पुत्रदा एकादशी व्रत : सन्तान सुख, संस्कार र भगवान् विष्णुप्रतिको समर्पण

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र ७,

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
ॐ विष्णवे नमः।

डा. के. बि.सम्राट
सनातन हिन्दू धर्ममा एकादशी व्रतलाई भगवान् विष्णुप्रतिको भक्ति, आत्मसंयम, शुद्ध आहार, सदाचार र आध्यात्मिक धार्मिक मान्यताअनुसार पुत्रदा एकादशीको व्रत भगवान् विष्णुको आराधना गर्दै श्रद्धा, विश्वास र नियमपूर्वक गरिन्छ। विशेषगरी सन्तान प्राप्तिको इच्छा राख्ने दम्पतीहरूले यस दिन भगवान् विष्णुको पूजा, व्रत, जप, ध्यान तथा दान गर्ने परम्परा छ। तर व्रतको मूल उद्देश्य इच्छापूर्ति मात्र होइन—आफ्नो मन, वचन र कर्मलाई भगवान्को चरणमा समर्पित गर्नु पनि हो। जागरणको पवित्र पर्वका रूपमा लिइन्छ। वर्षभरि पर्ने विभिन्न एकादशीमध्ये पुत्रदा एकादशी विशेष महत्त्व बोकेको व्रत हो। ‘पुत्रदा’ अर्थात् सन्तान प्रदान गर्ने भन्ने अर्थ लागे पनि यसको वास्तविक आध्यात्मिक सन्देश केवल पुत्रप्राप्तिमा सीमित छैन। यो व्रतले सन्तानको सद्गुण, संस्कार, दीर्घायु, पारिवारिक सुख र आध्यात्मिक उन्नतिको कामना गर्न प्रेरित गर्दछ।
पुत्रदा एकादशीको पौराणिक सन्देश
भगवान् विष्णु जगत्का पालनकर्ता मानिनुहुन्छ। त्यसैले उहाँको आराधना गर्दा परिवारको संरक्षण, सन्तानको कल्याण र घर–परिवारमा धर्म, शान्ति तथा सद्भावको कामना गरिन्छ।
एकादशीसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाहरूले मानिसलाई धर्म, सत्य, संयम र भगवान्प्रतिको अटुट विश्वासको महत्त्व बुझाउँछन्। पुत्रदा एकादशीको कथाले पनि यही सन्देश दिन्छ कि जब मानिस श्रद्धापूर्वक भगवान्को शरणमा पुग्छ, आफ्नो अहंकार त्याग्छ र धर्ममय जीवन अपनाउँछ, तब जीवनमा आशा र सकारात्मकताको नयाँ प्रकाश उत्पन्न हुन्छ। तर यहाँ एउटा गहिरो कुरा बुझ्न आवश्यक छ—सन्तान प्राप्त हुनु मात्र पर्याप्त होइन, असल सन्तान निर्माण हुनु अझ ठूलो कुरा हो।
सन्तानभन्दा ठूलो कुरा संस्कार
आजको समयमा अभिभावकहरू आफ्ना सन्तान सफल, शिक्षित र सम्पन्न बनून् भन्ने चाहना राख्छन्। त्यो स्वाभाविक पनि हो। तर शिक्षासँगै संस्कार, नैतिकता, करुणा, अनुशासन र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी दिन सकिएन भने भौतिक सफलता अधुरो हुन सक्छ।
पुत्रदा एकादशीले हामीलाई यही प्रश्न सोध्छ—
हामीले सन्तान जन्माउने मात्र हो कि सन्तानलाई संस्कारी पनि बनाउने हो ?
