न्यून वातावरणीय क्षति हुनेगरी विमानस्थल निर्माण गर्न सर्वोच्चको परमादेश दुई न्यायाधीशको फरक मत

June 29, 2022 Nisha Pandey

Share to:

रासंसा/काठमाण्डौ, आधाध १६,

मुलुकमा सर्वोच्च अदालतले न्यून वातावरणीय क्षति हुनेगरी र वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआइए) गराएर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण गर्न परमादेश जारी गरेको छ । विमानस्थल निर्माण गर्ने स्थानबारे नबोलेको फैसलामा फरक राय दिने दुई न्यायाधीश हरिकृष्ण कार्की र मनोजकुमार शर्माले भने निजगढमा नै कम वातावरणीय क्षति हुने गरी बनाउनुपर्ने बताउनुभएको छ । तर, तीन जना न्यायाधीशहरू विश्वम्भरप्रसाद श्रेष्ठ, ईश्वरप्रसाद खतिवडा र प्रकाशमानसिंह राउतले भने ठाउँको बारेमा केही बोलेका छैनन् । न्यायाधीशहरू हरिकृष्ण कार्की, विश्वम्भरप्रसाद श्रेष्ठ, ईश्वरप्रसाद खतिवडा, प्रकाशमानसिंह राउत र मनोजकुमार शर्मा संलग्न पाँच सदस्यीय बृहत् पूर्ण इजलासले गरेको निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलसम्बन्धी मुद्दाको फैसला सर्वोच्चले सार्वजनिक गरेको हो ।
निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणविरुद्ध परेको मुद्दाको फैसलाको बुधबार पूर्णपाठ सार्वजनिक गरेको हो । बहुमतको फैसला कार्यान्वयन हुनेछ । सर्वोच्च अदालतले यसअघि उक्त मुद्दामा सुनुवाइ गरेर तत्कालका लागि रोक लगाउन भनेपनि पूर्णपाठ वा कुनै लिखित आदेश भने जारी गरेको थिएन । जेठ १२ गते फैसला सुनाएको थियो तर लिखितमा कुनै आदेश जारी गरिएको थिएन ।
सिोच्च अदालत, िहृ त ्पूण ा इजलास
माननीर् रर्ार्ाधीश श्री हरिकृष्ण काकी
माननीर् रर्ार्ाधीश श्री विश्वम्भिप्रसाद श्रेष्ठ
माननीर् रर्ार्ाधीश श्री ईश्विप्रसाद खततिडा
माननीर् रर्ार्ाधीश श्री प्रकाशमान तसंह िाउत
माननीर् रर्ार्ाधीश डा. श्री मनोजकुमाि शमाा

आदेश
विषर्ः उत्प्प्रषेण पिमादेश
रिट नं. ०७६-WF-०००६

रिट तनिदेकहरु:
१. जनवहत संिक्षण मञ्च तथा आफ्नो हकमा समेत काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा.
िडा नं. १४ कुलेश्वि बस्नेिरिष्ठ अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमाा,
२. जनवहत संिक्षण मञ्च तथा आफ्नो हकमा समेत काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा.
िडा नं. २९ बस्नेिरिष्ठ अतधिक्ता िमा परत खिेल,
३. रुपरदेही न्त्जल्ला स्थार्ी घि भई हाल काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. १०
बस्नेिरिष्ठ अतधिक्ता ददनेश तिपाठी,
४. तेह्रथमु न्त्जल्ला, म्र्ाङ्लङ्गु न.पा. िडा नं. ९ बस्नेअतधिक्ता खगेरर सिुेदी,
५. काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. १० कातलकास्थान बस्नेअतधिक्ता पदम
बहादिु श्रेष्ठ,
६. लतलतपिु न्त्जल्ला, ल.प.ुम.न.पा. िडा नं. १ बखण्ुडोल बस्नेरुपा बस्नेत,
७. काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. २३ बस्नेचरदा िाणा,
८. काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. २३ बस्नेगणपततलाल श्रेष्ठ,
९. सप्तिी न्त्जल्ला, डाकनेश्विी नगिपातलका िडा नं ८ बस्नेतिलोक शमाा,
१०. महोत्तिी न्त्जल्ला, बददािास नगिपातलका िडा नं १३ बस्नेिाम आन्त्शष चौधिी,

प्रकाशमणी शमासा मेत वि. मन्त्रिपरिषदको कार्ाला र्समेत – उत्प्प्रषेण – 076-WF-0006, ०००७

पेज नं. 2

११. बददार्ा न्त्जल्ला, ढोढिी गा.वि.स. िडा नं ६ बस्नेचाहना शाह,
१२. निलपिासी न्त्जल्ला, िामग्राम नगिपातलका िडा नं. ३ बस्ने जनवहत संिक्षण
मञ्चमा कार्िा त श्रद्धा समुन आचार्,ा
१३. लतलतपिु न्त्जल्ला, महालक्ष्मी न.पा. िडा नं १ बस्ने जनवहत संिक्षण मञ्चमा
कार्िा त संजर् अतधकािी

विरुद्ध

प्रत्प्र्थीहरु:
१. प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषदको कार्ाालर्, तसंहदििाि,
२. संस्कृतत, पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्, तसंहदििाि,
३. िन तथा िाताििण मरिालर्, तसंहदििाि,
४. मख्ुर् मरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्, प्रदेश नं. २, जनकपिु,
५. िन तथा भ-ूसंिक्षण विभाग, बबिमहल,
६. िाताििण विभाग, बबिमहल,
७. िाविर् तनकुञ्ज तथा िरर्जरतुसंिक्षण विभाग, बििमहल,
८. नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण, िान्त्रिर् गौिि आर्ोजना, कागो कम्रलेक्स,
गौरिगाउँ ।

रिट नं. 076-WF-0007

रिट तनिदेकहरु:
१. मोहन बहादिु पाण्डेको छोिी काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. १6
पकनाजोल बस्नेिषा ६१ की िञ्जु हजिु पाँडेक्षेिी,
२. मथिु तसंह दनिुािको छोिा महोत्तिी न्त्जल्ला, भंगाहा न.पा. िडा नं. 7 बस्नेिषा
६४ को डा. विजर् कुमाि तसंह दनिुाि,
३. चररवकशोि लालको छोिा महोत्तिी न्त्जल्ला, महोत्तिी गा.पा. िडा नं. 3 बस्नेबषा
४७ को पंकज कुमाि कण,ा
४. पशपुतत भण्डािीको छोिा साविक न्त्जल्ला िौतहट पिुेनिा गा.वि.स. िडा नं. ५ घि
भई हाल काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. १० बानेश्वि बस्नेिरिष्ठ अतधिक्ता
कृष्ण प्रसाद भण्डािी,

पेज नं. 3

५. तगिीनाथ ढंुगेलको छोिा काठमाडौँ न्त्जल्ला, का.म.न.पा. िडा नं. 10 बस्ने बषा
७५ को डा. द्वारिकानाथ ढुङ्गेल,
६. िणध्िज बस्नेतको छोिा मोिङ्ग न्त्जल्ला, साविक मगृ ौतलर्ा गा.वि.स. िडा नं. 2
बस्नेबषा ६३ को भितकुमाि बस्नेत,
७. खमुानरद भट्टिाईको छोिा अघााखाची भतूमकास्थान न.पा. िडा नं. २ घि भई
काठमाडौँ न्त्जल्ला, बढुातनलकण्ठ न.पा. िडा नं. 10 बस्ने बषा ५० को डा.
न्त्चिञ्जीिी भट्टिाई,
८. वििबहादिु खिीको छोिा काठमाडौं न्त्जल्ला नागाजनाु न.पा. िडा नं. 4 बस्नेबषा
५७ को सकु देि खिी,
९. िेदिाज उपाध्र्ार्को छोिा न्त्जल्ला रुपरदेही ततलोत्तमा न.पा. िडा नं. १४ घि भई
लतलतपिु न्त्जल्ला, ल.प.ुम.न.पा. िडा नं. 25 बस्नेबषा ४९ को केशिमणी अर्ााल
समेत ९ जनाको िािेश न्त्जल्ला निुाकोट पञ्चकरर्ा गा.पा. िडा नं. २ बस्नेबषा
२५ की अंशुकोइिाला ।

विरुद्ध

प्रत्प्र्थीहरु:
१. प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषदको कार्ाालर्, काठमाडौं,
२. संस्कृतत, पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्, काठमाडौँ,
३. िन तथा िाताििण मरिालर्, तसंहदिबाि, काठमाडौं,
४. मख्ुर् मरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्, प्रदेश नं. २, जनकपिुधाम,
५. उद्योग, पर्ाटन, िन तथा िाताििण मरिालर्, प्रदेश नं. २ जनकपिुधाम ।
नेपालको संविधानको धािा ४६ तथा १३३(२) ि (३) बमोन्त्जम र्स अदालतमा दार्ि भई
सिोच्च अदालत तनर्मािली, २०७४ को तनर्म २२(२)(च) बमोन्त्जम र्स इजलास समक्ष
पेश हनु आएको प्रस्ततु रिट तनिेदनहरुको संन्त्क्षप्त तथ्र् एिं आदेश र्स प्रकाि छः

