धनु संक्रान्ति र राजा महेन्द्रको सम्झना

धनु संक्रान्ति
(Dhanu Sankranti)
सूर्यः धनुरभिप्राप्तः पुण्यकालः प्रतिष्ठितः।
दानं स्नानं जपः कार्या धर्मस्य फलसिद्धये॥
जब सूर्य धनु राशिमा प्रवेश गर्दछ, त्यो समय पुण्यकाल मानिन्छ। यस समयमा दान, स्नान, र जप गर्नु धर्मको सिद्धि प्राप्तिका लागि गरिन्छ। यो श्लोकले धनु सङ्क्रान्तिको धार्मिक महत्त्व र यस अवसरमा गर्नुपर्ने कर्महरूलाई प्रकाश पार्छ। वैदिक सनातन हिन्दु महिना आजबाट नवौँ महिना पौषमा लाग्दै छ जाडो, गर्मी, चिसो तातो, वर्षा अनि हिउँद यी सबै सूर्यको अवस्थिति र पृथ्वीको घुमाई मा भर पर्दछ, वैदिक सनातन हिन्दु महिना आजबाट नवौँ महिना पौषमा लाग्दै छ र सूर्य आजबाट धनु राशिमा प्रवेश गर्दै छ । दिनहरू अब बिस्तारै छोटा छोटा हुँदै छन् भने रातहरू लामा लामा हुँदै छन् । पुस फासफुस अर्थात् छिट्टै बित्ने छोटा दिनहरूका रूपमा लिइन्छ । अब यो महिना धनु सङ्क्रान्तिमा जोडिन्छ र यो पावन सङ्क्रान्तिमा विभिन्न तीर्थहरूमा गएर र विशेषतः नदी किनारमा डुबुल्की मार्दै पाप मोचन र पुण्य प्राप्ती गर्ने चलन छ । यसरी गरिने स्नानलाई सङ्क्रमण स्नान भनिन्छ । भागवत पुराणका अनुसार आज कंशले कृष्ण र बलरामलाई धनु यात्रामा निमन्त्रणा दिएर मार्ने योजना गरेका थिए । आजका दिन सूर्य देव र भगवान् शिवको पूजा गरिन्छ । सूर्यलाई विभिन्न प्रकारको अर्घ अनि प्रसादहरू चढाउने अनि शिवलाई नैवेद्य तथा सुगन्धित पुष्पहरू चढाउने गरिन्छ । तातो तातो लुगा अनि तातो तातो खानेकुरा अब सबैको प्यारो भई सक्यो, गर्मीमा घाम उति प्यारो थिएन तर बिस्तारै पारिला घामका किरणहरू सर्वप्रिय भएका छन् । चौरमा बसेर घाम ताप्ने अनि बदाम छोडाउँदै खाने भीडहरू प्रशस्तै देखिन्छ ।अनि हिउँदमा आफ्नो हेरविचार अलि बढी गर्न जरुरी हुन्छ । चिसो लागेमा खोकी अनि निमोनियाजस्ता सङ्क्रमण हुने सम्भावनाबाट बच्न धेरै न्यानो हुन जरुरी छ । आजका सङ्क्रान्ति तिर्थाटनका लागि एकदमै जरुरी छ, आजकै दिन श्रीकृष्ण मथुरा गएको र हिंसक मामा कंसको संहार गर्ने क्रम अगाडी बढेको जनविश्वास रहेको छ । आज पुस १ गते अर्थात् लोकतन्त्रवादीहरुका लागि ‘कालो दिन’ । आजकै दिनदेखि पञ्चायती व्यवस्था सुरु भएकाले यसलाई लोकतन्त्रवादीहरुले कालो दिनको रुपमा मनाउने गर्दछन् । दुई तिहाइ बहुमत ल्याएको नेपाली कांग्रेसको सरकारलाई अपदस्थ गरी एकदलीय हुकुमी शासन लादेकोले लोकतन्त्रवादीहरुले यस दिनलाई ‘कालो दिन’ भन्ने गरेका हुन् । २०१७ सालमा आजकै दिन तत्कालीन राजा महेन्द्रले प्रथम निर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला लगायतका नेताहरुलाई तत्कालीन शाही सेनाको बलमा