सन्तानलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउनु आवश्यक छ, तर घरमा सत्य बोल्न सिकाउनु त्यसभन्दा महत्त्वपूर्ण छ।
उहाँलाई धन कमाउने सीप सिकाउनु आवश्यक छ, तर अरूको अधिकार नखोस्न सिकाउनु अझ महत्त्वपूर्ण छ।
प्रतिस्पर्धामा अगाडि बढ्न सिकाउनु आवश्यक छ, तर कमजोरलाई सहयोग गर्न सिकाउनु मानवताको परिचय हो।
त्यसैले पुत्रदा एकादशीलाई – “सन्तानको जन्म मात्र होइन, संस्कारको जन्म गराउने पर्व” – का रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ।
व्रतको आध्यात्मिक अर्थ
‘व्रत’ भनेको केवल भोजन त्याग्नु होइन। व्रतको गहिरो अर्थ हो—आफ्नो मनलाई अनुशासनमा राख्नु र खराब प्रवृत्तिबाट आफूलाई टाढा राख्नु।
एकादशीका दिन अन्न त्याग्ने वा फलाहार गर्ने परम्परा विभिन्न सम्प्रदाय र परिवारमा फरक–फरक हुन सक्छ। तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा श्रद्धा, शुद्धता र संयम हो।
हामीले यस दिनलाई यसरि लिन अति आवश्यक छ :
• भगवान् विष्णुको स्मरण गर्ने,
• विष्णु मन्त्र तथा नामजप गर्ने,
• धार्मिक ग्रन्थ श्रवण गर्ने,
• सत्य बोल्ने,
• क्रोध, लोभ र अहंकारबाट टाढा रहने,
• दान तथा सेवा गर्ने,
• असहाय र आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्ने,
• परिवारमा प्रेम र सद्भाव कायम गर्ने
जस्ता सत्कर्मलाई विशेष महत्त्व दिन सकिन्छ।
पुत्रदा एकादशी र पारिवारिक जीवन
परिवार समाजको पहिलो पाठशाला हो। बालबालिकाले संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण सबैभन्दा पहिले आफ्नै घरबाट सिक्छन्। यदि घरमा ठूलालाई सम्मान गरिन्छ भने बालबालिकाले सम्मान सिक्छन्। यदि घरमा सत्य र सदाचारको अभ्यास हुन्छ भने उनीहरूले त्यही संस्कार ग्रहण गर्छन्। यदि घरमा धर्म, सेवा र करुणाको वातावरण हुन्छ भने सन्तानको चरित्र पनि त्यही दिशामा विकसित हुन्छ।
त्यसैले पुत्रदा एकादशीको दिन अभिभावकले भगवान्सँग केवल “हामीलाई सन्तान दिनुहोस्” भनेर प्रार्थना गर्नुको सट्टा—
“हे भगवान्, यदि सन्तान दिनुहुन्छ भने उसलाई सत्य, धर्म, ज्ञान, करुणा, अनुशासन र मानवताको मार्गमा हिँडाउने सामर्थ्य पनि हामीलाई प्रदान गर्नुहोस्।”
भन्न सक्नुपर्छ। यही प्रार्थना अझ अर्थपूर्ण र आध्यात्मिक हुन्छ।
पुत्रदा एकादशी र मातापिताको जिम्मेवारी
सन्तानको भविष्य केवल भाग्यले निर्धारण गर्दैन। उसको चरित्र निर्माणमा अभिभावकको व्यवहार, परिवारको वातावरण, शिक्षा र समाजको प्रभाव महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले आजको दिन हामी सबै अभिभावकले आत्मसमीक्षा गरौँ !
के हामी आफ्ना सन्तानलाई पर्याप्त समय दिइरहेका छौँ?
के हामी उनीहरूसँग प्रेमपूर्वक संवाद गर्छौँ ?
के हामी आफैँले पालना नगरेका कुरा उनीहरूलाई सिकाइरहेका त छैनौँ ?
के हामी उनीहरूलाई केवल धन र प्रतिस्पर्धाको शिक्षा दिइरहेका छौँ कि धर्म र मानवताको पनि शिक्षा दिइरहेका छौँ ?
किनकि सन्तानलाई दिने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पैसा होइन—असल संस्कार हो।
भगवान् विष्णुको आराधना र आत्मशुद्धि
पुत्रदा एकादशी भगवान् विष्णुको आराधनासँग जोडिएको पवित्र दिन भएकाले भक्तजनले बिहान स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गरेर भगवान् विष्णुको पूजा गर्न सक्छन्। तुलसीपत्र, फलफूल, दीप, धूप आदिबाट श्रद्धापूर्वक पूजा गरी विष्णु मन्त्रको जप गर्न सकिन्छ। “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्रको जप गर्दै आफ्नो मनलाई शान्त बनाउन सकिन्छ। तर, पूजाको बाहिरी विधिभन्दा भक्तिको आन्तरिक भावना ठूलो हो।
भगवान्लाई चढाइएको फूलभन्दा सुन्दर हाम्रो व्यवहार हुनुपर्छ।
भगवान्लाई चढाइएको दीपभन्दा उज्यालो हाम्रो चरित्र हुनुपर्छ।
भगवान्लाई चढाइएको फलभन्दा मीठो हाम्रो वाणी हुनुपर्छ।
र भगवान्सामु गरिएको प्रार्थनाभन्दा पवित्र हाम्रो कर्म हुनुपर्छ।
पौष शुक्ल पक्ष अलावा श्रावण शुक्ल पक्षको एकादशीलाई पनि पुत्रदा एकादशी भनिन्छ । पद्म पुराण अनुसार सांसारिक सुख समृद्धि तथा पुत्र प्राप्तिका लागि पुत्रदा एकादशीको व्रत बस्ने गरिन्छ । सन्तानविहीन रहेका सबैले पुत्रदा एकादशीको व्रत लिनु फलदायी हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ । यसका विषयमा पुत्रदा एकादशी व्रत कथालाई लिऔ धर्मशास्त्रहरू अनुसार प्राचिनकालमा भद्रावतीपुरी नगरमा राजा सुकेतुमानले राज्य गर्दै आएका थिए । तर ती राजाका सन्तान भने थिएनन् । राजा निसन्तान भएका कारण राजपरिवारमा चिन्ता थपिएको थियो । राजा सुकेतुमानका पिता समेत राजकाजको जिम्मेवारी सुम्पने उत्तराधिकारी नभएका कारण चिन्तित बन्दै गएका थिए । दिन बित्दै जाँदा एक दिन राजा सुकेतुमान घोडा चढी जङ्गल डुल्दै जाने क्रममा घना जङ्गलभित्र पुगे । जङ्गलको धेरै भित्र पुगेका कारण उनलाई थकाई र तिर्खा लागेको थियो । पानीको खोजीमा उनी झनझन जङ्गलभित्र पुगे । निकै पर उनले पानीको सरोवर देखे तर त्यहाँ ऋषिमूनिहरु आश्रम बनाई वेद पाठ गर्दै बसेका थिए । घोडाबाट उत्रिएर राजा सुकेतुमानले सरोवरको पानी पिएपछि ऋषिमूनिहरुलाई नमस्कार गरे ।
राजाले सरोवरमा एकत्रित भएर बस्नुको कारणबारे ऋषिमूनिहरुसंग सोधे । ऋषिमूनिहरुले पनि पुत्रदा एकादशी आउन लागेकाले स्नानका लागि भेला भएको जवाफ दिए । राजाले पुत्रदा एकादशीको व्रतबारे ऋषिमूनिहरुसंग जिज्ञासा राख्दा ऋषिमूनिहरुले पुत्र तथा सन्तान प्राप्तिका लागि यस एकादशीको व्रत अनिवार्य भएको बताइदिए । राजाले पनि सबै विधि पुरा गरी पुत्रदा एकादशीको व्रत बसे । फलस्वरूप उनलाई पुत्र प्राप्ति भएको पौराणिक कथा अनुसार आज पनि पुत्रदा एकादशी व्रतको महात्मै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
यस एकादशीको व्रत बस्नका लागि अघिल्लो दिन अर्थात् दशमीकै दिनदेखि लसुन प्याज तथा मांसाहारी भोजन त्याग्नु पर्दछ । एकादशीका दिन बिहानै उठेर स्नान गरी शुद्ध भई व्रत बस्नु पर्दछ । यस दिन भगवान् विष्णुको बाल गोपाल रूपको पूजा गर्ने गरिन्छ । बाल गोपाल विष्णुको प्रतिमा स्थापना गरी पञ्चामृतले स्नान गराई धूप दीप नैवेद्य सहितले पूजा गरिन्छ भने नरिवल, पान, सुपारी, ल्वाङ जस्ता प्राकृतिक फलफूलहरू चढाइन्छ । एकादशीको भोलिपल्ट द्वादशीका दिन विष्णुलाई
पुत्रदा एकादशी केवल सन्तान प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक पर्व मात्र होइन। यो परिवार, संस्कार, आत्मसंयम, भक्ति र जिम्मेवार अभिभावकत्वको दिव्य सन्देश दिने पर्व हो। आजको दिन भगवान् विष्णुको चरणमा श्रद्धापूर्वक प्रार्थना गरौँ कि :
“हे पालनकर्ता भगवान् विष्णु ! हाम्रा सन्तानलाई ज्ञान दिनुहोस्,
ज्ञानसँगै विवेक दिनुहोस्, विवेकसँगै सदाचार दिनुहोस्, सदाचारसँगै करुणा दिनुहोस्,
र जीवनलाई धर्म, सत्य र मानवसेवाको मार्गमा अघि बढाउने शक्ति दिनुहोस् ।”
सन्तान होस् वा नहोस्, प्रत्येक मानिसले आफ्नो जीवनमा सत्कर्मको सन्तान, सद्विचारको सन्तान र मानवताको सन्तान जन्माउन सक्नुपर्छ। यही नै पुत्रदा एकादशीको गहिरो आध्यात्मिक सन्देश हो। भगवान् श्रीहरि विष्णुको कृपा सम्पूर्ण भक्तजनमा रहोस्। सबै परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र सद्भाव कायम होस्। सन्तानहरू संस्कारी, ज्ञानी, स्वस्थ र कर्तव्यनिष्ठ बनून् । समाजमा धर्म, सत्य र मानवताको विजय होस्।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
हरिः ॐ तत्सत् ।
(लेखक पशुपति अन्नपुर्णा आश्रम तथा सेभ द नेशन टेलिभिजनका अध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)