तथ्र्गत व्र्होिा:

1. िरिष्ठ अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमा ा समेत तनिदेक िहेको रिट नं. 076-WF-0006 को
तनिदेनमा उल्लेख भएको व्र्होिा संक्षपेमा तनम्नानसुाि िहेको छ:

पेज नं. 4

क. देशको समग्र विकासको ददगोपना िाताििणीर् अिस्थाको गणुस्तिमा तनभिा िहरछ।
िािको समवृद्धका लातग प्राकृततक तथा मानि तनतमता सम्पदाहरुको ददगो व्र्िस्थापन
ि बहआु र्ातमक उपर्ोग पूिा शता हनु। िाताििण ि सामान्त्जक-आतथाक विकासका
सिालहरुलाई एकीकृत रुपमा व्र्िस्थापन गदैमानि तनतमता विकासबाट तसन्त्जात
प्रततकूल िाताििणीर् प्रभािलाई िोकथाम एिम् रर्ूनीकिण गना ि िाताििणको
संिक्षण गना जरुिी छ। िन भनेको केिल रुख माि होइन, जैविक विविधताको
िासस्थान पतन हो। जैविक विविधताद्वािा िनसमेत समद्धृ हदुै जारछ ि एउटामा
बवृद्ध भए अकोमा पतन बवृद्ध हरुछ। जैविक विविधतामा िन ि िाताििणको
अनोरर्ान्त्श्रत सम्बरध हरुछ। िनको ददगो व्र्िस्थापनबाट हरित अथता रि तनमााण,
िोजगािीका अिसिहरुको सजृ ना, पर्टा नमा टेिा, कािना संन्त्चतत, जैविक विविधता ि
जलाधाि जस्ता सेिाहरु बढाउनुपनेनेपाल सिकािको नीतत िहेको छ। नेपालको
कुल िन क्षेिको ५१% (२१ लाख ८० हजाि हेक्टि) िनक्षेि उत्प्पादनमूलक
िैज्ञातनक व्र्िस्थापन गना र्ोग्र् िहेको तथ्र्ांक देन्त्खरछ। र्सिी िन व्र्िस्थापन
गना सके काठ दाउिाको आपूतता सहज हनुकु ा साथैअनमुातनत िावषका १०० अिा
िाजश् ि संकलन भई िाविर् अथता रिमा उल्लेख्र् र्ोगदान पग्ुन सक्ने देन्त्खरछ।
अव्र्िन्त्स्थत शहिीकिण, पूिााधाि विकास ि िाताििण बीचमा असरतलुन हनु,ु
र्ोजनाबद्ध विकासमा कमजोिी हनुुलगार्तका पक्षहरु नेपालको प्रमखु िाताििणीर्
समस्र्ाहरु हनु। जसका कािण िन क्षेि ददन प्रततददन विनाश हँदुैगएको छ। िन
क्षेिको उन्त्चत संिक्षण नभएमा भािी सरततीलेसंविधानद्वािा प्रदत्त स्िच्छ ि स्िस्थ
िाताििणमा जीउन पाउनेनैसतगका अतधकाि हनुन्हनुेखतिा छ।
ख. नेपालको तिाई भागमा िहेको हरिर्ो िन नेपालको धन भन्ने कुिालाई न्त्जवित
तल्ुर्ाउनेबािा न्त्जल्लाको जंगल साल, खर्ि ि तससौको गिी ३ वकतसमका कडा
काठको िन िहेको छ। उक्त िन नेपालको लातग अत्प्र्रत संिेदनशील ि महत्प्िपूणा
क्षेिको रुपमा िहेको कुिा IUCN को 1995 को अध्र्र्न प्रततिेदनमा “The Tarai
mixed hardwood forest is usually rich in special diversity” भन्नेउल्लेख

पेज नं. 5

भएबाट स्पष्ट भएको छ। र्सको थप पष्टुी EIA of the Bara forest management
plan (IUCN 1995) बाट पतन हरुछ। प्रदेश २ को िनक्षेि सबैभरदा कम िहेको
छ। तिाई क्षेिमा िनक्षेि कम िहेको ि त्प्र्ो पतन घट्दैगइिहेको अिस्थामा बािा
न्त्जल्लाको चािकोशे झाडीको रुपमा िहेको िन क्षेिलाई मासेि दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थल (तनजगढ विमानस्थल) बािा न्त्जल्लाको कोहल्िी नगिपातलका िडा नं.
८ ि न्त्जतपिु तसमिा उपमहानगिपातलका िडा नं. १ मा बनाउनेगिी भएको नेपाल
सिकाि, मन्त्रिपरिषद् को तमतत २०७१/११/२९ को तनणर्ा संविधान, कानून, िाविर्
नीतत तथा सिोच्च अदालतबाट प्रततपाददत कानूनी तसद्धारत समेतको विपरित िहेको
छ।
ग. दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण क्षेि ९० प्रततशत िन क्षेिलेढाकेको तिाइको
घना जंगल पदाछ। तनमााण क्षेिमा तससौ, साल लगार्तका रुखहरुलेभरिएको छ।
सो िन क्षेिको महत्प्िबािे प्रस्तावित विमानस्थलको लातग गरिएको िाताििणीर्
प्रभाि मल्ुर्ांकनले“52% of the forest is in the dominance of Sal species,
of which larger part lies in the project site loosing over one of the most
economic forest resource from the district. In addition, when looking at
the natural regeneration Sal has one of the best and profuse amount
of naturally grown seedling and sampling in the floor. It is a least
disturbed part of the forest with very few incident of forest fire. It showed
that the forest is one of the best Sal forest in the area. In addition,
Satisal is another tree species which is one of the protected species of
tree. This showed the important the area with regards to protection due
to its special composition having Sal dominancy with Satisal species”
भनी उल्लेख गिेबाट पतन र्ो िन क्षेि संिन्त्क्षत हनुुपनेप्रष्ट देन्त्खरछ। प्रस्तावित
क्षेिमा तांतगर्ा िक्षृ ािोपण, सहजनाथ साझेदािी िन, तामागढी साझेदािी िनसमेत
िहेका छन। उक्त िनक्षेि र्स परिर्ोजनालेसमाप्त पानेउक्त िाताििणीर् प्रभाि
मल्ुर्ांकन प्रततिेदनमा उल्लेख छ।

पेज नं. 6

घ. उक्त िन क्षेि भाितको न्त्जम कोबेट तथा दधुिुा आदद िाविर् तनकुञ्जदेन्त्ख नेपालको
न्त्चतिन, पसााआदद िाविर् तनकुञ्ज हँदुैिाग्मतीसम्मको तिाई भ-ूपरितधको अवितछन्न
िनमालाको एक मख्ुर् कतड हो। र्ो जंगलमा पाँच सर् प्रजाततका चिाचरुुंगी, २२
वकतसमका लोपोरमखु बोटविरुिा ि २३ वकतसमका स्तनधािी िरर्जरतहुरु
पाइरछन।् र्ो िन क्षेि विश् िमा नै दलु भा मातनने बाघ, गैँडा जस्ता महत्प्िपूणा
जनाििहरुको जैविक मागा हनुकु ा साथै जैविक विविधताले भरिएको तिाईको िन
क्षेि हो। र्स िन क्षेिमा करिि पाँच सर् प्रजाततका तथा कततपर् लोपोरमखु
सूचीमा िहेका चिाहरु पाइरछन।् साथै, १० प्रजाततका घस्रनेजरत,ु ३१ प्रजाततका
पतुली, िाविर् तनकुञ्ज तथा िरर्जरतुसंिक्षण ऐन, २०२९ को अनसुूची १ मा
सून्त्चकृत Wild Asian Elephant, Gaur Bison, Royal Bengal Tiger, Python,
Giant Hornbill and Sarus Crane लगार्तका १९ प्रजाततका िरर्जरत,ु २५
प्रजाततका पंछी समेत िहेका छन। परिर्ोजनाको सन्२०१८ मा भएको EIA मा
२२ िटा सङ्कटापन्न विरुिासमेत िहेको उल्लेख छ।
ङ. प्रस्तावित विमानस्थल क्षेि पसाा िाविर् तनकुञ्जसँग जोतडएको कािणले संिन्त्क्षत
एतसर्न हान्त्त्त, बाघ, हाइन, अन्त्जङगि, जाइरटहनावित, सािस जस्ता संिन्त्क्षत ि
लोपोरमखु जनािि र्स क्षेिमा आित-जाित गनेभएकालेविमानस्थल क्षेिमा अग्लो
चेनतलंक ताििाि गनाुपने हरुछ, र्सले िरर्जरतलु ाई विमानस्थलमा प्रिेश गना
िोक्दछ भनी उक्त विमानस्थलको २०१८ को EIA प्रततिेदनमा नैउल्लेख भएको
छ। सो क्षेि कोहल्िी, भल्िाईखोि ि टाँतगर्ािस्ती हँदुै िौतहटको जंगलसैर्ा
साझेदािी िन, गैँडाटाि हँदुै त्प्र्स क्षेिमा िहेका हात्ती सलााहीको िागमती, सप्तिी,
कोशीटरपुिरर्जरतुआिक्ष हँदुैझापासम्म आितजाित गछान। सो कुिाको पष्टुी A
status report on Nepal’s Wild Elephant Population, 1997 को अध्र्र्नबाट
सो क्षेि हात्तीको लातग करिडोि ि प्रजनन् क्षेिको रुपमा विकास गनाुपनेभन्ने
उल्लेख भएको छ। हात्तीको बािेमा अध्र्र्न गिेका विज्ञहरुका अनसुाि हातीहरुले
सदैि आफूलेवहड्नेगिेको बाटो नैप्रर्ोग गनेगिेको ि प्रस्तावित विमानस्थलको