बन्दी बनाइ पञ्चायती शासन व्यवस्थाको सुरुवात गरेका थिए । नेपाल तरुण दलको कार्यक्रममा सहभागी भइरहेका बेला तत्कालीन प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालासहितका नेताहरुलाई त्यहीँबाट गिरफ्तार गरिएको थियो । उनीहरुलाई तीन महिना सिंहदरबार र त्यसपछि सुन्दरीजलमा बन्दी बनाइएको थियो । सोही जेलमा बसेर बिपीले ‘श्वेतभैरवी’ कथासंग्रह, ‘मोदीआइन’, ‘बाबु, आमा र छोरा’, ‘सुम्निमा’, ‘तीन घुम्ती’, ‘हिटलर र यहुदी’ लगायत उपन्यास रचना गरेका थिए । राजतन्त्रवादी एवं केही ‘राष्टवादी’हरुले पूर्वराजा महेन्द्रलाई राष्ट्रवादी धारका दुरदर्शी राजनीतिज्ञका रुपमा लिने गरेका छन् । तर निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था सुरु गरेपछि उनी आलोचित पनि छन् । त्यसैले पूर्वराजा महेन्द्रको योगदान अहिले पनि नेपालको राजनीतिमा विवाद र बहसको विषय बन्ने गरेको छ । तर, महेन्द्रले अवलम्बन गरेको राष्ट्रवादलाई ‘मण्डले राष्ट्रवाद’को संज्ञा दिनेहरुको पनि कमी छैन । दार्जीलिङबाट लैंङसिह वाङ्देल लगायतका प्रतिभालाई नेपालमा बोलाएर नागरिकता प्रदान गरेकोमा एकथरि उनको प्रशंसा गर्छन् भने अर्काथरि मधेशमा आफ्नै देशका पहाडे समुदायलाई बसोबास गराएकोमा महेन्द्रको चर्को आलोचना गर्छन् । मुलुकमा राष्ट्रियताको जग बसाउने र नेपालभित्र बढ्दो भारतीय प्रभावलाई हटाई मुलुकको सार्वभौमिकता जोगाउन महेन्द्रले निर्णायक भूमिका खेलेको भन्दै उनको प्रशंसा गर्नेहरु अहिले पनि धेरै भेटिन्छन् । महेन्द्रले राष्ट्रियता नजोगाएको भए यतिबेला नेपाल भारतको अधीनस्थ भइसक्ने उनीहरुको तर्क छ । महेन्द्रले तराईमा पूर्वपश्चिम राजमार्ग खनाएका थिए, जसको नाम ‘महेन्द्र राजमार्ग’ राखिएको थियो । तराईमा महेन्द्रले पूर्वसैनिक एवं पहाडे समुदायका मानिसहरुको बसोबास गराएका थिए । यसो गर्दा जातीय सद्भाव बढ्ने महेन्द्रको तर्क थियो । सुस्तामा महेन्द्रका पालामा बसोबास गराइएका भूतपूर्व सैनिकका परिवारहरु अहिले पनि मधेशी समुदायसँग मिलेर बसेका छन् । तर, मधेशवादी नेताहरुले भने महेन्द्रको यस्तो नीतिको चर्को आलोचना गर्दै उनको यो नीतिलाई ‘आन्तरिक औपनिवेशिकता’को संज्ञा दिने गरेका छन् । मधेशमा पहाडी समुदायको घुसपैठ गराएर मधेसी समुदायलाई अल्पमतमा पारेको महेन्द्रमाथि मधेशी नेताहरुको आरोप छ । त्यसो त महेन्द्रले २०२० सालमा जंगबहादुरका पालाको मुलुकी ऐनलाई परिमार्जन गरी जातीय भेदभाव र छुवाछुतलाई गैरकानूनी घोषणा गरेका थिए । ०२१ सालमा भूमिसुधार योजना लागु गरे । आफैं कवि समेत रहेका उनले कला, साहित्य, शिक्षा र भौतिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए ।