पितृ विसर्जन, औँसी श्राद्ध र विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस – पितृस्मरण, कृतज्ञताको सनातन परम्परा र मानसिक स्वास्थ्य संरक्षणको मानवीय चेतना

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २४,

डा. के. बि. सम्राट

मानव जीवन केवल भौतिक उपलब्धि, आर्थिक समृद्धि र व्यक्तिगत सफलताको नाम होइन। यो आफ्नो इतिहासप्रतिको सम्मान, पुर्खाप्रतिको कृतज्ञता, वर्तमानप्रतिको जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको आशाको समग्र अभिव्यक्ति हो। यही जीवनदर्शनलाई आत्मसात् गर्ने अवसरका रूपमा पितृ विसर्जन, औँसी श्राद्ध र विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसलाई लिन सकिन्छ। यी तीन विषयका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सन्दर्भ फरक भए पनि मानव जीवनमा स्मरण, संवेदना, आत्मचिन्तन र कल्याणको महत्त्व उजागर गर्ने साझा आधार छन्।
पितृ विसर्जनले पुर्खाप्रतिको श्रद्धा र पारिवारिक परम्पराको निरन्तरताको सन्देश दिन्छ। औँसी श्राद्धले दिवङ्गत पितृहरूको स्मरण, तर्पण, दान र कृतज्ञताको भावलाई अभिव्यक्त गर्छ। त्यसैगरी, विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसले मानसिक स्वास्थ्य मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग भएको तथ्यलाई विश्व समुदायसमक्ष स्थापित गर्दै मानसिक समस्याप्रति सचेतना, संवेदनशीलता र सहयोगको आवश्यकता औँल्याउँछ।
आजको तीव्र प्रतिस्पर्धा, पारिवारिक विखण्डन, आर्थिक दबाब, सामाजिक असुरक्षा र प्रविधिमा बढ्दो निर्भरताबीच यी विषयलाई केवल धार्मिक अनुष्ठान वा औपचारिक दिवसका रूपमा सीमित राख्नु उचित हुँदैन। तिनलाई मानवीय मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र स्वस्थ जीवन निर्माणको व्यापक दृष्टिकोणबाट बुझ्नु आवश्यक छ।
पितृ विसर्जन : श्रद्धा, कृतज्ञता र परम्पराको निरन्तरता
सनातन हिन्दू संस्कृतिमा पितृ विसर्जन पितृपक्षको समापनसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण धार्मिक परम्परा हो। यस अवसरमा दिवङ्गत पुर्खाहरूको स्मरण गर्दै तर्पण, श्राद्ध, दान तथा अन्य परम्परागत कर्म गरिन्छन्। परिवारका दिवङ्गत सदस्यहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै उनीहरूले समाज, परिवार र सन्ततिका लागि गरेको योगदान सम्झने अवसर पनि यही हो।
मानिसको अस्तित्व एक्लै निर्माण भएको हुँदैन। उसको जन्म, संस्कार, भाषा, संस्कृति, जीवनमूल्य र सामाजिक पहिचानमा अघिल्लो पुस्ताको योगदान रहेको हुन्छ। हाम्रा पुर्खाहरूले प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि परिवार जोगाए, परम्परा बचाए, ज्ञान र अनुभव हस्तान्तरण गरे तथा भावी पुस्ताका लागि जीवनका आधार तयार पारे। पितृ विसर्जनको मूल मर्म यही योगदानप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु हो।
पितृप्रतिको सम्मानलाई कर्मकाण्डमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। जीवित ज्येष्ठ नागरिकको सेवा, परिवारभित्र पारस्परिक सम्मान, असहाय व्यक्तिको सहयोग, असल संस्कारको संरक्षण र सन्ततिमा नैतिक मूल्यको विकास गर्नु पनि पितृसम्मानको व्यावहारिक रूप हो।