पेज नं. 7

जंगल क्षेिसमेत हात्तीको आितजाित गने बाटोको रुपमा िहेकाले सो क्षेिमा
विमानस्थल बनेमा ठुलो दघुटा ना हनु सक्नेसम्भािना िहेको छ। सो क्षेिमा ठुलो
संख्र्ामा बाघहरु समेत िहेको अध्र्र्नबाट देन्त्खएको छ। प्रस्तावित विमानस्थलको
लातग गरिएको EIA Report मा पतन त्प्र्स क्षेिमा ठुलो जंगल खाली गरिनेहँदुा
जंगली जनाििको िासस्थान पसाा तनकुञ्जमा स्थानारतिण हनुे आकँ लन गरिएको
छ। ति जनािि त्प्र्स्तो आकँ लन अनसुाि पसाामा जाने िैज्ञातनक तथा तावकाक
आधाि देन्त्खदैन। र्सबाट Human Animal Conflict हनुे तनन्त्श्चत भएकाले र्तत
धेिै चिाचरुुङ्गी तथा िरर्जरतुभएको जंगल क्षेि मासी विमानस्थल तनमााण गनाु
उपर्क्तु छैन।
च. िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन प्रततिेदन अपिुो ि गम्भीि िवुटपूणा िहेको छ।
िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन गदाा त्प्र्स क्षेिमा गरिनेभौततक, िासार्तनक, जैविक,
सामान्त्जक, आतथका ि सांस्कृततक सम्पदा जस्ता पक्षहरुमा के कस्तो ि कहाँअनकुूल
िा प्रततकूल प्रभाि पछा भन्ने कुिा उल्लेख गरिनुपदाछ। िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन
गदाा िन-िे कहाँ कतत लामो ि चौडा हरुछ? के कस्ता भिन िा संिचना िा
पूिााधािहरु कहाँ बरछन? के कस्ता उपकिणहरुको प्रर्ोग हरुछ ि ततनबाट धिाँ ु ,
धलु ो िा ध्िनी के कतत तनस्करछ? फोहोि पदाथा के कतत तनस्करछ ि त्प्र्सको
व्र्िस्थापन कसिी गने भन्ने सम्बरधमा तथा िाताििण संिक्षणका उपार्हरु, प्रततकूल
प्रभाि रर्ूनीकिणका उपार्हरु उल्लेख हनुु अतनिार्ा मातनरछ। र्सका साथै
िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन गदाा विकल्पको विश्लेषण गरिएको हनुुपछा। सो
प्रततिेदनको पष्ठृ ७-१ ि ७-२ मा आर्ोजनाको सन्२०११ मा पिुा भएको विस्ततृ
सम्भाव्र्ता अध्र्र्नको अिधािणा ले-आउट मािैप्राप्त भएको ि सम्भाव्र्ता अध्र्र्न
प्रततिेदन पनुिािलोकन गना नपाइएको भन्नेउल्लेख भएकालेसो िाताििणीर् प्रभाि
मल्ुर्ांकन प्रततिेदनको गणुस्तिमा प्रश्न उठेको छ। प्रततिेदनमा स्िीकृत कार्सा ूची
अनसुािका क्षेिमा अध्र्र्न गरिएको तथा विकल्प विश्लेषण गरिएको छैन। विद्यमान
िन ऐन, २०४९ को दफा ६८ मा आर्ोजनाका प्रस्तािकलाई िन क्षेि प्रर्ोग गना

पेज नं. 8

ददन िन क्षेिको विकल्प नभएको हनुुपनेि िनमा उल्लेखनीर् िाताििणीर् प्रभाि
पना नहनुेव्र्िस्था छ। र्सबाट पतन िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन गदाा विकल्पको
विश्लेषणमा ध्र्ान ददनुपदाछ। विमानस्थलको िन-िे, ट्याक्सी-िे, एप्रोन, रर्ासेरजि
ि कागो टतमना ल लगार्तका संिचना िा पहँचुमाग,ा जल तथा ढल प्रशोधन केरर
जस्ता पूिााधाि के कस्तो जतमनमा बरदछ ि िन-िेकुन जातका रुख भएको िन
क्षेिमा बरछ भन्नेउल्लेख नैछैन।
छ. िजाि मूल्र् अनसुाि आर्ोजना तनमााण गदाा रु. ६९ अबाभरदा बढीको िन पैदािि
नोक्सान हनुेकुिा उल्लेख छ। नोक्सान हनुेिन क्षेिबाट प्राप्त भइिहेको िाताििणीर्
सेिामध्र्ेकावटनेरुखबाट हनुेहरितगहृ ग्र्ाँस उत्प्सजना (कािना सन्त्ञ्चत गने रुख
कावटनेभएकाले) प्राप्त हनुेअन्त्क्सजन, गैि काष्ठ िन पैदािि, प्राङ्गारिक पदाथा तथा
नाइिोजन, फसफोिस ि पोटातसर्म जस्ता पोषण तत्प्िको ह्रासलाई मूल्र्मा परिणत
गदाा िावषाक रु. २ खबा ३१ अबा भरदा बढी नोक्सान हनुेप्रततिेदनको पष्ठृ ६-२०
मा अनमुान गरिएको छ। No Project Option ि No Forest Option को विश्लेषण
गनाुपनेिाध्र्ात्प्मक व्र्िस्था भएकोमा प्रततिेदनमा सो कुिा उल्लेख नैछैन। जैविक
िाताििणमा पनेप्रततकूल प्रभािलाई रर्ून गना क्षततपूतता िक्षृ ािोपणको लातग १ रुख
बिािि २५ िटाको दिमा िक्षृ ािोपण गनाुपनेहरुछ। प्रस्तावित क्षेिको िन फडानी
गिी ३८ हजािभरदा बढी हेक्टि क्षेिमा क्षततपूततािक्षृ ािोपणको लातग आिश्र्क पने
सािजा तनक क्षेिको पवहचान भएको देन्त्खँदैन। सोही प्रजाततका रुखहरु हकुान सक्ने
ि जैविक विविधता पनुः स्थावपत हनु सक्नेस्थल हनुुपनेमारर्ता पतन िहेको छ।
साल जातको काठको क्षततपूतत बिाबि ा १८०० हेक्टि भरदा बढी िन क्षेि चावहने
हरुछ। ति सो कुिालाई EIA प्रततिेदनले स्पष्ट गना नसकेको हँदुा उक्त प्रततिेदन
िवुटपूणा िहेको छ। उक्त िन क्षेिमा िहेको जैविक विविधता, हात्तीको पदमागा तथा
नेपालको िन ि िाताििण संिक्षण सम्बरधी विद्यमान नीतत, िणनीतत, कार्ार्ोजना
एिम् कानून लगार्त नेपाल पक्ष भएको जैविक विविधता सम्बरधी महासरधी ि

पेज नं. 9

CITES लाई समेत प्रावितधक दृवष्टले हेदाा स्िीकृत िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन
प्रततिेदनलेिन तथा जैविक विविधताको संिक्षणलाई रर्ार् गिेको देन्त्खदैन।
ज. EIA प्रततिेदनमा विमानस्थललाई जलविद्यतु आर्ोजनासँग तलुना गरिएको छ।
आर्ोजनाबाट िातािण मैिी स्िच्छ उजाा उत्प्पादन भई त्प्र्सलेदेशको आतथका तथा
सामान्त्जक विकासमा र्ोगदान पग्ुने उल्लेख छ। र्समा हाइड्रोपाििका संिचना
जस्तै
ः पाििहाउस, हेडिक्सहरुको िैकन्त्ल्पक स्थानको कुिा छ। साथै, विष्फोटक
पदाथाको प्रर्ोग कम गनेभनी EIA प्रततिेदनमा भतनएको छ। प्रततिेदनमा िाविर्
प्रकृतत संिक्षण कोष ऐन समेत आकवषता हनुेउल्लेख भएबाट उक्त EIA प्रततिेदन
गौिीशंकि क्षेिको जलविद्यतु आर्ोजनाको प्रततिेदन उताि गिी ल्र्ाइएको अनमुान
गना सवकरछ। सो प्रततिेदनमा विमानस्थलमा आउने ठुला जहाजको ध्िनी मािा
१००-११० डेतसिलसम्म केही क्षणका लातग हनुेभतनएको छ, ति अध्र्र्नलेठूला
जहाजको ध्िनीको मािा १४० डेतसिल हनुेदेखाएको छ।
झ. िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ ि िाताििण संिक्षण तनर्मािली, २०५४ बमोन्त्जम
तर्ाि हनुेिाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन प्रततिेदनमा विकल्प विश्लेषण ि िाताििण
व्र्िस्थापन र्ोजना समािेश हनुुपछा। सन्१९९५ मा गरिएको पूिा सम्भाव्र्ता
अध्र्र्न प्रततिेदनलेिैकन्त्ल्पक ८ स्थानहरु पवहचान गिेको तथर्ो। EIA प्रततिेदनमा
तनजगढ नैसबैभरदा उपर्क्तु स्थान मान्नुको कािण खलु ाइएको छैन। तनिेदकले
पटक-पटक उक्त सन् १९९५ को पूिा सम्भाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदन ि तनजगढ
विमानस्थलको DPR माग गदाा िाविर् गौिि आर्ोजनालेउक्त विििण गोरर् िहने
भनी सूचना नददएको अिस्था छ। विमानस्थलको लातग आिश्र्क पने तत्प्िहरुमा
जतमन कतत तभिालो छ भन्नेकुिा, पहाड वहमालबाट कतत दिुीमा छ, आिश्र्क पने
दृश्र्ता, अरर् देशसँगको दिुी, त्प्र्स क्षेिको माटो, ध्िनी प्रदषुणको असि, आिश्र्क
पने क्षेिफल, बोटविरुिा नष्ट हनुेभएमा सोको क्षततपूतता स्िरुप िक्षृ ािोपण गनाुपने
क्षेिको पवहचान एिम्खचका ो समेत अनमुान गरिएको छैन।

पेज नं. 10

ञ. नेपाल सिकािले ठुलो परिमाणमा रुख कटान गनेगिी गिेको तनणर्ा नेपालको
संविधान तथा नेपाल सिकािले िाताििण, पर्ााििण, जैविक विविधता, जलिार्ू
परिितना संग सम्बन्त्रधत अरतिााविर् कानून, मौजदुा िाविर् कानून ि सिोच्च
अदालतबाट प्रततपाददत कानूनी तसद्धारतको विपरित हनुे गिी स्िेच्छाचािी शैलीमा
अगातड बढेको छ। सो कार्बा ाट िन िाताििण तथा जैविक विविधता विनाश हनुे
ि कततपर् िनस्पतत तथा जनािि लोप हनुेअिस्था िहेकालेअरति-पस्ुताको लातग
खतिा उत्प्पन्न हनुेदेन्त्खरछ। नेपालको संविधानको धािा ५१(छ), िन नीतत २०७५
ि िाताििण नीतत २०७६ ले

Public trust doctrine लाई अंतगकाि गिेका छन।

र्स कुिामा प्रत्प्र्थीहरुलेदृवष्ट ददएको पाइदैन।
ट. नेपालको संविधानको धािा ३० लेस्िच्छ एिम्स्िास्थ्र् िाताििणमा बाँच्न पाउने
हक प्रत्प्र्ाभतू गिेको छ। िाज्र् उपि स्िच्छ ि स्िस्थ िाताििण कार्म िाख्ने
दावर्त्प्ि िहेको छ। धािा ५१(छ)(१) मा िाविर् वहत अनकुूल तथा अरति-पस्ुता
समरर्ार्को मारर्तालाई आत्प्मसात्गदैदेशमा उपलब्ध प्राकृततक स्रोत साधनको
संिक्षण, संबद्धान ि िाताििण अनकुूल ददगो रुपमा उपर्ोग गने ि स्थानीर्
समदुार्लाई प्राथतमकता ि अग्रातधकाि ददँदैप्राप्त प्रततफलको रर्ार्ोन्त्चत वितिण गने
ि धािा ५१(छ)(५) लेजनसाधािणमा िाताििणीर् स्िच्छता सम्बरधी चेतना बढाई
औद्योतगक एिम्भौततक विकासबाट िाताििणमा पना सक्नेजोन्त्खमलाई रर्ूनीकिण
गदै िन, िरर्जरत,ु पंछी, िनस्पतत तथा जैविक विविधताको संिक्षण, संबद्धान ि
ददगो विकास गनेदावर्त्प्ि नेपाल सिकािलाई सम्ुपेको छ। िाताििण संिक्षण ऐन,
२०५३ को दफा २ लेकुनैप्रस्तािको मूल्र्ांकन गदाा सो प्रस्तािलेिाताििणमा
उल्लेखनीर् प्रततकूल प्रभाि पाने िा नपाने, त्प्र्स्तो प्रभािलाई कुनैउपार्द्धािा हटाउन
िा कम गना सवकनेिा नसवकनेसम्बरधमा एवकन गन पने ाु व्र्िस्था छ। िन ऐन,
२०४९ को दफा ६८ मा िाविर् प्राथतमकता प्राप्त र्ोजना, लगानी बोडबा ाट स्िीकृत
भएको र्ोजना, िाविर् गौििको आर्ोजना सञ्चालन गना िनको प्रर्ोग गनाुबाहेक
अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा ि त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्चालन गदाा िाताििणमा

पेज नं. 11

उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपनेभएमा त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्चालन गनका ो तनतमत्त नेपाल
सिकािलेस्िीकृतत ददनपुनेव्र्िस्था भएकोमा सो प्रततकूल तनणार् भएको छ। िाविर्
प्राथतमकताप्राप्त र्ोजनाको लातग िाविर् िन क्षेि प्रर्ोग सम्बरधी तनदेन्त्शका, २०७४
को दफा ३ मा र्ोजनासंग सम्बन्त्रधत मरिालर्ले र्ोजनाको सम्भाव्र्ता अध्र्र्न
गदाा सम्भिभएसम्म िाविर् िन क्षेि नपने गिी सम्भाव्र्ता ि विकल्पहरुको अध्र्र्न
गनपाुनेव्र्िस्था छ। सो व्र्िस्थालाई िाविर् प्राथतमकता प्राप्त र्ोजनाको लातग
िाविर् िन क्षेि प्रर्ोग सम्बरधी कार्ावितध, २०७६ लेपतन तनिरतिता ददएको छ।
ठ. विकास ि िाताििण बीच सरतलुन कार्म गदै ददगो विकास ि अरतिाविर्
प्रततबद्धताहरु पिुा गनेलक्ष्र् सवहत िाविर् िाताििण नीतत, २०७६ तजमाुा भएको
हो। र्स नीततलेहरिर्ाली प्रिद्धान गिी नागरिकको स्िच्छ ि स्िास्थ्र् िाताििणमा
बाच्न पाउनेसंिैधातनक हकलाई सतुनन्त्ित गनेलक्ष्र् तलएको छ। उक्त नीततमा
आर्ोजनाको प्रस्तािकलाई िन क्षेि प्रर्ोग गना ददन अरर् विकल्प नभएको हनुपुने
व्र्िस्था गिेको छ। ति प्रत्प्र्थीहरुलेउपिोक्त व्र्िस्था विपरित विकल्प हँदुाहँदुै
अपािदशी रुपमा िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन प्रततिेदन स्िीकृत गनाु िाविर्
िाताििण नीतत, २०७६ विपरित छ। भौततक पूिााधािको विकास गदाा िाताििण
मैिी संिचना तनमााण गरिनेनीतत िहेको भएपतन सो विपरित िन नैसखाप पाने गिी
पूिााधाि विकास गरिनुउक्त नीतत तथा कानून विपरित हरुछ।
ड. िन नीतत, २०७५ मा भौगोतलक वहसाबले अत्प्र्रत संिेदनशील अिस्थामा िहेको
चिुे क्षेिको संिक्षणको लातग िािपतत चिुे तिाई मधेस संिक्षण विकास कार्क्रा म
सञ्चालनमा िहेको उल्लेख छ। जैविक विविधता, जलिार्ुपरिितना जस्ता संिक्षण
क्षेिका वितभन्न अरतिााविर् सन्त्रध सम्झौताहरुमा सहभागी भई अरतिााविर् सहकार्ा
बढाउँदै आइएको छ। तिाईका १३ न्त्जल्लाको लातग Emission Reduction
Program Document (ERPD) तर्ाि भई कार्ाारिर्नको चिणमा िहेको छ।
र्सले तनकट भविष्र्मा नेपालले उत्प्सजना कटौती गिेको कािणबाट अरतिााविर्
भक्तु ानीको दािी गनेअिस्था िहेको छ। नेपालको प्राकृततक श्रोतहरुमध्र्े िन,

