शिव-शक्ति: सृष्टिको अद्वितीय तत्त्वज्ञान

रासंसा/तनहुँ, भाद्र २९,

‘एको शिव, द्वितीयो शक्ति, तृतियो नास्ति’ भन्ने वाक्यले सनातन हिन्दू दर्शनको गहिरो तत्त्वज्ञानलाई अभिव्यक्त गर्छ। यो वाक्यांशले शिव र शक्तिको एकरूपता र अद्वितीयतालाई बताउँछ। शिव अर्थात् शुद्ध चेतना र शक्ति अर्थात् सृजनात्मक ऊर्जा हो। यो भौतिक सृष्टिको उद्गम र अन्त्य दुवै शिव र शक्तिको सम्मिलित क्रियाकलापबाट हुन्छ। यस सृष्टिमा शिव र शक्तिबाहेक तेस्रो कुनै तत्त्व छैन, र भविष्यमा पनि त्यस्तो कुनै तत्त्व हुनेछैन भन्ने भनाइले यस वाक्यको सारलाई झल्काउँछ।
सप्रसंग व्याख्या
सनातन धर्ममा शिव र शक्तिलाई आदिदेव र आदिशक्ति मानिन्छ। शिवलाई सृष्टिको शून्य अवस्था अर्थात् निर्गुण ब्रह्म मानिन्छ भने शक्तिलाई शिवको सृजनात्मक शक्ति मानिन्छ। शिव र शक्ति कहिल्यै अलग हुन सक्दैनन्, किनकि शक्ति शिवको अन्तर्निहित शक्ति हो र शिव बिनाको शक्ति निरर्थक छ। शक्ति नै सृष्टिको कारण हो, र शिवको अस्तित्व शक्तिबाट अभिव्यक्त हुन्छ।
१. शिवको भूमिका
शिवलाई चेतनाका रूपमा परिभाषित गरिएको छ। उनी पूर्ण शान्त, निराकार र सृष्टिको परम स्रोत हुन्। शिवले यस सृष्टिको अन्तिम सत्यको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जो कुनै पनि रूप, गुण, र समयको परेमा छन्। शिवलाई ‘निर्गुण’ भनिन्छ, जसको कुनै आकार, रंग, वा गुण छैन। उनी शून्यताको प्रतीक हुन्। तर, उनी शक्तिबिना क्रियाशील हुन सक्दैनन्।
२. शक्तिको भूमिका
शक्तिलाई सृजनात्मक शक्ति वा ‘प्रकृति’ भनेर चिनिन्छ। शक्ति शिवको ऊर्जा हुन्, जसले सृष्टि, पालन, र विनाशलाई सम्भव बनाउँछ। शिवलाई क्रियाशील बनाउन शक्ति अपरिहार्य हुन्छ। शक्तिबाट नै सृष्टिको निर्माण हुन्छ, र यस कारण सबै भौतिक र आध्यात्मिक गतिविधिहरू शक्तिबाट निर्देशित हुन्छन्।
३. तेस्रो तत्त्वको अभाव
‘तृतियो नास्ति’ भन्ने वाक्यले शिव र शक्तिबाहेक तेस्रो कुनै तत्त्वको अस्तित्व छैन भन्ने अर्थ दिन्छ। सृष्टिमा जे पनि छ, त्यो शिव-शक्तिको सम्मिलनबाट नै उत्पन्न भएको हो। यसैले तेस्रो कुनै तत्त्वको अस्तित्व न भूतकालमा थियो, न भविष्यमा हुनेछ। यो तत्त्वज्ञानले दुई मुख्य सिद्धान्तलाई सम्बोधन गर्छ:
• अद्वैत सिद्धान्त: शिव र शक्ति अलग छैनन्। उनीहरू एकै तत्त्वका दुई पक्ष हुन्।
• अखंडता: सृष्टि, स्थिति, र प्रलय एकै स्रोतबाट हुन्छ, र त्यो स्रोत शिव-शक्ति नै हो।
मन्त्रहरूको सार्थकता र प्रयोग
