धन त्रयोदशी व्रत (धनतेरस), प्रदोष व्रत तथा यमदीपदान आरम्भ : आरोग्य, धन–समृद्धि, शिवभक्ति, पारिवारिक सुख–शान्ति र अकाल मृत्युबाट रक्षाको सनातन आध्यात्मिक पर्व

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, कार्त्तिक २०,

डा. के. बि. सम्राट
हिन्दू सनातन धर्म र संस्कृतिमा कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिलाई अत्यन्त शुभ, पुण्यदायी र धार्मिक महत्त्वको दिनका रूपमा लिइन्छ। यस दिन मनाइने धन त्रयोदशी अर्थात् धनतेरस, प्रदोष व्रत तथा यमदीपदानको परम्पराले मानव जीवनमा आरोग्य, धन–समृद्धि, आध्यात्मिक चेतना, पारिवारिक कल्याण र मृत्युको भयबाट मुक्तिको कामना अभिव्यक्त गर्दछ। धनतेरसलाई भगवान् धन्वन्तरि समुद्र मन्थनबाट अमृतकलशसहित प्रकट हुनुभएको पावन दिनका रूपमा स्मरण गरिन्छ। भगवान् धन्वन्तरिलाई आयुर्वेद तथा आरोग्य विज्ञानका अधिष्ठाता देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ।
यसै दिन भगवान् कुबेर र माता लक्ष्मीको आराधना गरी धन, ऐश्वर्य, वैभव तथा आर्थिक समृद्धिको कामना गर्ने धार्मिक परम्परा पनि छ।
कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीमा प्रदोषकाल परेमा भगवान् शिवको प्रदोष व्रतसमेत विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। त्यस्तै साँझपख यमराजको नाममा दीपदान गर्ने परम्परालाई यमदीपदान भनिन्छ। यसरी धनतेरस, प्रदोष व्रत र यमदीपदानले आरोग्य, समृद्धि, आत्मशुद्धि र जीवनरक्षाको साझा सन्देश प्रवाह गर्दछन्।
धन त्रयोदशी अर्थात् धनतेरसको पौराणिक महिमा धनतेरसको सम्बन्ध समुद्र मन्थनको पौराणिक घटनासँग जोडिएको छ। पुराणहरूमा वर्णन गरिएअनुसार देवता र असुरहरूले अमृत प्राप्तिका लागि क्षीरसागरको मन्थन गरेका थिए। त्यस क्रममा भगवान् धन्वन्तरि हातमा अमृतकलश लिएर प्रकट हुनुभएको धार्मिक आख्यान पाइन्छ।
भगवान् धन्वन्तरिलाई भगवान् विष्णुको अंशावतार तथा आयुर्वेदका प्रवर्तकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उहाँको आराधनाले निरोगी जीवन, दीर्घायु, आरोग्य र स्वास्थ्य चेतना प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। धनतेरसको वास्तविक सन्देश धनसम्पत्ति प्राप्त गर्नु मात्र होइन, स्वास्थ्य नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो धन हो भन्ने जीवनदर्शनलाई आत्मसात् गर्नु पनि हो।
भगवान् धन्वन्तरि र आयुर्वेदको महत्त्व भगवान् धन्वन्तरिलाई आयुर्वेदका देवता मानिन्छ। आयुर्वेदले शरीर, मन र आत्माबीचको सन्तुलनलाई स्वस्थ जीवनको आधार मानेको छ। धनतेरसका अवसरमा भगवान् धन्वन्तरिको पूजा गर्नु स्वास्थ्यप्रतिको सम्मान, रोगबाट बच्ने चेतना र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने सङ्कल्पसँग सम्बन्धित छ। यस अवसरमा निम्न विषयलाई विशेष महत्त्व दिन सकिन्छ।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने। सन्तुलित तथा पोषणयुक्त भोजन ग्रहण गर्ने। नियमित व्यायाम, योग र ध्यान गर्ने। स्वच्छता तथा वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिने। मानसिक स्वास्थ्य र सकारात्मक सोचलाई प्राथमिकता दिने। रोग लागेमा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार उपचार गर्ने।
यसैले धनतेरसलाई स्वास्थ्य र आरोग्यको राष्ट्रिय चेतना अभिवृद्धि गर्ने अवसरका रूपमा समेत लिन सकिन्छ।
माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको आराधना धनतेरसको दिन माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा गर्ने विशेष धार्मिक परम्परा छ। माता लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, समृद्धि र शुभताको प्रतीक मानिन्छ भने भगवान् कुबेरलाई धनको रक्षक तथा देवताहरूका कोषाध्यक्षका रूपमा पूजा गरिन्छ।
यस दिन घर, पसल, कार्यालय तथा व्यापारिक प्रतिष्ठान सफा गरी दीप प्रज्वलन गर्ने, लक्ष्मी–कुबेरको पूजा गर्ने, नयाँ भाँडाकुँडा तथा शुभ सामग्री खरिद गर्ने चलन छ। धनको सदुपयोग, इमानदार व्यापार, परिश्रम, आर्थिक अनुशासन र परोपकारलाई पनि लक्ष्मीको वास्तविक कृपाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। धनको महत्त्व त्यसको सञ्चयमा मात्र होइन, त्यसको सदुपयोग र समाजको कल्याणमा पनि निहित हुन्छ।
बडा दसैँको लगत्तै आउने नेपालीहरूको अर्को महत्त्वपूर्ण चाड तिहार सबैको घरदैलोमा आइसकेको छ। आज धन त्रयोदशी अर्थात् धनतेरस । विशेष गरी दीपावलीको किनमेलको लागि आजको दिन निक्कै उत्तम मानिन्छ। आजको दिन खरिद गरेका सामग्रीहरू राखेर लक्ष्मी पूजा गरेमा लक्ष्मी माता खुसी भई हामीलाई धनधान्यले सम्पन्न गराउने जनविश्वास छ ।
तपाईँ धनतेरसको अवसरमा भाँडाकुँडा खरिद गर्दै हुनुहुन्छ भने स्टिल, तामा, पित्तल आदि जुन भाँडा किने पनि एउटा कुनै न कुनै वस्तु चाँदीको खरिद गर्नु शुभ मानिन्छ । सम्भव भएसम्म सुन किन्नु अत्यन्त लाभदायी हुनेछ । धनतेरसको दिन किनेको सामान घरको पूर्व उत्तर दिशा (ईशान कोणमा) लगेर राख्नुपर्दछ । यसरी खरिद गरेको सामान अरूलाई उपहारको रूपमा दिनु राम्रो मानिँदैन । आफ्नो लागि मात्र राख्नुपर्दछ । यसो गर्नाले कुबेरजी पनि प्रसन्न भई तपाईंको घरमा विराजमान हुनुहुनेछ । धन त्रयोदशीमा कालो रङ्गको कुनै पनि वस्तु भने खरिद गर्नुहुँदैन ।
धनतेरसको व्रत बसेर आज पवित्र मन अनि शुद्ध चित्तले पूजा अर्चना गर्ने चलन छ । धनतेरसको दिन कमलको पुष्पासनमा बसेकी माता लक्ष्मीजी र गणेशजीको मूर्ति, तस्बिर घर भित्र्याउनु निकै फलदायी हुनेछ । गच्छे अनुसार तपाईँले माटोको मूर्ति वा तस्बिर पनि लिन सक्नुहुनेछ । मूर्ति लिँदा ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने माता लक्ष्मीजी कमलको पुष्पासनमा बसेकै हुनुपर्दछ, उभिएको हुनुहुँदैन । यसो गर्नाले अन्नले भरिपूर्ण तथा स्थायी लक्ष्मीको बास हुन्छ ।
धनतेरसको दिन कौडी, कमल गट्टा तथा सिङ्गो धनियाँ किनेर घर भित्र्याउनु अत्यन्तै शुभ मानिन्छ र यसरी खरिद गरेको कौडी कमल गट्टा र सिङ्गो धनियाँ लक्ष्मी पूजामा सामेल गरी घरमा राख्नाले घरमा धनको कमी कहिल्यै नहुने र मानसिक शान्ति मिल्नेछ । आजको दिनबाट लक्ष्मी उत्सव सुरु हुने भएको हुनाले आज पनि लक्ष्मी माताको विशेष पूजा अर्चना गर्नु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। सम्पूर्ण नेपालीहरूलाई धनतेरसको मङ्गलमय शुभकामना।