पेज नं. 12

जैविक विविधता तथा जलाधाि क्षेि प्रत्प्र्क्ष जनताको जीविकोपाजना संग जोतडएको
महत्प्िपूणा विषर् हनुालेर्सको सधुाि समेत गदैददगो व्र्िस्थापन माफात मलु कु को
समवद्धमा महत्प्ि ृ पूणा र्ोगदान पर्ुर्ाउने सम्भािना िहेको छ। र्स नीततको
उद्देश्र्हरुमा: (१) िन क्षेिको उत्प्पादकत्प्ि, उत्प्पादन ि िाताििणीर् सेिामा अतभिवृद्ध
गने; (२) िन पैदािािमा आत्प्मतनभिा भई मूल्र् अतभिवृद्ध सवहत तनर्ाात प्रिद्धान गने
तथा िन, िनस्पतत, िरर्जरतुतथा जैविक विविधताको संिक्षण, पनुस्थापना ि ददगो
उपर्ोग गने; (३) हालको िन क्षेिलाई घट्न नददई वितभन्न प्रकािबाट क्षतत भएका
िनको पनुःस्थापना गने भन्ने िहेका छन। िाविर् प्राथतमकताप्राप्त िा िाविर् गौििका
आर्ोजनाहरु सञ्चालन गना िन प्रर्ोग गनका ो विकल्प नभएमा संघले कानून,
तनदेन्त्शका तथा कार्ावितधका आधािमा िन क्षेि प्रर्ोग गने व्र्िस्था गने ि िनक्षेि
प्रर्ोग गदाा घटेको िनको क्षेिफललाई परिपूतता हनुेगिी संघलेप्रदेश तथा स्थानीर्
तहसंग समेत समरिर् गिी िक्षृ ािोपण तथा िनको पनुस्ाथापना गनेसमेत व्र्िस्था
िहेको छ। गणुस्तिहीन ि अमारर् प्रततिेदनका आधािमा नेपालको संविधान,
िाताििण ऐन, िन ऐन, िन नीतत, िाताििण नीतत ि कार्ावितधहरु विपरित कािण
ि आधाि विना स्िेच्छाचािी ढङ्गलेनेपाल सिकािलेिाताििणीर् संिेदनशील क्षेिमा
दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गने गिी गिेको तनणर्ा बदिभागी ि अमारर्
िहेको छ।
ढ. प्रत्प्र्थीहरुलेगिेको तनणर्ा तथा गनालागेको कार्ानेपाल पक्ष भएका जैविक विविधता
सम्बरधी महासन्त्रध, १९९२ लेनेपाल सिकािलाई जैविक विविधता संिक्षण गनपाुने
गिी सन्त्ुम्पएको दावर्त्प्ि विपरित छ। उक्त महासन्त्रधको धािा ११ मा जैविक
विविधताको संिक्षण ि ददगो प्रर्ोगको लातग िाज्र्लेसदृुढ उपार्हरु अपनाउनुपने
भतनएको छ। धािा १४ लेजैविक विविधतामा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि पनेकुनै
कार्ा गदाा िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन गनपाुने कुिा उल्लेख छ। र्सबाट
प्रभािकािी ि विश्वसनीर् िाताििण प्रभाि मूल्र्ांकन गनाु ि िन तथा जैविक
विविधताको ददगो उपर्ोग गनाुिाज्र्को दावर्त्प्ि बन्ने देन्त्खरछ। िाताििण तथा

पेज नं. 13

विकास सम्बरधी रिर्ो घोषणापि, १९९२ मा नेपालले हस्ताक्षि गिेको छ।
संकटापन्न िरर्जरतु तथा िनस्पततको अरतिााविर् व्र्ापाि विरुद्धको महासन्त्रध,
१९७३ मा महासन्त्रधको अनसुूची १ मा िहेका दलुभा िरर्जरतुि िनस्पततको
जनुसकुै हालतमा पतन संिक्षण गनाुपनेउल्लेख छ। उक्त महासन्त्रध कार्ाारिर्न
गनेक्रममा संकटापन्न िरर्जरतुतथा िनस्पततको अरतिााविर् व्र्ापाि तनर्रिण ऐन,
२०७३ जािी भएको छ। संकटापन्न िरर्जरतकु ो िासस्थान नष्ट गनाुि िनस्पततको
नोक्सान गनाुमहासन्त्रध तथा ऐन विपरितको कार्ा हनु जारछ। जलिार्ुपरिितना
सम्बरधी पेरिस महासन्त्रध, २०१५ ि United Nations Convention to Combat
Desertification (UNCCD) लगार्तको नेपालले अनमुोदन गिी पक्ष िाि बनेको
हँदुा त्प्र्स्ता महासन्त्रधले गिेका व्र्िस्था ि अरतिााविर् स्तिमा िाज्र्ले गिेका
प्रततबद्धता पिुा गनाुिाज्र्को कतव्ार् हो। सोको पालना गनाुपदाछ।
ण. िाताििण संिक्षण, ददगो विकास, िाताििण, िन ि जैविक विविधता, िाताििण
प्रभाि मूल्र्ांकन, अरतििंशीर् समरर्ार्को तसद्धारत तथा सिकाि ि र्सका
तनकार्हरुले तनिााह गनपाुनेदावर्त्प्ि सम्बरधमा सिोच्च अदालतले वितभन्न मद्दुामा
नन्त्जि तसद्धारत प्रततपादन गिेको छ। “प्रस्तावित आर्ोजनाको सट्टा अरर् कुनैविकल्प
छ ि र्स विकल्पको अनशु िण गदाािाताििणीर् नोक्सानीलाई बचाउन सवकनेन्त्स्थतत
छ भने विकल्पले नैसािताधक प्राथतमकता पाउनुपनेहरुछ। िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ांकन गदाा हिसम्भि विकल्पको अध्र्र्न गरिने प्रािधान िहेकाले विकल्पको
छनौट गदाािाताििण संिक्षणलाई मूल उद्देश्र् मातननुपदाछ ि र्सका लातग आतथाक
व्र्र्भािको प्रश्नले महत्प्ि पाउनुहँदुैन” भनी अतधिक्ता िामकुमाि आचार्ा विरुद्ध
नेपाल सिकाि समेत (ने.का.प. २०७०, अंक १, तन.नं. ८९४२) को वििादमा
तसद्धारत प्रततपादन भएको छ।
त. “विकास तनमााण मानि जीिनलाई समद्धृ एिं सहज बनाउन अतत आिश्र्क हरुछ।
ति विकास तनमााणको कार्ा गदाा मानिीर् जीिनलाई नै खतिामा पाने गिी गनाु
हँदुैन। त्प्र्ो सरततुलत विकास हनु सक्दैन। िाताििणमा गम्भीि रुपलेअसि पाने