पुर्खाको नाममा गरिने दान, अन्नदान र परोपकारी कार्यले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सेवाको भावना पनि सुदृढ गर्न सक्छ। यसले समाजमा सहयोग, सहानुभूति र सामूहिक उत्तरदायित्वको संस्कार विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।
पितृ विसर्जनले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाउँछ—हामीले आफ्ना पुर्खाबाट प्राप्त सम्पदा, संस्कृति र नैतिक मूल्यलाई भावी पुस्ताका लागि कस्तो अवस्थामा छोड्दै छौँ? पुर्खाको सम्मान गर्ने समाजले आफ्नो इतिहासको संरक्षण गर्नुका साथै वर्तमान पुस्ताको जीवनस्तर सुधार र भावी पुस्ताको सुरक्षित भविष्य निर्माणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
हिन्दु परम्परा अनुसार छोरा तथा नातिले आफ्ना पितृहरूको श्राद्ध गर्नुपर्ने चलन छ । पितृ पक्षको अन्तिम दिन भएकाले वर्षभरि कुनै कारणले श्राद्ध गर्न असम्भव भएको खण्डमा अमावस्या औँसीका दिन श्राद्ध गरिन्छ । सोह्र श्राद्धको अन्तिम दिन सर्व पितृ मोक्ष औँसीलाई पितृ विसर्जन गर्ने दिन भनिन्छ । यो औँसीमा श्राद्ध सम्पन्न गरेपछि मानिसहरू महान् चाड बडादसैँको तयारीमा लाग्ने गर्छन् ।
पितृहरूको उद्धारका लागि घर–घर र तीर्थस्थलहरूमा श्राद्ध गरी पितृहरूको सम्झना गर्ने धार्मिक प्रचलन छ । सर्व पितृ मोक्ष औँसीमा पनि अन्य श्राद्ध कर्ममा झैँ पितृहरूका नाउँमा श्राद्ध तर्पण गरिन्छ । श्राद्ध गर्नाले पितृहरूले आफ्ना सन्तानलाई ऋणमुक्त गरिदिने तथा चित्त शुद्ध गराउने मान्यता छ । दसैँ–तिहार लगायत नेपालीहरूका मुख्य चाडपर्वका अगाडि आउने पितृ पक्षमा पितृहरूको सम्झना र सम्मान गरिन्छ ।
औँसी श्राद्ध : पितृस्मरण र आत्मचिन्तनको पवित्र अवसर
सनातन धार्मिक परम्परामा आश्विन कृष्ण औँसीलाई पितृपक्षको समापनसँग जोडेर विशेष महत्त्व दिइन्छ। यस दिन गरिने श्राद्धलाई कतिपय परम्परामा सर्वपितृ औँसी वा पितृ विसर्जनका रूपमा समेत चिनिन्छ। तिथिको निर्धारण भने पात्रो र स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार गर्नुपर्छ।
‘श्राद्ध’ शब्दको भावार्थ श्रद्धासँग सम्बन्धित छ। श्रद्धापूर्वक गरिने कर्म, दिवङ्गत आफन्तप्रतिको सम्मान, पितृऋणको स्मरण र कृतज्ञताको अभिव्यक्ति यसको मूल भावना हुन्। परम्पराअनुसार पितृहरूको नाममा तर्पण, पिण्डदान, ब्राह्मण भोजन, दान तथा अन्य धार्मिक कर्म गरिन्छन्।
औँसी श्राद्धको महत्त्व कुनै एक दिनको कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन। यसले मानिसलाई आफ्नो जीवनको स्रोत, पारिवारिक इतिहास र मानवीय सम्बन्धबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्न प्रेरित गर्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा मानिसले परिवार, समाज र प्रकृतिबाट अनेकौँ सहयोग प्राप्त गर्छ। ती योगदानप्रति कृतज्ञ हुनु नै सभ्य र संवेदनशील जीवनको आधार हो।
पितृस्मरणका क्रममा दिवङ्गत आफन्तसँग बिताएका क्षण, उनीहरूबाट प्राप्त शिक्षा र जीवनमा छोडेका असल प्रभाव सम्झन सकिन्छ। यस्ता सम्झनाले पारिवारिक सम्बन्धलाई अर्थपूर्ण बनाउन र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान बुझाउन मद्दत गर्छन्।
