विश्व शान्ति दिवस र विश्व अल्जाइमर्स दिवस शान्तिपूर्ण समाज, स्मृतिको सम्मान र मानव करुणाको साझा सन्देश

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ५,

निशा पाण्डे
शान्ति भन्नाले युद्ध नहुनु मात्र होइन। शान्ति भनेको मानिसले भय, भेदभाव, हिंसा र अपमानबाट मुक्त भएर सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने वातावरण हो। परिवारदेखि समाज र राष्ट्रदेखि विश्व समुदायसम्म संवाद, सहिष्णुता, न्याय र पारस्परिक सम्मानको संस्कार स्थापित हुन सके मात्र दिगो शान्ति सम्भव हुन्छ।
हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा मनाइने विश्व शान्ति दिवस र विश्व अल्जाइमर्स दिवस मानव जीवनका दुई महत्वपूर्ण पक्ष—शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र मानवीय संवेदनशीलता—लाई स्मरण गराउने विशेष अवसर हुन्। एउटा दिवसले संसारमा हिंसा, द्वन्द्व र घृणाको अन्त्य गर्दै शान्तिको संस्कार विकास गर्न आह्वान गर्छ भने अर्कोले स्मरणशक्ति तथा संज्ञानात्मक क्षमतामा असर पार्ने अल्जाइमर्स रोगप्रति जनचेतना, सम्मान र सहयोगको आवश्यकता उजागर गर्छ।
आजको विश्वमा प्रविधि र आर्थिक विकासले दूरी घटाए पनि द्वन्द्व, असमानता, घृणा र सामाजिक विभाजनका चुनौती अझै विद्यमान छन्। त्यसैले शान्तिको जिम्मेवारी सरकार वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको मात्र नभई प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो। घरमा सम्मानपूर्ण व्यवहार, समाजमा सहिष्णुता, सार्वजनिक जीवनमा संयम र फरक विचारप्रति संवादको संस्कारबाट नै विश्व शान्तिको आधार निर्माण हुन्छ।
सन् २०१६ को संयूक्त राष्ट्र संघको साधारण सभाले २१ सेप्टेम्बरलाई विश्व शान्ति दिवसका रुपमा मनाउने घोषणा गरेको हो। १५ सेप्टेम्बर २०१७ को दिन संयूक्त राष्ट्रसंघको शान्तिबाटिकाबाट बजाइएको बिगूलले विश्व शान्तिको शंखनाद गरेको छ । त्यो शंखनाद सिरिया, अफगानिस्तान, लिविया हुँदै विश्वका हरेक कुना कन्दरामा पुगोस् । सगरमाथाको शिखरदेखि मृत सागरको तहसम्म शान्तिको लहर फैलियोस् ।
बिगतका वर्षहरुका शान्ति केवल राजनैतिक र दार्शनिक शव्दावलिका रुपमा प्रयोग भएको पाइन्छ, कहिँ धर्महरुबिच त कहिँ मर्महरुबिच आततायी रुपमा शान्तिलाई निर्मम निमोठिएको छ । विश्व यूद्धको अवधिलार्इ नरकंकालको माला लगाइदिएका शाषकहरुले आज प्रथम विश्वयूद्धको १०० भन्दा बढि वर्ष पुरा हुँदासम्म बिभिन्न श्रृंखला अनि अनेक नाममा दोब्बर हाराहारीमा मान्छे मारिसकेका छन् । स्मरणीय रहोस्, शान्ति गौतमबुद्धको वचन मात्र हैन सबैको दायित्व पनि हो । हृदयमा सदाचार लिएर पाइला चालौं, आत्मियता अनि माफीको पथमा हिँडौ । आजका पुस्तालाई विश्वबन्धुत्वको पाठ सिकाउन जरुरी छ ।
