ने गाडाहरू नै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्ने यातायातका प्रमुख माध्यम अनि कृषि कार्यका प्रमुख आधार थिए। यी नै गोरुहरू अनि बहरहरूका लागि आजको दिन पिठो, नुन, चोकर र पानी मिसाएर बनाइएको घोलका साथै चामलको पिठो र तिहुन हालेर बनेको गिलो रोटी अर्थात् बावर खान दिइन्छ।
आजको दिनको अर्को रौनक हो, देउसी। हिजो भैलेहरूको भाका अनि आज देउसेहरूको भाका। देउसीमा एक जना भट्ट्याउने व्यक्ति हुन्छन्। सामान्यतया भाका, स्वर अनि छन्दमा यी भट्ट्याउने व्यक्ति जानकार हुन जरुरी छ। केही देउसीका सर्वप्रिय भाकाहरूबाहेक धेरै अन्य पङ्क्तिहरू परिस्थितिपरक हुन सक्छन्। कहिलेकाहीँ देउसीको अपेक्षाअनुरूप दक्षिणा नपाउँदा चाहिँ,
यो घर हेर्दा सिंहदरबार जस्तो, आँगन हेर्दा टुँडिखेल जत्रो, दक्षिणा हेर्दा माग्नेलाई जस्तो,
केराको थम्बा, हामी यति जना भाइ जम्मा, झिलिमिली झिल्ला, तातो रोटी मिल्ला,
देउसीमा दिइने आशीर्वादले साँच्चिकै विशेष मान्यता राख्छ। यसपालि आउँदा जस्ताको छाना, अर्को साल आउँदा पक्काको छाना, त्यसपछि आउँदा चाँदीको छाना, त्यसपछि आउँदा सुनको छाना।
यो घरैका केटाकेटी, दूबो मौलाएझैँ मौलाइरहून्,
जस्ता आशीर्वादहरू साँच्चिकै समयसापेक्ष छन्। वास्तवमै हामी सबैलाई देउसेहरूले दिएको आशीर्वाद लागोस्, सद्भाव बढोस्।
आजको दिन रिसराग सबै भुलेर छरछिमेकका घरमा देउसी खेल्न जाने र सद्भाव बढाउने चलन छ। देउसीबाट उठेको रकमले कुनै सामाजिक कार्य गर्ने, बाँडेर लिने या वनभोज जाने पुरानो रीत नेपाली समाजमा पुस्तौँपुस्ताले दोहोर्‍याइरहेको छ।
शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवस – वैज्ञानिक चेतना र मानव सभ्यताको उज्ज्वल भविष्य :
हरेक वर्ष नोभेम्बर १० मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (UNESCO) को पहलमा शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको मुख्य उद्देश्य विज्ञानको महत्त्वबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, वैज्ञानिक उपलब्धि र समाजबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउनु तथा शान्ति, मानव कल्याण र दिगो विकासका लागि विज्ञानको उपयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
विज्ञान आधुनिक मानव सभ्यताको परिवर्तनकारी शक्ति हो। स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, सञ्चार, यातायात, ऊर्जा, वातावरण संरक्षण, सूचना प्रविधि र औद्योगिक विकासका क्षेत्रमा विज्ञानले अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएको छ। आज विश्वले जलवायु परिवर्तन, खाद्य सङ्कट, महामारी, प्राकृतिक विपत्ति, ऊर्जा अभाव, प्रदूषण र प्रविधिको दुरुपयोगजस्ता चुनौती सामना गरिरहेको छ। यी समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रमाणमा आधारित नीति, नवप्रवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छ।
नेपालको सन्दर्भमा विज्ञान तथा प्रविधिलाई राष्ट्रिय विकासको मूल आधार बनाउनुपर्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म अनुसन्धानमुखी शिक्षा, प्रयोगशाला, प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र सूचना प्रविधिको विकासमा लगानी बढाउनुपर्छ। कृषिमा वैज्ञानिक प्रविधि, स्वास्थ्यमा आधुनिक अनुसन्धान, जलविद्युत्मा नवीनतम प्रविधि, विपद् व्यवस्थापनमा पूर्वसूचना प्रणाली र वातावरण संरक्षणमा वैज्ञानिक अध्ययनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विज्ञानको उद्देश्य केवल नयाँ आविष्कार गर्नु होइन, मानव जीवनलाई सुरक्षित, सहज, सम्मानित र समृद्ध बनाउनु पनि हो। विज्ञानलाई नैतिकता, मानवीय संवेदना र शान्तिको भावनासँग जोड्न सके मात्र यसको वास्तविक उपयोगिता स्थापित हुन्छ।