तर धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै यसको मानवीय पक्ष पनि बुझ्नुपर्छ। श्राद्धका नाममा आर्थिक हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्नुपर्ने दबाब सिर्जना गर्नु उचित हुँदैन। श्रद्धा देखाउनका लागि परिवारलाई ऋणमा डुबाउनु वा सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धामा लाग्नु यसको मूल भावनाविपरीत हुन्छ। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार सरल, मर्यादित र श्रद्धापूर्ण रूपमा गरिने कर्म नै व्यवहारसम्मत हुन्छ।
यस अवसरलाई जीवित आमाबुबा तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, असहायको सहयोग र परिवारमा सद्भाव अभिवृद्धिसँग जोड्न सके श्राद्धको सामाजिक महत्त्व अझ विस्तार हुन सक्छ।
१६ दिनको पितृ पक्षको समापन भएको छ । आजको दिनलाई सर्व पितृ औँसी पनि भनिन्छ । यसरी पूर्णिमाबाट सुरु भएको पितृ पक्ष ठ्याक्कै औँसीमा आएर समापन हुन्छ । १६ दिनको पितृ पक्षमा आफ्नो पितृको मृत्यु तिथिमा पारी हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले पितृ कर्म अर्थात् श्राद्ध गरिसकेका छन् ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।।
यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
लैङ्गिक समानता र पितृ कर्म
पुत्रलाई मोक्षको बाटो भनी हिन्द शास्त्रमा उल्लेख भएको आधारमा विभिन्न पक्षबाट यस कुरालाई नारी विरोधी र लैङ्गिक असमानतासित पनि जोडेर हेरिने गरिएको पनि पाइएको छ । तथापि श्राद्ध, तर्पण अनि अन्य शुभ कार्यमा छोरी–बुहारी अनि चेलीबेटीको पनि उत्तिकै महत्त्व छ ।सनातन धर्मको हरेक शुभ कार्य अनि संस्कारमा कर्ताका रूपमा पुत्रको उपस्थितिलाई प्राथमिकता दिएको भए पनि नारीहरूलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको छ । भान्जा–भान्जी अनि चेलीबेटीको उपस्थितिविना श्राद्ध कर्म पूर्ण हुन सक्दैन ।
श्राद्धको दिन घरमा विशेष चहलपहल हुन्छ । आफन्त अनि पण्डितको आगमनसँगै कर्ताले पितृ कर्म गर्दा कपाल खौरेर अनि नयाँ जनै फेर्नुपर्छ । बिहानैदेखि नैवेद्य अनि अनेक प्रकारका शुद्ध खानेकुरा घरमा पकाइन्छ । अनि र श्राद्ध चलिरहँदा पण्डितकै निर्देशन अनुरूप घिउ, पुष्प, अबिर–केसरी लगायतका पितृ कर्मका आधारभूत श्राद्धका सामाग्री ठाउँमा लगिरहनु पर्छ ।
हिन्दु संस्कारमा श्राद्ध एकदमै महत्त्वपूर्ण कर्म हो । जसलाई सामान्यतया परिवारको ज्येष्ठ पुत्रले गर्छन् । तथापि सर्व पितृ औँसीका दिन पुत्रले आफ्ना पिता पक्ष र माता पक्ष दुवैतर्फका पितृहरूलाई तर्पण दिने गर्छन् ।
पुत्र अनि पुत्री पितृका लागि समान छन् । आजभोलि पितृ कर्ममा अनि काजक्रियामा छोरीहरूको समान सहभागिता र कर्ताकै रूपमा भूमिका सराहनीय छ । धर्म अनि संस्कारले छोराछोरी दुवैलाई उत्तिकै ठाउँ दिएको छ ।
पिण्ड दिएपछि गौमुत्र अर्थात् गहुत खाएर अनि टिकोटालो गरेर समापन गरिएको श्राद्ध कर्मपश्चात् अब दसैँको औपचारिक उत्साह र उमङ्गको सञ्चार हुनेछ । पितृहरूको सम्झना अनि सम्मानका लागि यी १६ दिनहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । चाडबाड अगावै पितृहरूप्रतिको यो समर्पण र सद्भावले हाम्रो संस्कारलाई वास्तवमै धनी बनाएको छ ।
विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस : मनको स्वास्थ्य, जीवनको आधार