प्रदोष व्रतको आध्यात्मिक महिमा प्रदोष व्रत भगवान् शिवको आराधनामा समर्पित अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व्रत हो। प्रत्येक पक्षको त्रयोदशी तिथिमा प्रदोष व्रत गर्ने परम्परा छ। सूर्यास्तको आसपासको प्रदोषकालमा भगवान् शिवको पूजा, अभिषेक, दीपदान तथा मन्त्रजप गर्ने गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार प्रदोषकालमा भगवान् शिव र माता पार्वतीको आराधना गर्नाले पापबाट निवृत्ति, मानसिक शान्ति, पारिवारिक सुख र आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त हुन्छ। कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीमा प्रदोष व्रत परेको अवस्थामा धनतेरससँगै शिव आराधनाको विशेष महत्त्व रहन्छ। प्रदोष व्रतका प्रमुख आध्यात्मिक उद्देश्यहरू:
भगवान् शिवप्रतिको श्रद्धा र भक्ति अभिवृद्धि। मन, वचन र कर्मको शुद्धीकरण। क्रोध, लोभ, मोह र अहङ्कारको त्याग। पारिवारिक सुख, शान्ति र कल्याणको कामना।
ध्यान, जप, तप र आत्मचिन्तनको अभ्यास।
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् !
त्रयोदशीलाई प्रदोष भनिन्छ । एकादशीमा विष्णुलाई स्मरण गरिन्छ भने प्रदोषमा शिवको स्मरण गरिन्छ । प्रदोष काल सूर्यास्त हुनुभन्दा ४५ मिनेट अगाडि सुरु हुन्छ र सूर्यास्तको ४५ मिनेटपछि समाप्त हुन्छ। प्रदोष कथा चन्द्रमाको क्षय हुने रोग अर्थात् चन्द्रमाको प्रभाव कम हुँदै जाने अवस्थामा भगवान् शिवले त्रयोदशीका दिन चन्द्रमाको रोग निवारण गरिदिनुभएको शास्त्रमा उल्लेख छ । यस कारणले हरेक महिनाको त्रयोदशीमा भगवान् शिवको स्मरण गर्दै प्रदोष व्रत लिइन्छ।
प्रदोष व्रतमा पूजा गर्दा थालमा के-के राख्ने ?
पूजा थालीमा अबीर, चन्दन, कालो तिल, फूल, धतुरो, बिल्व पत्र, शमी पत्र, जनै, दीप, कपूर, अगरबत्ती र फलफूल राखेर पूजा गर्ने । प्रदोष व्रतको पूजा आफ्नो नगरको सूर्यास्तको समय अनुसार प्रदोष कालमा गर्नुपर्छ। प्रदोषको समयमा भगवान् शिवको पूजा नगरी भोजन नगर्नुहोस्। व्रत बस्दा खाना, नुन, खुर्सानी आदिको सेवन नगर्नुहोस्।
अकाल मृत्युबाट रक्षाको धार्मिक परम्परा धनतेरसको अर्को विशिष्ट धार्मिक परम्परा यमदीपदान हो। यमराजलाई मृत्यु तथा धर्मका अधिपतिका रूपमा मानिन्छ। उहाँको सम्मान र अकाल मृत्युको भयबाट रक्षाको कामनासहित कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीको साँझ घरको दक्षिण दिशामा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा छ।
पौराणिक कथाअनुसार राजा हेमका पुत्रको अल्पायुमा मृत्यु हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो। विवाहपछि उनकी पत्नीले यमराजबाट पतिलाई बचाउन घरको ढोकामा सुनचाँदीका गहना तथा धनसम्पत्ति राखेर असङ्ख्य दीप प्रज्वलन गरी जाग्राम बसेकी थिइन्। यमराज सर्पको रूपमा आए पनि दीपको उज्यालो र गहनाको चमकका कारण भित्र प्रवेश गर्न नसकेको कथात्मक वर्णन पाइन्छ। यसरी राजकुमारको जीवन रक्षा भएको धार्मिक आख्यान छ।
यसै घटनाको स्मरणमा यमदीपदान गर्ने परम्परा प्रचलित भएको मानिन्छ। यमदीपदानले जीवनको अनिश्चिततालाई स्वीकार गर्दै दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुरक्षा र परिवारको कल्याणको कामना गर्न प्रेरित गर्दछ।
धनतेरस, प्रदोष व्रत र यमदीपदानको पूजा विधि बिहानको तयारी : बिहान स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने। घर, पूजा कोठा र वरपरको वातावरण सफा गर्ने। भगवान् धन्वन्तरि, माता लक्ष्मी, भगवान् कुबेर तथा भगवान् शिवको पूजा गर्ने सङ्कल्प गर्ने।