पेज नं. 14

गिी भएको विकासले मानिको अन्त्स्तत्प्िमा नै खतिा उत्प्पन्न गनेभएकाले त्प्र्स
प्रकािको विकास अतभसापमा परिणत हनु पतन सक्छ” भनी अतधिक्ता अतमता गौतम
पौडेल विरुद्ध प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्समेत (ने.का.प. २०७४,
अंक ६, तन.नं. ९८२९) को मद्दुामा तथा “बाँच्न पाउनेहक (Right to life) ि
सम्मानपूिका जीउन पाउनेहक अरतगता न्त्जउनेमाि नभएि सामान्त्जक, शािीरिक
ि मानतसक रुपलेस्िस्थ्र् िहन पाउने, स्िस्थ्र् िाताििणमा बाँच्न पाउने, स्िस्थ्र्
िाताििणमा काम गना पाउने तथा प्रदषुणिवहत िार्ूमा स्िास फेना पाउने जस्ता
अतधकाि पतन समेट्नुपनेहरुछ। स्िच्छ िाताििणमा न्त्जउन पाउने हकमा कुनै
पतन प्रत्प्र्क्ष िा पिोक्ष असि पिेमा रर्ावर्क उपचािको सारदतभका ता िहनेहनुालेर्स
हकलाई रर्ार्मा पहँचुको हकसम्ममा पतन विस्तारित रुपमा हेना सवकने” भनी
अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमाासमेत विरुद्ध प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को
कार्ाालर्समेत (ने.का.प. २०६५, अंक ४, तन.नं. ७९५४) को मद्दुामा व्र्ाख्र्ा
भएको छ। “िाताििण मानि जीिनको अतभन्न अंग हो। िाताििण तबग्रन गर्ो भने
त्प्र्सको प्रत्प्र्क्ष असि मानि जीिन ि पशपुंक्षीमा पदाछ। िन क्षेिमा कुनै िाविर्
प्राथतमकता प्राप्त र्ोजना संचालन गनाुपदाा पतन सकभि अरर्ि नैगनपाुनेि अरर्ि
संचालन गना सवकने विकल्प नभएमा ि त्प्र्सबाट िाताििणमा प्रततकूल असि पने
नभएमा माि िन क्षेिमा स्िीकृतत ददन सवकने” भनी र्ोगी निहरिनाथ विरुद्ध
प्रधानमरिीसमेत (ने.का.प. २०५३, अंक १, तन.नं. ६१२७) को मद्दुामा तसद्धारत
प्रततपादन भएको छ। बािा न्त्जल्लाको तनजगढको िन क्षेिमै दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थलमा बनाउनुपनेकािण ि आधाि नखलु ाई गिेको नेपाल सिकािको तनणर्ा
उक्त तसद्धारतको आधािमा पतन बदिभागी छ।
थ. बािा न्त्जल्लामा अिन्त्स्थत जैविक विविधतालेभरिपूणा प्राकृततक सम्पदाको महत्प्िपूणा
स्रोतको रुपमा िहेको तनजगढ िन क्षेिमा अरर् विकल्प हँदुाहँदुै तबना कािण ि
आधाि अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गरिएमा त्प्र्स क्षेिको जैविक विविधता,
िाताििण, िरर्जरतुएिं िनस्पततमा गम्भीि रुपमा नकािात्प्मक असि पने तथा

पेज नं. 15

भविष्र्मा त्प्र्स क्षेिका जनतालाई जलस्रोतको अभाि भई तिाई क्षेिको सम्पूणा
भभूाग नैमरुभमूीकिण हनुसक्नेहँदुा पूणा रर्ार्का लातग बािा न्त्जल्लाको िन क्षेिको
पूणा संिक्षण गिी संविधान, िाताििण एिं िन ऐन, िन तथा िाताििण सम्बरधी
नीततहरु ि जलिार्ुपरिितना लगार्तका िाताििण ि जैविक विविधता सम्बरधी
सिकािको अरतिााविर् दावर्त्प्ि, सािजा तनक रर्ास, अरतििंशीर् समरर्ार् समेतका
आधािमा उक्त जैविक विविधताले सम्पन्न िन क्षेिको संिक्षण एिं स्िच्छ
िाताििणमा बाँच्न पाउने हकको प्रचलनको लातग रिट आदेश जािी हनुुपदाछ।
तसथा, िाताििण प्रभाि मूल्र्ाकन प्रततिेदनलाई अमारर् एिं बदि घोवषत गिी सो
प्रततिेदन स्िीकृत गिेको प्रत्प्र्थी िन तथा िाताििण मरिालर्को तमतत
२०७५/२/९ गतेतनणर्ा , िन क्षेितभि अरतिााविर् विमानस्थल बनाउनेगिी नेपाल
सिकाि (मन्त्रिपरिषद्) बाट तमतत २०७१।११।२९ मा भएको तनणार्, तमतत
२०७१/१२/३० गतेको िाजपिमा प्रकान्त्शत चािवकल्ला सम्बरधी सूचना ि सोबाट
तनसतृ सम्पूणा तनणर्ा हरु उत्प्प्रषेणको आदेशलेबदि गिी, सो क्षेिलाई संिन्त्क्षत िन
क्षेि घोषणा गिी पाउँ

; िाताििण प्रभाि मूल्र्ांकनको न्त्जम्मेिािी पाएको कम्पनी
तथा त्प्र्स कार्मा ा प्रत्प्र्क्ष संलग्न व्र्न्त्क्तहरुले िाताििण ऐन, िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कनको सिमा ारर् तसद्धारत विपरित ि पेशागत मर्ाादा समेत विपरित िवुटपूणा
िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गिेको ि त्प्र्स्तो िवुटपूणा मूल्र्ांकनलाई स्िीकृत गने
व्र्न्त्क्त/कमचा ािीलाई नतसहत स्िरुप केही िषा िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनको कार्ा
गना नपाउने गिी तथा तनजामती कमचा ािीहरुको हकमा विभागीर् काििाही गनाु
गिाउनुभनी पिमादेश जािी गिी पाउँ, साथैअरतरिम आदेश समेत जािी गिी पाउँ
भन्ने भन्ने व्र्होिाको तमतत २०७६/५/२४ मा दार्ि भएको प्रकाशमन्त्ण शमाा
समेतको रिट तनिेदन।
२. िञ्ज ुहजिु पाडँ े क्षिे ीसमते तनिदेक िहेको रिट नं. 076-WF-000७ को तनिदेनमा
उल्लेख भएको व्र्होिा संक्षपेमा तनम्नानसुाि िहेको छ:

पेज नं. 16

क. आजको र्गु सखु , शान्त्रत ि समवृद्धको र्गु हो। आतथाक विकास विना समवृद्ध
प्राप्त गना सवकदैन। शान्त्रत विना आतथाक विकास पतन गना सवकदैंन। सडक,
विमानस्थल, नहि, विद्यतु गहृ , अस्पताल, भिन लगार्तका भौततक संिचना
विकासका लातग आिश्र्क मातनरछ। ति भौततक संिचना तनमााण गदाा
िाताििणमा पना सक्ने नकािात्प्मक असिहरुको लेखाजोखा नगिी तनमााण कार्ा
गदाा ठूलो िाताििणीर् ह्रास हरुछ। अवहलेमानि जीिन लगार्त पथ्ृिीमा िहेका
सम्पूणा जीिजरत, ु रुख विरुिा, जलचिको अन्त्स्तत्प्ि नैसंकटमा पनेतनन्त्ित छ।
सन् १९७२ को स्टकहोममा सम्पन्न प्रथम विश्व िाताििण सम्मेलनदेन्त्ख नै
िाताििणीर् क्षतत कम गिी बढ्दो मानिीर् आिश्र्कता परिपूतता गना के कस्तो
नीतत तलनुपछा भनी अध्र्र्न गना Brundtland Commission गठन गिी उक्त
आर्ोगलेददगो विकासको मोडल तसफारिस गिेको छ। उक्त तसफारिसलाई सन्
१९९२ मा ब्रान्त्जलको रिर्ो द जेनेरिर्ोमा भएको दोस्रो विश्व िाताििण
सम्मेलनबाट अनमुोदन भएको हो। ददगो विकास भन्नालेसामान्त्जक, आतथाक ि
िाताििणीर् अिस्थाको सरततुलत विकास हो। Brundtland Commission को
प्रततिेदन “Our common future” मा ददगो विकासको परिभाषा र्सिी गरिएको
छ: “Sustainable development is development that needs of the
present, without compromising the ability of future generations to meet
their own needs.” संर्क्तु िािसंघको दीगो विकास लक्ष्र्को पक्ष िाि नेपाल
पतन बनेको छ ि उक्त लक्ष्र् प्रातप्तका लातग कार्र्ोजना ा बनाई लागूगिेको छ।
ख. नेपालको संविधानको धािा ३०(१) मा स्िच्छ ि स्िस्थ िाताििणमा बाँच्न पाउने
हकलाई मौतलक अतधकािका रुपमा मारर्ता ददएको छ। िाताििण-मैिी विकास
कार्ा गने ि ददगो विकास गने कुिा िाज्र्का नीतत तथा तनदेशक तसद्धारतमा
उल्लेख छ। अरधाधरुध भौततक विकास ि औधोतगकीकिणले मानिीर् एिम्
िाताििणीर् संकट ल्र्ाएपतछ क्षतत रर्ूनीकिण गने उपार्का रुपमा िाताििणीर्
प्रभाि मूल्र्ांकन (EIA) लाई कानूनी रुपमा बाध्र्कािी बनाएको पतन २४ िषाभरदा