मानसिक स्वास्थ्य भन्नाले मानसिक रोगको अनुपस्थिति मात्र बुझिँदैन। यसमा व्यक्तिको भावनात्मक सन्तुलन, सोच्ने र निर्णय गर्ने क्षमता, तनावसँग सामना गर्ने सामर्थ्य, सम्बन्ध कायम राख्ने क्षमता तथा दैनिक जीवनमा सक्रिय रहन सक्ने अवस्था पनि समावेश हुन्छ।
हरेक वर्ष अक्टोबर १० मा विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ। मानसिक स्वास्थ्यप्रति विश्वव्यापी सचेतना बढाउने, मानसिक समस्यासँग सम्बन्धित कलङ्क र विभेद घटाउने तथा आवश्यक सहयोग र उपचारको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ।
शारीरिक स्वास्थ्य बिग्रँदा मानिसले सहजै चिकित्सकसँग परामर्श लिन सक्छ। तर मानसिक समस्या देखिँदा कतिपय मानिस लाज, डर, सामाजिक आलोचना वा गलत धारणाका कारण आफ्नो समस्या लुकाउन बाध्य हुन्छन्। यही मौनताले समस्या जटिल बन्ने जोखिम बढाउँछ।
निरन्तर चिन्ता, गहिरो निराशा, निद्रामा परिवर्तन, असामान्य थकान, सामाजिक सम्बन्धबाट टाढिनु, काममा रुचि हराउनु र दैनिक जीवन सञ्चालन गर्न कठिनाइ हुनु मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्ने सम्भावित सङ्केत हुन्। यस्ता लक्षण देखिँदैमा कुनै व्यक्तिलाई आफैँले मानसिक रोगको निदान गर्नु हुँदैन। तर समस्या लामो समयसम्म रह्यो वा दैनिक जीवनमा असर पार्‍यो भने योग्य स्वास्थ्यकर्मीबाट मूल्याङ्कन गराउनु आवश्यक हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यको संरक्षण व्यक्तिको मात्र जिम्मेवारी होइन। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, स्वास्थ्य संस्था, सञ्चारमाध्यम र राज्य सबैको साझा दायित्व हो। मानसिक समस्यामा परेका व्यक्तिलाई कमजोर, असक्षम वा दोषी ठहर गर्नुको सट्टा उनीहरूको अवस्था बुझ्ने, कुरा सुन्ने र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
परिवार मानिसको पहिलो सामाजिक पाठशाला हो। प्रेम, सुरक्षा, अपनत्व र भावनात्मक सहयोगको अनुभूति परिवारबाट प्राप्त हुँदा व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यलाई सकारात्मक आधार मिल्छ। तर परिवारभित्र निरन्तर विवाद, अपमान, हिंसा, बेवास्ता वा अत्यधिक अपेक्षा रहिरहँदा मानसिक तनाव बढ्न सक्छ।
पितृस्मरण र श्राद्धजस्ता अवसरले परिवारका सदस्यहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छन्। यस्ता अवसरलाई केवल धार्मिक विधिमा सीमित नराखी ज्येष्ठ नागरिकको अनुभव सुन्ने, युवाका समस्या बुझ्ने र बालबालिकालाई सकारात्मक संस्कार सिकाउने माध्यम बनाउन सकिन्छ।
विशेषगरी, परिवारका कुनै सदस्यले शोक, एक्लोपन, आर्थिक कठिनाइ वा मानसिक तनाव अनुभव गरिरहेका छन् भने उनीहरूलाई दोष लगाउनुको सट्टा सहानुभूतिपूर्वक सुन्नुपर्छ। “सबै कुरा आफैँ ठीक हुन्छ” वा “मन बलियो बनाउनुपर्छ” भन्ने सामान्य सल्लाहले मात्र गम्भीर समस्या समाधान नहुन सक्छ। आवश्यक पर्दा व्यावसायिक सहयोग लिन प्रोत्साहित गर्नु जिम्मेवार व्यवहार हो।
दिवङ्गत आफन्तको सम्झनाले कसैलाई सान्त्वना दिन सक्छ भने कसैमा गहिरो शोक पनि उत्पन्न गर्न सक्छ। शोकको अनुभव सबैमा समान हुँदैन। त्यसैले पितृस्मरणका अवसरमा भावनात्मक पीडा अनुभव गरिरहेका व्यक्तिप्रति धैर्य, संवेदना र सम्मान देखाउनु आवश्यक छ।