भगवान् धन्वन्तरिको पूजा, भगवान् धन्वन्तरिको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गर्ने। पुष्प, अक्षता, फलफूल, धूप तथा दीप अर्पण गर्ने। आरोग्य र निरोगी जीवनको प्रार्थना गर्ने। आयुर्वेद तथा स्वास्थ्य विज्ञानप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने।
माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा, साँझ घर तथा प्रतिष्ठानमा दीप प्रज्वलन गर्ने। माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा गर्ने। फलफूल, मिठाई तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने। आर्थिक समृद्धि र धनको सदुपयोगको सङ्कल्प गर्ने।
प्रदोषकालमा भगवान् शिवको पूजा, शिवलिङ्गमा शुद्ध जल अर्पण गर्ने। बेलपत्र, पुष्प तथा धूपदीप चढाउने। ॐ नमः शिवाय मन्त्र जप गर्ने। शिवमहिम्न स्तोत्र वा शिवसम्बन्धी स्तुति पाठ गर्ने।
साँझको समयमा घरको मुख्य प्रवेशद्वार वा दक्षिण दिशामा दीप प्रज्वलन गर्ने। श्रद्धापूर्वक यमराजको स्मरण गर्ने। परिवारका सदस्यहरूको आरोग्य, दीर्घायु र सुरक्षाको कामना गर्ने। धनतेरसमा जप गर्न सकिने मन्त्रहरू भगवान् धन्वन्तरि मन्त्र
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय धन्वन्तरये अमृतकलशहस्ताय सर्वामयविनाशनाय त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः॥
माता लक्ष्मी मन्त्र : ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥
भगवान् कुबेर मन्त्र : ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥
भगवान् शिव मन्त्र : ॐ नमः शिवाय॥
यी मन्त्र श्रद्धा, शुद्धता र भक्तिभावका साथ जप गर्न सकिन्छ।
तिहार पर्वको महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परामध्ये यमदीपदान पनि एक हो। तिहारको सुरुवातसँगै गरिने यमदीपदानमा मृत्युका देवता यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको स्मरण गर्दै दीप प्रज्वलन गर्ने धार्मिक मान्यता छ।
कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन साँझ घरको मूल ढोकाबाहिर दक्षिण दिशातर्फ फर्काएर तेलको दीप बाल्ने चलनलाई यमदीपदान भनिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यसरी दीपदान गर्दा अकाल मृत्युबाट जोगिन तथा परिवारमा सुख, शान्ति र दीर्घायु प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

यमदीपदानसँगै तिहारको पाँचदिने पर्व औपचारिक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मीपूजा, गोवर्धन पूजा तथा भाइटीका मनाइन्छ। स्थानीय समुदाय र परिवारअनुसार यमदीपदान गर्ने विधि र परम्परामा केही फरक पाइन्छ। यमदीपदान केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक परम्परा पनि हो। दीप प्रज्वलनमार्फत उज्यालो, सकारात्मकता र दीर्घ जीवनको कामना गर्ने यस परम्पराले तिहारको सुरुवातलाई अझ विशेष बनाउँछ।
धनतेरसमा खरिददारी र दान–धर्मको महत्त्व धनतेरसमा सुन, चाँदी, तामा, पित्तल, भाँडाकुँडा तथा अन्य शुभ सामग्री खरिद गर्ने परम्परा विभिन्न समुदायमा प्रचलित छ। कतिपयले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने, नयाँ लेखा–जोखा प्रारम्भ गर्ने र व्यापारिक प्रतिष्ठानमा लक्ष्मीपूजा गर्ने गर्दछन्।