पेज नं. 17

बढी भइसकेको छ। िाविर् िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ांकन तनदेन्त्शका, 1993
समेत लागूभएको छ। िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ ले कुनै पतन विकास
र्ोजना कार्ाारिर्न गनपाुूिासम्बन्त्रधत र्ोजना/आर्ोजनाको प्रस्तािकलेसम्बन्त्रधत
क्षेिको प्राकृततक िाताििण, सामान्त्जक तथा आतथाक क्षेिमा पाने प्रभािहरुको
बहृ त अध्र्र्न गिी िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ांकन प्रततिेदन तर्ाि गनपाुनेि त्प्र्स्तो
प्रततिेदन सम्बद्ध सबैको िार् सझु ाबका लातग सािजा तनक गनपाुने, सो प्रततिेदनको
सम्बन्त्रधत सिकािी तनकार्बाट बहृ त िैज्ञातनक अध्र्र्न एिम् पिीक्षण गिेपतछ
िाताििणलाई प्रततकूल असि नपानेभए माि अन्त्घ बढाउनेगिी अनमुतत ददनपुने
स्पष्ट व्र्िस्था गिेको छ। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ांकन प्रततिेदन आफैंले नै
िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल प्रभाि पानेखालका विकास तनमााणका कार्ा
नगना तनदेशन ददरछ। उक्त व्र्िस्थालाई हालै आएको िाताििण संिक्षण ऐन
तथा तनर्मािलीलेस्पष्ट रुपमा अंतगकाि गिेका छन।्
ग. िन ऐन, २०४९ मा अरर् िैकन्त्ल्पक क्षेि उपलव्ध नभएका िाविर् प्राथतमकता
प्राप्त आर्ोजनाका लातग िन क्षेि उपलव्ध गिाउन सवकनेउल्लेख तथर्ो। िन
तथा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल प्रभाि पाने अिस्थामा त्प्र्स्तो
आर्ोजना/परिर्ोजना सञ्चालन गनका ा लातग सिकािले स्िीकृतत ददन नपाउने
व्र्िस्था पतन तथर्ो। हालको िन ऐन, २०७६ को दफा ४१ मा िाविर् िन
क्षेिको कुनै पतन भाग िन क्षेिको भस्ूिरुप परिितना गरिनेगिी प्रर्ोग गरिने
छैन भन्नेउल्लेख छ। विकास नगिी नहनुेआर्ोजनाका लातग अरर् कुनैविकल्प
नैनभएमा ि िाताििणीर् अध्र्र्नबाट त्प्र्स्तो आर्ोजना सञ्चालन गदाािाताििणमा
उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपनेदेन्त्खएमा माि शता तोकेि िन क्षेि प्रर्ोग गना
ददन सवकने प्रािधान दफा ४२ मा छ। िाविर् िाताििण नीतत, २०७६ मा
“देशको विकास ददगो विकासको अिधािणा अरतगता गरिने ि जनुसकुै भौततक
पूिााधाि तनमााण गदाा पतन िाताििणमैिी संिचना बनाउने ि चिुे लगार्त

पेज नं. 18

िाताििणीर् संिक्षणको दृवष्टकोणबाट अतत संिेदनशील क्षेिको संिक्षण ि ददगो
व्र्िस्थापन गरिनेकुिा उल्लेख छ।
घ. नेपाल जैविक विविधता महासन्त्रध, िामसाि महासन्त्रध; विश्व सम्पदा महासन्त्रध,
जलिार्ुपरिितान सम्बरधी अरतिााविर् महासन्त्रध, एजेण्डा २१, क्र्ोटो प्रोटोकल,
नागोर्ा प्रोटोकल, सेरडाई फ्रेमिका, संकटापन्न प्रजाततका जीि तथा िनस्पततको
अरतिााविर् व्र्ापाि सम्बरधी महासन्त्रध (साइवटस), पेरिस सम्झौता, ददगो विकास
लक्ष्र्हरु आदद सन्त्रध, महासन्त्रध, सम्झौता, घोषणापिमा सहभागी छ ि पक्ष िाि
हो। नेपाल सन्त्रध ऐन अनसुाि त्प्र्स्ता सन्त्रध सम्झौता नेपाल कानून सिह मारर्
हरुछन। र्दद नेपाल कानून उक्त सन्त्रधका प्रािधान बान्त्झएको अिस्थामा
अरतिााविर् कानूनका प्रािधान लागूहनुेस्पष्ट व्र्िस्था छ। महासन्त्रधहरुलेददगो
विकासको अिधािणालाई आत्प्मसात् गिेका छन। र्सको कार्ाारिर्न गने
न्त्जम्मेिािी नेपाल सिकािमा िहेको छ। नेपाल सिकाि (मन्त्रिपरिषद) लेबािा
न्त्जल्लाको तनजगढ नन्त्जकको चािकोषे झाडीतभि पने लालिैकर्ा ि पसाहा
खोलाको बीचमा पूिा पन्त्िम िाजमागदा ेन्त्ख दन्त्क्षणको घना िन जंगल क्षेिमा
अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गने तर्ािी गरििहेको भन्ने जानकािी तमतत
२०७१/११/२९ गते भएको तनणर्ा को कुिा िाजपिमा प्रकान्त्शत सूचनाबाट
हामी तनिेदकहरुलाई जानकािी हनु आर्ो। सो सम्बरधमा सोधखोज अध्र्र्न
अनसुरधान गदाा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गने तर्ािी भइिहेको उक्त
भभूागको ९० प्रततशत वहस्सा घना जंगलतभि पने, हालको र्ोजनालाई कार्ाारिर्न
गनेहो भने२४,५०,८२९ िटा रुख काट्नुपने भन्ने देन्त्खएको छ। उक्त जंगल
क्षेि पसाा ि न्त्चतिन िाविर् तनकुञ्जको तनकटिती क्षेि हो। तनकुञ्जदेन्त्ख पूिमा ा
िहेको बागमती नदी क्षेिसम्मको तिाईको भ-ूपरितधको र्ो एक महत्प्िपूणा भाग
हो। प्रस्तावित तबमानस्थल तनमााण गनेक्षेिको विनाशलेजीिजरतकु ो माि नभई
मानि जीिनमातथ नैसंकट आइलाग्न सक्छ। समर् व्र्ततत हँदुैजाँदा संततुलत
पर्ााििणमा पतन परिितान हँदुैजारछ।

पेज नं. 19

ङ. आर्ोजनाको तनमााणपूिासाथका विश्लषेण गिी तावकाक तनष्कषमा ा पग्ुन जरुिी छ।
अरर् िैकन्त्ल्पक क्षेि उपलव्ध नभएमा माि िन क्षेि उपलव्ध गिाउन पाइरछ,
अरर्था पाइँदैन। हचिुाका भिमा िाताििणीर् दृवष्टले अतत संिेदनशील क्षेि
िोन्त्जएको छ। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनमा िैकन्त्ल्पक स्थलहरुको
विश्लषेण नै गरिएको छैन। आर्ोजनाको प्रस्तािमा हाल विद्यमान िहेको
संिेदनशील क्षेि ि प्रजाततको िन काट्ने, मास्ने र्ोजना छ। त्प्र्सको सट्टामा
रुख िोरन ि हकु ााउनका लातग र्ोजना नैिहेको छैन। िाविर् प्राथतमकता प्राप्त
आर्ोजनाका लातग िाविर् िन क्षेि प्रर्ोग गना ददनेसम्बरधी कार्वाितध, २०७४
लेएउटा रुख विरुिा काटेिापत २५ ओटा विरुिा िोरनपुनेहरुथ्र्ो। िाताििणीर्
प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनले२४ लाख ५० हजाि भरदा केही बढी रुख काट्नपने ु
देखाएको छ। त्प्र्सको सट्टामा ६,१२,७०,५२५ तबरुिा िोरनपुनेहरुछ ि त्प्र्सका
लातग ३८,२६४ हेक्टि जग्गा आिश्र्क पदाछ भतनएको छ। िाविर् प्राथतमकता
प्राप्त आर्ोजनाको लातग िाविर् िन क्षेि प्रर्ोग गना ददने सम्बरधी कार्वाितध,
२०७६ मा एउटा रुख विरुिा काटेबापत १० िटा विरुिा माि िोपेपग्ुनेभनी
उल्लेख गरिर्ो। र्ो नर्ाँ प्रािधान लागूगदाा पतन सो क्षेिका २४,५०,८२१
िटा रुख काट्दा २,४५,००,००० नर्ाँ रुख िोरनपुनेि हकु ााउनुपनेहरुछ।
र्स्तो िक्षृ िोपण कहाँगने, कसिी गने, कवहलेगनेभन्नेकहीं कतैउल्लेख छैन।
च. वििाददत तनणार् नेपालको संविधानको धािा ५१(छ), िन नीतत, २०७५, िाविर्
िाताििण नीतत, २०७६, िन ऐन, २०७६, िाताििण संिक्षण ऐन, २०७६,
जलस्रोत ऐन, २०४९ लगार्तका नीतत तथा कानून अनकुूल छैन। अतधिक्ता
नािार्णप्रसाद देिकोटा विरुद्ध मन्त्रिपरिषद् कार्ाालर्समेत (२०६६ सालको रिट
नं. ०६६-WO-०५२१) को मद्दुामा “स्िातमत्प्ि िाज्र्मा िहनेभए पतन प्राकृततक
स्रोतको िाज्र् रर्ासीसम्म माि हो। सािजा तनक रर्ास तसद्धारत अनसुाि प्राकृततक
स्रोतहरु सबै मानि जाततले उपभोग ि प्रर्ोग गना पाउनको लातग सिकािले
विनाश हनुबाट जोगाउन प्राकृततक स्रोतको संिक्षण ि सम्बद्धान गनपाुनेिाज्र्को