यसरी पारिवारिक संस्कारलाई मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको चेतनासँग जोड्न सके धार्मिक परम्परा र आधुनिक स्वास्थ्य दृष्टिकोणबीच रचनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौतीहरू बहुआयामिक छन्। बेरोजगारी, गरिबी, ऋणको भार, वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारबाट अलगिनुपर्ने अवस्था, प्राकृतिक विपद्, सामाजिक विभेद र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले व्यक्तिको मानसिक अवस्थामा प्रभाव पार्न सक्छन्।
विशेषगरी युवा पुस्ताले रोजगारीको अभाव, प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालबाट सिर्जित तुलना, पारिवारिक अपेक्षा र आफ्नो भविष्यबारेको अन्योल सामना गरिरहेको हुन्छ। ज्येष्ठ नागरिकले एक्लोपन, स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या, आर्थिक निर्भरता र पारिवारिक उपेक्षा अनुभव गर्न सक्छन्। महिला, बालबालिका, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा हिंसा वा विपद्बाट प्रभावित समुदायका लागि पनि उपयुक्त मनोसामाजिक सहयोगको आवश्यकता हुन सक्छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको सीमित पहुँच, दक्ष जनशक्तिको अभाव, उपचारसम्बन्धी गलत धारणा र आर्थिक कठिनाइले समस्या थप जटिल बनाउन सक्छ। कतिपय अवस्थामा मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई केवल भाग्य, कमजोरी वा सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडेर हेरिन्छ। यस्तो सोचले उपचार खोज्ने प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना गर्छ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्या आध्यात्मिक आस्थासँग अनिवार्य रूपमा विरोधाभासपूर्ण हुँदैन। ध्यान, प्रार्थना, योग, सत्सङ्ग र सकारात्मक सामुदायिक सम्बन्धले केही व्यक्तिलाई शान्ति तथा भावनात्मक सहारा दिन सक्छन्। तर गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिले आवश्यक चिकित्सकीय मूल्याङ्कन र उपचारको विकल्पमा यिनै अभ्यासलाई मात्र भर पर्नु हुँदैन। आध्यात्मिक अभ्यास र प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य सेवाबीच सन्तुलित सम्बन्ध आवश्यक छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई व्यक्तिगत समस्या भनेर पन्छाउने प्रवृत्ति अन्त्य गर्न राज्यले स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट र प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्छ। जनस्वास्थ्यको समग्र अवधारणामा मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यसरह प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
यसका लागि निम्न कार्यहरू प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन सकिन्छ।
पहिलो, स्थानीय तहमा सेवा विस्तार। आधारभूत स्वास्थ्य संस्थामा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रारम्भिक पहिचान, परामर्श, आवश्यक उपचार र विशेषज्ञ सेवामा सिफारिस गर्ने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
दोस्रो, विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा मनोसामाजिक सहयोग। विद्यार्थीको तनाव, दुर्व्यवहार, परीक्षाको दबाब र भावनात्मक समस्यालाई सम्बोधन गर्न प्रशिक्षित परामर्शदाता तथा सुरक्षित उजुरी प्रणालीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