यी सबै पर्व तथा दिवसको साझा सन्देश मानव जीवनलाई प्रकृति, संस्कृति, श्रम, आत्मसम्मान र ज्ञानसँग जोड्नु हो।
गोवर्धन पूजाले प्रकृति संरक्षणको शिक्षा दिन्छ। नेपाल सम्वत्ले मौलिक राष्ट्रिय पहिचानको गौरव सम्झाउँछ। म्हपूजाले आत्मसम्मान र आत्मशुद्धिको महत्त्व सिकाउँछ। हलि तिहारले श्रम र किसानको सम्मान गर्न प्रेरित गर्दछ। गोरु पूजाले पशुप्रतिको करुणा र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्छ। विश्व विज्ञान दिवसले अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र वैज्ञानिक चेतनाबाट शान्ति तथा विकासको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
यी सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सके हाम्रो समाज सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध, आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर, वातावरणीय रूपमा सुरक्षित र वैज्ञानिक रूपमा सक्षम बन्न सक्छ। हामीले परम्परालाई अन्धविश्वासमा सीमित गर्नु हुँदैन र विज्ञानलाई मानवीय मूल्यविहीन प्रविधिमा रूपान्तरण हुन दिनु हुँदैन। विवेकपूर्ण परम्परा, वैज्ञानिक सोच, नैतिक आचरण र मानवीय संवेदनाको समन्वय नै सभ्य समाजको वास्तविक पहिचान हो। नेपाललाई समृद्ध र आत्मनिर्भर राष्ट्र बनाउन यी पर्व तथा दिवसका सन्देशलाई राष्ट्रिय विकासका प्राथमिकतासँग जोड्न आवश्यक छ। यसमा सरकारको जिम्मेवारी यस्तो हुन आवश्यक छ :
• नेपालको मौलिक संस्कृति, भाषा, लिपि र सम्पदाको संरक्षण गर्न प्रभावकारी नीति निर्माण गर्ने।
• कृषि अनुसन्धान, किसानको उत्पादन र पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्ने।
• विज्ञान तथा प्रविधिमा अनुसन्धानमूलक लगानी बढाउने।
• जल, जमिन, वन र जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने।
• वैज्ञानिक शिक्षा, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता दिने।
• प्राकृतिक विपद् न्यूनीकरण तथा जलवायु अनुकूलनका कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउने।
जसमा नागरिकको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै हुन आवश्यक छ :
• प्रकृति, पशुपक्षी र वातावरणप्रति जिम्मेवार व्यवहार गर्ने।
• आफ्नो मौलिक भाषा, संस्कृति र परम्पराको सम्मान गर्ने।
• किसान, श्रमिक र उत्पादनशील जनशक्तिको योगदानलाई कदर गर्ने।
• वैज्ञानिक सोच, सत्यतथ्य र विवेकपूर्ण निर्णयलाई आत्मसात् गर्ने।
• सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र राष्ट्रिय एकता कायम राख्ने।
नयाँ पुस्ताको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै छ :
नयाँ पुस्ताले आफ्नो इतिहास र संस्कृति बुझ्दै आधुनिक विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान र उद्यमशीलताको क्षेत्रमा दक्षता हासिल गर्नुपर्छ। परम्पराको सम्मान गर्दै नवीन सोचको विकास गर्नु आजका युवाको प्रमुख कर्तव्य हो। विदेशमा सिकेको ज्ञान, सीप र प्रविधिलाई राष्ट्र निर्माणमा उपयोग गर्ने वातावरण तयार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
हरेक वर्षको नोभेम्बर १० तारिखमा विश्वभरि, शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवस मनाइने गरिन्छ। समाजमा विज्ञानको महत्त्वपूर्ण भूमिका र उभिरहेको वैज्ञानिक मुद्दाहरूको बहसहरूमा व्यापक जनता संलग्न गरी विज्ञानले हाम्रो दैनिक जीवनमा यसको महत्त्व र प्रासङ्गिकतालाई कसरी प्रभाव पार्दछ भनी बुझ्नको लागि संयुक्त राष्ट्र सङ्घले यो दिवस मनाउन सुरु गरेको हो।