नेपालको पोखरामा रहेको विश्व शान्ति स्तूपामा आज विश्व शान्तिको कामना गर्दै दिप प्रज्जवलन गरिनेछ, यस दिन बिहान सगरमाथा पारीबाट उक्लिएको घामले सदासर्वदा शान्तिको राप विश्वलाई दिइरहोस् ।
अल्जाइमर्स रोग डिमेन्सियाको एक प्रमुख कारण हो। यसले स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता, व्यवहार तथा दैनिक जीवनका विभिन्न गतिविधिमा क्रमशः प्रभाव पार्न सक्छ। उमेर बढ्दै जाँदा यसको जोखिम बढे पनि यसलाई केवल सामान्य बुढ्यौलीको स्वाभाविक अवस्था भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।
अल्जाइमर्ससँग जुधिरहेका व्यक्तिलाई केवल बिरामीका रूपमा हेर्नुभन्दा सम्मान, धैर्य, आत्मीयता र सुरक्षित वातावरण आवश्यक पर्ने व्यक्तिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। उनीहरूले कहिलेकाहीँ एउटै कुरा दोहोर्याउन सक्छन्, परिचित व्यक्तिलाई चिन्न कठिन हुन सक्छ वा दैनिक काममा सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा झर्को, अपमान वा उपेक्षा होइन—माया, धैर्य र निरन्तर साथ आवश्यक हुन्छ।
अल्जाइमर्सको प्रभाव व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन; परिवारका सदस्य, हेरचाहकर्ता र समुदायमा पनि यसको प्रभाव पर्न सक्छ। त्यसैले परिवारले बिरामीको सुरक्षा, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, औषधि तथा चिकित्सकीय सल्लाहको पालना, पोषण, शारीरिक सक्रियता र भावनात्मक साथमा ध्यान दिनुपर्छ।
स्मृतिमा कमी आएका व्यक्तिसँग कुराकानी गर्दा सरल भाषा प्रयोग गर्ने, उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने, अनावश्यक विवाद नगर्ने र उनीहरूको आत्मसम्मान कायम राख्ने व्यवहार उपयोगी हुन्छ। हेरचाह गर्ने परिवारका सदस्यको आफ्नै मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ।
एउटा अनौठो रोगका बारेमा आज चर्चा गर्न चाह्यौँ आज विश्व अल्जाइमर दिवसको प्रसङ्गमा । अल्जाइमर एक प्रकारको डिमेन्सिया हो जसले व्यक्तिको प्राकृतिक स्मरण शक्ति, व्यवहार अनि अभिव्यक्तिलाई असर गर्दछ । यो स्नायूप्रणालीको एउटा रोग हो, शुरुवात कालमा संवेगात्मक अनि व्यहारात्मक परिवर्तनका रूपमा अल्जाइमरका लक्षणहरू देखिन्छ अनि पछि गएर अल्जाइमरले स्मरण शक्तिमा पूर्णतः ह्राससम्मको अवस्था निम्त्याउँदछ । यसका कारक तत्त्वहरूमा ७० प्रतिशत वंशाणुगत हुन्छ भने अन्य कारणहरूमा हाइपर टेन्सन, टाउकोमा गहिरो चोटहरू र डिप्रेसनलाई पनि मानिन्छ । अत्यन्त व्यस्त जीवनशैली र आफ्नोलागि समयको अभाव, तनाव, मोटोपन अनि शारीरिक व्यायामको कमी जस्ता कारणहरूले पनि अल्जाइमर को जोखिम बढाउँदछ ।
एकफेर अल्जाइमर भइसकेको मान्छेलाई ओखती गरेर सामान्य रूपमा दीर्घकालीन फर्काई असम्भव प्राय हुन्छ, अल्जाइमर रोग विरुद्ध लड्न हामी सबैले जनचेतना अनि जीवनशैलीमा केही सुधार गर्न जरुरी देखिन्छ । दैनिक व्यायाम, सन्तुलित भोजन, सामान्य जीवनशैली, जीवनबाट सन्तुलित अपेक्षा अनि दैनिक योगाभ्यास गर्नाले अल्जाइमर वाट हामी जोगिन सक्छौँ । बुढेसकालमा मात्र अल्जाइमर हुने भनेर हामीमध्ये कसैले बुझेका रहेछौँ भनेँ त्यो पूर्णतः सत्य नहुन सक्दछ ।