तेस्रो, जनचेतना अभियान। रेडियो, टेलिभिजन, अनलाइन सञ्चारमाध्यम र सामुदायिक कार्यक्रममार्फत मानसिक स्वास्थ्यबारे तथ्यपरक सूचना प्रसारण गर्नुपर्छ। मानसिक समस्याप्रति अपमानजनक भाषा र विभेदकारी व्यवहार निरुत्साहित गर्नुपर्छ।
चौथो, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता विकास। मानसिक स्वास्थ्यको प्रारम्भिक पहिचान, आत्महत्याको जोखिम मूल्याङ्कन, मनोसामाजिक सहयोग र आवश्यक सिफारिससम्बन्धी तालिम विस्तार गर्नुपर्छ।
पाँचौँ, विपद्पछिको मनोसामाजिक सहयोग। बाढी, पहिरो, भूकम्प तथा अन्य विपद्बाट प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित आवास, आधारभूत आवश्यकता र स्वास्थ्य सेवासँगै मनोसामाजिक सहयोग पनि उपलब्ध गराउनुपर्छ।
छैटौँ, सेवामा समान पहुँच। आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिक, दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दा र जोखिममा रहेका समुदायका लागि सुलभ, गोपनीय र विभेदरहित मानसिक स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
सातौँ, परिणामको नियमित मूल्याङ्कन। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रमका लागि बजेट छुट्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सेवाको पहुँच, गुणस्तर, जनशक्ति, उपचारको निरन्तरता र सेवाग्राहीको अनुभवका आधारमा प्रगतिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
पत्रकारिता सूचना प्रवाहको माध्यम मात्र होइन; सामाजिक चेतना निर्माण गर्ने शक्तिशाली साधन पनि हो। विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसका अवसरमा सञ्चारमाध्यमले मानसिक स्वास्थ्यलाई सनसनीपूर्ण समाचारको विषय बनाउनुको सट्टा मानवीय संवेदना, वैज्ञानिक तथ्य र समाधानमुखी बहसको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
आत्महत्या, मानसिक रोग वा मनोसामाजिक सङ्कटसम्बन्धी समाचार प्रकाशित गर्दा सम्बन्धित व्यक्तिको गोपनीयता, मर्यादा र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जोखिम बढाउन सक्ने विवरणबाट बच्दै सहयोग प्राप्त गर्ने उपाय, उपचारका सम्भावना र आशा पुनःस्थापित गर्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
टेलिभिजन कार्यक्रम, रेडियो संवाद, लेख, सम्पादकीय र विज्ञसँगको अन्तरक्रियामार्फत मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी भ्रम हटाउन सकिन्छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमले पनि करुणा, आत्मसंयम, सहअस्तित्व र पीडितप्रतिको संवेदनशीलताको सन्देश प्रवाह गर्न सक्छन्।
पितृस्मरण र मानसिक स्वास्थ्यलाई जोडेर गरिने सार्वजनिक छलफलले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन सक्छ—दिवङ्गत व्यक्तिप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, जीवित व्यक्तिको पीडा बुझ्नु र आवश्यक पर्दा सहयोग गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
मानसिक स्वास्थ्य संरक्षणका लागि राज्यको नीति र स्वास्थ्य सेवासँगै दैनिक जीवनका सकारात्मक अभ्यास पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
• नियमित र पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार तथा शारीरिक गतिविधिलाई प्राथमिकता दिने।
• परिवार र विश्वासिला व्यक्तिसँग आफ्ना भावना तथा समस्या खुलस्त साझा गर्ने।
• तनाव बढ्दा विश्राम, श्वासप्रश्वास अभ्यास, ध्यान वा आफूलाई सहज लाग्ने स्वस्थ गतिविधिमा समय दिने।
• सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा सन्तुलन कायम गर्ने र अनावश्यक तुलनाबाट टाढा रहने।
• निरन्तर मानसिक कठिनाइ भएमा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिने।
• शोकमा रहेका व्यक्ति, एक्लोपन अनुभव गरिरहेका ज्येष्ठ नागरिक र सहयोगको खाँचो भएका छिमेकीप्रति संवेदनशील हुने।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा आर्थिक प्रतिस्पर्धाभन्दा सेवा, सद्भाव र मानवीय सहयोगलाई महत्त्व दिने।
कुनै व्यक्तिले आफूलाई हानि पुर्‍याउने विचार व्यक्त गरेमा त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। शान्त र गैरआलोचनात्मक ढङ्गले कुरा सुन्ने, सम्भव भएसम्म सुरक्षित साथ दिने र तत्काल जोखिम देखिएमा नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा आपत्कालीन सेवासँग सम्पर्क गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस पहिलो पटक अक्टोबर १०, १९९२ मा उपमहासचिव रिचर्ड हन्टरको पहलमा मनाइयो। सन् १९९४ सम्म, यस दिवसको सामान्य प्रवर्द्धन मानसिक स्वास्थ्य वकालत र जनतालाई शिक्षा बाहेक अरू कुनै विशेष विषय थिएन। मानसिक स्वास्थ्यले हाम्रो भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कल्याण समावेश गर्दछ। यसले हामीले सोच्ने, महसुस गर्ने र व्यवहार गर्ने तरिकालाई असर गर्छ। यसले हामीले तनावलाई कसरी ह्यान्डल गर्छौँ, अरूसँग सम्बन्ध राख्छौँ र स्वस्थ छनोट गर्छौँ भनेर निर्धारण गर्न पनि मद्दत गर्छ। बाल्यकालदेखि किशोरावस्थादेखि वयस्कसम्म जीवनको हरेक चरणमा मानसिक स्वास्थ्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ र यस्तै कुराहरूको जानकारी र वकालत गर्न विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ ।
एउटा बालक बिहानैबाट स–साना कुरामा हाँस्छ, खित्का छाडेर । उसलाई रुखबाट झरेका पात या बलेसीबाट तप्केका पानीका थोपा सबैले हसाउँछ । सुस्तरी हुर्कदै जाँदा उसको जीवनबाट बालापन अनि त्यो बालकको छवि हराउँछ । ऊ अब हास्न कारण खोज्छ ।
अब उ हाँसोको अर्थशास्त्रको तनावपूर्ण विद्यार्थी हुँदै जान्छ । विद्यालय अनि कलेजका कार्य, कामको तनाव, सम्बन्धको गहिराई अनि जीवनका साध्यहरूले उसको हाँसो शोसेर लाने गर्छन् । हाम्रो बयस्क जीवनको कार्यगत अनि विद्यार्थी पलको अधिकांश हिस्सा काम अनि भागादौडमै बित्छ । चाहे बालक होस् या वृद्ध अनि बयस्क नै किन नहोस्, जीवन सबैका लागि समान नहुन पनि सक्छ ।
तनाव, सीमा, तुलना, संयम अनि हिनतावोध धेरै कुराहरूबीच जीवनले आशाको त्यान्द्रो जोडेको हुन्छ । हामीले सबै गतिविधिलार्य सन्तुलनमा राखेर अगाडि बढ्नु जरुरी छ । जीवन केवल उपभोगकर्ता र उपलब्धिको धरोहर मात्र हैन । शून्यताबीच रहेको निरपेक्ष हरेक श्वासहरूको माला गाँसेर बनाइएको जीवनको महत्व पनि बुझ्नु जरुरी छ ।
विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस हरेक वर्ष अक्टोबर १० मा विश्वभर मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा चेतना जगाउन र मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको सामना गर्नेहरूलाई सहयोग गर्ने प्रयासहरू परिचालन गर्न मनाइन्छ।