अहिलेको समाजका नागरिकलाई विज्ञानको उन्नति र प्रगतिको बारेमा सूचित राख्न पनि संयुक्त राष्ट्र सङ्घ समाजलाई विज्ञानसँगसँगै, या भनौँ, विज्ञानसँग सकेसम्म नजिक राखेर अघि बढ्न चाहन्छ। आजको दिवसले समुदायमा वैज्ञानिकहरूले हाम्रो समाजको हितका लागि गर्ने उल्लेखनीय योगदानहरूको पनि प्रचार गर्दछ। त्यसबाहेक, देशहरू बीच साझा विज्ञानका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय एकता बढाउनु, समाजको लाभका लागि विज्ञानको उपयोगमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताको नवीकरण गर्नु, विज्ञानले सामना गरेका चुनौतीहरूमा ध्यान आकर्षित गर्नुका साथै वैज्ञानिक प्रयासका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन जुटाउनु शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवसका उद्देश्यहरू हुन्।
सन् २००१ मा युनेस्को (UNESCO) द्वारा यस दिवसको सुरुआत भएपछि थुप्रै वैज्ञानिक परियोजना तथा कार्यक्रमहरू सफल भएका छन्, जसलाई विश्वका थुप्रै देशहरूले युनेस्कोकै पहलमा वित्तीय सहयोगसमेत गरेका छन्। युद्धग्रस्त क्षेत्रको चपेटामा परेका वैज्ञानिकहरूलाई विश्वका अन्य वैज्ञानिक सङ्गठनहरूसँग समन्वय गराउने कार्य पनि आजको दिवसको एउटा उद्देश्य हो। सन् २०२६ को शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवसको मूल नारा हो – “विज्ञान कूटनीतिमार्फत साझा आधार”।
सांस्कृतिक गौरव, वैज्ञानिक चेतना र समृद्ध नेपालको साझा सङ्कल्प :
गोवर्धन पूजा, नेपाल सम्वत् ११४७ प्रारम्भ, म्हपूजा, हलि तिहार, गोरु पूजा तथा शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवस केवल फरक–फरक पर्व र दिवस होइनन्; यी सबैले मानव जीवनलाई सुन्दर, अनुशासित, जिम्मेवार र अर्थपूर्ण बनाउने साझा दर्शन बोकेका छन्। हाम्रो संस्कृति प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ, हाम्रो इतिहासले सामाजिक सेवाको महत्त्व सम्झाउँछ, हाम्रो कृषि सभ्यताले श्रमको मूल्य बुझाउँछ र आधुनिक विज्ञानले भविष्य निर्माण गर्ने बाटो देखाउँछ।
आजको आवश्यकता धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतनाबीच द्वन्द्व सिर्जना गर्नु होइन, बरु दुवैका सकारात्मक पक्षलाई मानव कल्याणका लागि उपयोग गर्नु हो। संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, विज्ञान हाम्रो प्रगतिको आधार हो, शान्ति हाम्रो आवश्यकता हो र विकास हाम्रो राष्ट्रिय लक्ष्य हो।
नेपालले आफ्नो मौलिक सभ्यता, प्राकृतिक सम्पदा, कृषि उत्पादन, मानवीय क्षमता र वैज्ञानिक सम्भावनालाई एकीकृत गर्दै अघि बढ्न सके समृद्धिको नयाँ अध्याय लेख्न सक्नेछ।
नयाँ वर्षको उमङ्गसँगै आत्मशुद्धिको सङ्कल्प गरौँ, किसानको श्रमलाई सम्मान गरौँ, पशुपक्षीप्रति करुणा देखाऔँ, प्रकृतिको संरक्षण गरौँ र विज्ञान तथा प्रविधिको सदुपयोगबाट शान्तिपूर्ण, समुन्नत, आत्मनिर्भर र समृद्ध नेपालको निर्माणमा एकजुट बनौँ। हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !
नेपाल सम्वत् ११४७ को सुखद प्रारम्भको अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिको हार्दिक शुभकामना। गोवर्धन पूजा, म्हपूजा, हलि तिहार तथा गोरु पूजाले हाम्रो सांस्कृतिक एकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान अझ सुदृढ बनाओस्। शान्ति र विकासका लागि विश्व विज्ञान दिवसले वैज्ञानिक चेतना, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र मानव कल्याणको नयाँ प्रेरणा प्रदान गरोस्। जय संस्कृति! जय विज्ञान! जय किसान! जय मानवता! जय नेपाल !
(लेखक विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रका अध्यक्ष तथा नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य हुनुहुन्छ)