तर धनतेरसको अर्थ महँगा वस्तु खरिद गर्नु मात्र होइन। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार आवश्यक सामग्री खरिद गर्नु, ऋण र अनावश्यक खर्चबाट जोगिनु तथा धनको उचित व्यवस्थापन गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। यस दिन अन्नदान, वस्त्रदान, औषधि सहयोग, असहाय तथा वृद्धवृद्धाको सेवा र विपन्न विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री प्रदान गर्नु विशेष पुण्यदायी सामाजिक कार्य हुन्।
आधुनिक समाजमा धनतेरसको सान्दर्भिकता आजको समाजमा धनलाई सफलता र प्रतिष्ठाको मापदण्ड मान्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। तर धनतेरसले सम्पत्ति र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा स्मरण गराउँछ। धन भएर पनि स्वास्थ्य छैन भने जीवनको आनन्द अधुरो हुन्छ। स्वास्थ्य भएर पनि मनमा सन्तोष र परिवारमा सद्भाव छैन भने समृद्धि अपूर्ण हुन्छ। त्यसैले धनतेरसले तीनवटा महत्त्वपूर्ण जीवनमूल्य प्रदान गर्दछ। स्वास्थ्य नै पहिलो धन हो। इमानदार परिश्रम नै समृद्धिको आधार हो। परोपकार र सदाचार नै धनको वास्तविक सौन्दर्य हो। त्यसैगरी प्रदोष व्रतले आध्यात्मिक अनुशासन र यमदीपदानले जीवनको मूल्य तथा सुरक्षाप्रति सचेत गराउँछ।
वातावरण संरक्षण र सुरक्षित दीपावलीको सन्देश धनतेरसदेखि दीपावलीसम्म दीप प्रज्वलन गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा रहिआएको छ। यस अवसरमा माटाका दियो प्रयोग गर्ने, स्थानीय कुमाले तथा साना उद्यमीलाई प्रोत्साहन गर्ने, प्लास्टिकजन्य सामग्रीको प्रयोग घटाउने र वातावरणमैत्री उत्सव मनाउने सङ्कल्प गर्नुपर्छ।
दीप प्रज्वलन गर्दा आगलागीबाट बच्ने उपाय अपनाउनु, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धाको सुरक्षामा ध्यान दिनु र ध्वनि तथा वायु प्रदूषण कम गर्नु आवश्यक छ। धर्म र संस्कृतिको संरक्षण प्रकृति तथा मानव जीवनको सुरक्षासँग पनि जोडिएको हुन्छ।
आरोग्य, समृद्धि, शिवभक्ति र जीवनरक्षाको त्रिवेणी धन त्रयोदशी व्रत, प्रदोष व्रत र यमदीपदान सनातन हिन्दू संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्परा हुन्। धनतेरसले भगवान् धन्वन्तरिको आराधनामार्फत आरोग्य र माता लक्ष्मी तथा कुबेरको पूजामार्फत धन–समृद्धिको सन्देश दिन्छ। प्रदोष व्रतले भगवान् शिवप्रतिको भक्ति, आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक अनुशासनलाई प्रोत्साहन गर्छ। यमदीपदानले दीर्घायु, पारिवारिक सुरक्षा र जीवनको महत्त्वप्रति सचेत गराउँछ।
यी तीनवटै परम्पराको साझा सन्देश हो—जीवनलाई स्वस्थ, समृद्ध, संस्कारित, अनुशासित र मानवतामय बनाउनु। धनसम्पत्तिको प्राप्तिसँगै स्वास्थ्यको रक्षा गरौँ। धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गरौँ। दीपको उज्यालोसँगै मनभित्रको अज्ञान, लोभ, अहङ्कार र नकारात्मकताको अन्धकार हटाऔँ।
धनभन्दा ठूलो स्वास्थ्य, सम्पत्तिभन्दा ठूलो सन्तोष, पूजाभन्दा ठूलो सदाचार र व्यक्तिगत समृद्धिभन्दा ठूलो मानव कल्याण हो। भगवान् धन्वन्तरि, माता महालक्ष्मी, भगवान् कुबेर, भगवान् शिव र धर्मराज यमको कृपाले सम्पूर्ण मानव समाजमा आरोग्य, दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्भाव र आध्यात्मिक चेतनाको विकास होस्।
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। हरिः ॐ तत्सत्।
(लेखक रिटायर्ड क्लब नेपालका अध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण डट कमका संचालक हुनुहुन्छ)