बढ्दो आत्महत्या, डिप्रेसन र अन्य मानसिक रोगहरूको बखतमा जिन्दगीलाई माया गर्ने सरलताको आवश्यकता सबैलाई छ । स्मरण रहोस्, हरेक वर्ष करिब ३० करोड मानिसहरू संसारमा डिप्रेसनको सिकार भइरहेका छन् , खुसी अनि सन्तुष्टि का साथ जीवन बाँच्ने आधार नै मानसिक स्वास्थ्यको पहिलो खुड्किलो हो । हामीलाई त्यसै ३० करोड को सुचीमा नाम लेखाउने रहर पक्कै पनि छैन, जीवनमा सक्दो प्रयास गर्न सक्नु नै उपलब्धि हो । परिणाम त केवल उपज हो, प्रयास को । हामी छाया को पछाडि कुद्न बन्द गर्दै जीवनको वास्तविक मूल्यको पछि लाग्न जरुरी छ । हरेक दिन घट्दै गएका यी सीमित जीवनका दिनलाई रमाइलो गरी बिताउने साहस सबैमा होस् ।
मानसिक समस्या भएकाहरूको विशेष रेखदेख र स्वास्थ्य र सामान्य जीवनकालागि पहल गर्नु हाम्रो दायित्व हो, दया होइन माया र स्नेहले भरिएको सामाजिक संरचनाको विकास गरौँ । पितृ विसर्जन, औँसी श्राद्ध र विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसले आ–आफ्नो सन्दर्भबाट मानव जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गर्छन्। पितृ विसर्जनले पुर्खाप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक निरन्तरताको स्मरण गराउँछ। औँसी श्राद्धले श्रद्धा, कृतज्ञता र परोपकारको मूल्यलाई बलियो बनाउँछ। विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसले प्रत्येक व्यक्तिको भावनात्मक स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारप्रति समाजको ध्यान आकर्षित गर्छ।
यी विषयलाई एकसाथ बुझ्दा एउटा गहन मानवीय सन्देश प्राप्त हुन्छ—पुर्खालाई सम्झनु हाम्रो संस्कार हो, जीवित मानिसको दुःख बुझ्नु हाम्रो मानवता हो र मानसिक स्वास्थ्यको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
श्रद्धा कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नरहोस्, कृतज्ञता व्यवहारमा देखियोस् र मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको चेतना नारामा मात्र नअड्कियोस्। परिवारमा संवाद, समाजमा सहयोग, सञ्चारमाध्यममा जिम्मेवारी र राज्यको नीतिमा प्राथमिकता स्थापित हुन सके मात्रै यी दिवस र परम्पराको सन्देश व्यवहारमा रूपान्तरण हुनेछ।
आजको आवश्यकता धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतनाबीच अनावश्यक द्वन्द्व सिर्जना गर्नु होइन, दुवैका मानवीय पक्षलाई सम्मान गर्दै स्वस्थ, संवेदनशील र उत्तरदायी समाज निर्माण गर्नु हो। जहाँ पुर्खाको योगदानको सम्मान हुन्छ, ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा हुन्छ, युवाको आवाज सुनिन्छ र मानसिक पीडामा परेका व्यक्तिले सहजै सहयोग पाउँछन्—त्यही समाज सभ्य, समुन्नत र मानवीय समाज बन्न सक्छ।
पितृस्मरणले कृतज्ञता जगाओस्, औँसी श्राद्धले सदाचार र सेवाको प्रेरणा दिओस्, अनि विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसले हरेक मनलाई सम्मान, सहारा र आशाको उज्यालो प्रदान गरोस्।
(लेखक डा. के. बि.सम्राट देवघाट विकास केन्द्र नेपालको कार्यवाहक अध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका प्रकाशक सम्पादक हुनुहुन्छ)