फिल्म र कथामा मात्र देखे पढेको यस्ता रोगहरू हाम्रो हेल्चेक्राईका कारणले आफ्नै जीवनमा पनि आउन सक्दछ । सन् २०१५ को अध्ययन अनुसार विश्वभरि करिब ३ करोड अल्जाइमरका रोगीहरू रहेका छन्, अहिले यसको सङ्ख्या झन् बढेको हुनसक्छ तर यसबारे नयाँ अध्ययन प्रतिवेदन भने आइसकेको छैन । विश्व अल्जाइमर दिवस यस्तै कुराहरूमा जनचेतना बढाउने हेतुले हरेक वर्षको सेप्टेम्बर २१ तारिखमा मनाइन्छ । सेप्टेम्बर महिनालाई अल्जाइमर विरुद्धको महिनाका रूपमा मनाउने चलन पनि छ । यस रोग प्रति सबै जना सचेत रहौँ ।
विश्व शान्ति र अल्जाइमर्स दिवसलाई एउटै सन्दर्भमा हेर्दा एउटा गहिरो मानवीय सन्देश प्राप्त हुन्छ—शान्त समाजको आधार करुणा हो।
हिंसा, घृणा र असहिष्णुताले मानिसबीच दूरी बढाउँछ भने करुणा, सहयोग र सम्मानले सम्बन्ध जोड्छ। अल्जाइमर्सबाट प्रभावित व्यक्तिप्रति गरिने एउटा सानो आत्मीय व्यवहार पनि मानव मर्यादाको संरक्षण हो। त्यसैगरी द्वन्द्वमा रहेका समाजमा संवाद र सहानुभूतिको संस्कारले शान्तिको बाटो खोल्न सक्छ।
नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकको संख्या बढ्दै जाँदा डिमेन्सिया तथा अल्जाइमर्ससम्बन्धी जनचेतनाको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ। यस विषयलाई लुकाउने वा सामाजिक लज्जाको विषय बनाउने होइन, स्वास्थ्य र मानवअधिकारको विषयका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
स्थानीय तह, स्वास्थ्य संस्था, सामाजिक संघसंस्था र परिवारबीच सहकार्य गर्दै ज्येष्ठ नागरिकमैत्री स्वास्थ्य सेवा, जनचेतना, परामर्श, हेरचाहकर्ता सहयोग र सुरक्षित सामाजिक वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। साथै शान्ति शिक्षालाई विद्यालय, परिवार र समुदायको दैनिक संस्कारसँग जोड्नु आवश्यक छ।
विश्व शान्ति दिवसले हामीलाई युद्ध र हिंसाभन्दा माथि उठेर संवाद, सहअस्तित्व र मानव मर्यादाको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ। विश्व अल्जाइमर्स दिवसले स्मृति कमजोर हुँदै गए पनि मानिसको सम्मान, भावना र मानव मूल्य कहिल्यै कमजोर हुँदैन भन्ने सत्य सम्झाउँछ। त्यसैले आजको साझा सन्देश स्पष्ट छ—
“विश्वमा शान्ति स्थापना गरौँ, समाजमा करुणा फैलाऔँ; स्मृति कमजोर भएका हातलाई समातौँ र प्रत्येक मानिसको सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकारको रक्षा गरौँ।”
शान्तिपूर्ण संसार केवल ठूलो राजनीतिक निर्णयबाट होइन, प्रत्येक व्यक्तिको दैनिक व्यवहारमा देखिने प्रेम, धैर्य, सम्मान र करुणाबाट निर्माण हुन्छ।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)