शिव-शक्तिको ज्ञान मात्र बौद्धिक होइन, यसको आध्यात्मिक अनुभवका लागि साधना र मन्त्रजपको पनि महत्वपूर्ण भूमिका छ। तल उल्लेखित मन्त्रहरू यस्तै साधनामा सघाउने शक्तिशाली साधन हुन्:
१. ॐ परमतत्त्वाय शिवशक्तिस्वरूपाय नमः शिवाय
• अर्थ: यो मन्त्रमा शिव-शक्तिलाई सृष्टिको परम तत्त्वको रूपमा नमन गरिन्छ। शिव र शक्तिको एकता नै सृष्टिको स्रोत हो भन्ने तथ्यलाई स्वीकार्दै, मन्त्र जपले भक्तको आन्तरिक चेतनालाई जागृत गर्न र आध्यात्मिक उन्नति गर्न मद्दत गर्छ।
• सार्थकता: १०८ पटक यो मन्त्रको जपले मन, शरीर, र आत्मालाई शुद्ध बनाउन सघाउँछ। यसले हामीलाई शिव-शक्तिको अद्वैत तत्त्वलाई आत्मसात गर्न प्रेरित गर्छ।
२. ॐ परमतत्त्वाय शिवशक्तिस्वरूपाय व्रह्माण्डस्थ ममः पितृभ्यो नम: स्वाहा:
• अर्थ: यस मन्त्रमा शिव-शक्तिलाई समर्पित गर्दै, ब्रह्माण्डमा रहेका पितृहरूलाई नमन गरिन्छ। यो मन्त्र पितृ तर्पणका लागि प्रभावकारी छ, जसले हामीलाई पितृहरूको आशिर्वाद प्राप्त गराउन र उनीहरूको आत्माको शान्ति प्राप्त गर्न सघाउँछ।
• सार्थकता: १०८ पटकको जपले पितृ ऋणबाट मुक्ति दिलाउँछ र पितृहरूको कल्याणका लागि यो मन्त्र विशेष रूपमा फलदायी हुन्छ।
३. ॐ परमतत्त्वाय शिवशक्तिस्वरूपाय व्रह्माण्डस्थ ममः पितृभ्यो नम: स्वधा:
• अर्थ: यस मन्त्रमा पनि पितृहरूको स्मरण गर्दै शिव-शक्तिलाई नमन गरिन्छ, तर ‘स्वधा’ शब्दको प्रयोगले पितृहरूलाई आत्मिक ऊर्जा प्रदान गर्ने आशय प्रकट गर्छ। यो मन्त्र विशेष रूपले पितृहरूको आत्मा शान्तिको निम्ति जपिन्छ।
• सार्थकता: पितृहरूको आत्मा तृप्त गर्न र उनीहरूको आशिर्वाद प्राप्त गर्न १०८ पटक यो मन्त्र जप्नाले गहिरो आध्यात्मिक लाभ मिल्छ।
निष्कर्ष
‘एको शिव, द्वितीयो शक्ति, तृतियो नास्ति’ वाक्यले सम्पूर्ण सृष्टिको मूल र सारलाई छोटकरीमा प्रस्तुत गर्दछ। यसले हामीलाई सृष्टि, स्थिति, र प्रलयको गहिरो तत्त्वज्ञानलाई बुझ्न सघाउँछ। शिव र शक्तिको एकरूपता सनातन धर्मको एक प्रमुख तत्त्व हो, जसले जीवनको आध्यात्मिक मार्गदर्शन दिन्छ। यो ज्ञानले हामीलाई दार्शनिक रूपमा यो बुझ्न प्रेरित गर्छ कि शिव र शक्तिको परस्पर निर्भरता नै सम्पूर्ण सृष्टिको आधार हो।
शिव र शक्ति नै सम्पूर्ण सृष्टिको मूल स्रोत हुन्, र उनीहरूको एकता नै जीवनको वास्तविकता हो। यस ज्ञानलाई गहिरो साधनाबाट अनुभव गर्न मन्त्रहरूको प्रयोग पनि महत्वपूर्ण छ। यो साधना र जपले हामीलाई शिव-शक्तिको तत्त्वसँग एकाकार हुने मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ।
जय अघोर ।