पेज नं. 20

बाध्र्ात्प्मक दावर्त्प्ि हो” भन्ने नन्त्जि प्रततपादन भएको छ। लोकविक्रम थापा समेत
विरुद्ध मन्त्रिपरिषद सन्त्चिालर्समेत (२०५३ सालको रिट नं. २११३) मद्दुामा
“सािाजतनक रर्ासको तसद्धारत हािा, पानी, समरुर िन जंगल जस्ता प्राकृततक
उपहािसँग सम्बरध िहेको देन्त्खरछ” भतनएको छ। बालकृष्ण रर्ौपाने विरुद्ध
मन्त्रिपरिषद् सन्त्चिालर्समेत (ने.का.प.२०६५ तन.नं. ८००६) को मद्दुामा
“नेपालको प्राकृततक स्रोत सम्पदा जस्तैसािजा तनक जग्गा, नदीनाला, िन जंगल
आदद सािाजतनक रर्ास तसद्धारत (public trust doctrine) अरतगात पने
महत्प्िपूणा विषर्हरु भएकालेनेपालको सांस्कृततक सम्पदा सम्बरधी ऐततहातसक ि
पिुातान्त्त्प्िक विषर्हरु िा कार्पा ातलकाले आफ्नो संिैधातनक कतव्ार् पालना
नगिेको कािणबाट नागरिकहरुको कुनैिगा िा समूह िा जातजातत पीतडत हनु
पिेको विषर्हरु सािजा तनक सिोकािको वििादका विषर्हरु हनु् ”भनी व्र्ख्र्ा
भएको छ। विमानस्थलका लातग भनी ४००/५०० िषा भरदा पिुाना रुखहरु
समेत िहेको जंगललाई विनाश गने, रुख काटनेि िन क्षेिलाई क्रं वक्रट क्षेिमा
परिणत गने गिी तनणार् भएको छ। स्ितरि विज्ञहरुको भनाई अनसुाि हाल
प्रस्तावित क्षेिको ५/७ वक.तम. दन्त्क्षण तफा िा सलााहीको मतुतर्ा ा क्षेिमा िन
तथा िाताििणमा रर्ून असि पनेगिी अरतिााविर् विमानस्थल बनाउन उपर्क्तु
हनु सक्छ।
छ. अत: अतत नै महत्प्िपूणा िाविर् िन नै विनाश हनुे गिी तिाईको घना जंगल
काट्ने, मास्नेकाठ तथा वटम्बिको व्र्ापाि गनेि बािा न्त्जल्ला पूिका ो क्षेिलाई
पानी तबनाको मरुभतूम बनाउने षड्यरिपूणा खेल भएकाले उक्त कार्ा तत्प्काल
बरद गिी पर्ाटन मरिालर्लाई िनको स्िातमत्प्ि हरतारतिण गने भनी गिेको
तनणार्; तमतत २०७५/२/९ मा स्िीकृत िाताििण प्रभाि मूल्र्ांकन प्रततिेदन
समेतका काम काििाही उत्प्प्रषेणको आदेशले बदि गिीपाउँ। उक्त जंगल
क्षेिलाई पसाा संिन्त्क्षत क्षेिमा समािेश गन,ा त्प्र्हाँका कम्तीमा ४०० िषा पिुाना
साल तथा अरर् प्रजाततका रुखहरुलाई प्राकृततक सम्पदा घोषणा गन, ा टाँगीर्ा

पेज नं. 21

बस्ती क्षेिलाई पनुः िन क्षेि कार्म गनासमेत प्रत्प्र्थीको नाममा पिमादेश जािी
गिी पाउँ। साथै, रिट तनिेदनको अन्त्रतम टंुगो नलागेसम्म रुख काट्नेर्ोजना
कार्ाारिर्न नगनाुनगिाउनुि तनजगढ विमानस्थल आर्ोजना तनमााण कार्ा अन्त्घ
नबढाउनुभनी तत्प्काल अरतरिम आदेशसमेत जािी गिी पाउँभन्नेसमेत ब्र्होिाको
तमतत 2076/८/16 मा दार्ि भएको िञ्जु हजिु पाँडे क्षेिी समेतको रिट
तनिेदन।
कािण देखाउ आदेश / अरतरिम आदेश:
३. र्समा के कसो भएको हो? तनिेदकको मागबमोन्त्जमको आदेश वकन जािी हनुुनपने
हो? आदेश जािी हनुुनपने भए सोको आधाि ि कािण खलु ाई आदेश प्राप्त भएका
तमततलेबाटाका म्र्ाद बाहेक 15 ददन तभि तलन्त्खत जिाफ पेश गनाुभनी आदेश ि
रिट तनिेदनको प्रतततलपी साथै िाखी प्रत्प्र्थीहरुको नाउँमा सूचना म्र्ाद जािी गिी
तलन्त्खत जिाफ प्राप्त भएपतछ िा अितध नाघेपतछ पेश गनाु भन्ने क्रमश: तमतत
2076/५/29 ि तमतत 2076/८/20 मा भएको र्स अदालतको कािण देखाउ
आदेश। साथै, अरतरिम आदेश सम्बरधमा छलफलका लातग प्रत्प्र्थीहरुलाई सूचना
ददन;ु उक्त छलफलको अितधसम्मका लातग तमतत 2071/१२/30 मा िाजपिमा
प्रकान्त्शत सूचना अनसुािको नेपाल सिकाि मन्त्रिपरिषद्को तमतत 2071/११/२९
को तनणर्ा कार्ाारिर्न नगन,ाु नगिाउन,ु र्थान्त्स्थततमा िाख्नूभनी सिोच्च अदालत
तनर्मािली, 2074 को तनर्म 49(ख) बमोन्त्जम अल्पकातलन अरतरिम आदेश जािी
गरिएको छ भन्ने समेत ब्र्होिाको तमतत 2076/८/20 को र्स अदालतको
आदेश।
४. तमतत 2071।12।30 मा नेपाल िाजपिमा प्रकान्त्शत नेपाल सिकाि,
मन्त्रिपरिषदको तमतत 2071/११/29 को तनणर्ा अरतरिम आदेशको छलफल
अितधसम्म कार्ाारिर्न नगन,ाुनगिाउनुर्थान्त्स्थततमा िाख्नुभनी र्स अदालतको एक
रर्ार्ाधीशको इजलासबाट तमतत 2076/८/20 मा अल्पकालीन अरतरिम आदेश
जािी भएको देन्त्खर्ो। तनिेदनमा उठाइएको विषर्िस्तकु ो गान्त्म्भर्ता ि तत्प्काल ा

पेज नं. 22

तनिेदकहरुलाई अपूिणीर् क्षतत पग्ुने अिस्थाको विद्यमानता नदेन्त्खएको ि सतुबधा
सरतलुनको दृवष्टकोण समेतबाट उक्त आदेशलाई तनिरतिता ददई िहनुपनेअिस्था
देन्त्खएन। तथावप प्रस्तावित विमानस्थल तनमााणका सरदभमा ा हेदाा उक्त विमानस्थल
तनमााण हनुेनहनुेभन्नेकुिा तनन्त्ित नहँदुै त्प्र्स क्षेिमा िहेका रुखहरु काट्दा पतछ
विमानस्थल तनमााण नभएको अिस्थामा पर्ााििणमा प्रततकूल असि पना जाने भन्ने
तनिेदन न्त्जवकि तथा विद्वान्कानून व्र्िसार्ीहरुको बहस बदँुासमेतलाई दृवष्टगत गदाा
हाललाई प्रस्तावित विमानस्थल क्षेिमा अनतधकृत रुपमा रुखहरु काट्ने
कटाउनेसम्मको कार्ानगनाुनगिाउनुभनी सिोच्च अदालत तनर्मािली, 2074 को
तनर्म 49(2)(क) बमोन्त्जम सो हदसम्म अरतरिम आदेश जािी गरिएको छ भन्ने
समेत ब्र्होिाको तमतत 2076/९/6 को र्स अदालतको आदेश।
तलन्त्खत जिाफको व्र्होिा:
५. ०७६-WF-०००६ ि ०००७ का दिुै रिट तनिदेनहरुका सरदभमा ा प्रत्प्र्थीहरुबाट
तनम्नानसुािको व्र्होिा खलु ाई तलन्त्खत जिाफ पशे हनु आएको पाइर्ो:
क. रिट तनिेदनमा उठान गिेको तनजगढमा दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल बनाउने
तथा सोको िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन तनमााण ि स्िीकृत गने जस्ता
कुिामा र्स विभागको कुन कार्ला ेतनिेदकलाई असि गर्र्ो भन्नेविषर् तनिेदनमा
कतैउल्लेख भएको छैन। तबना आधाि र्स विभागलाई प्रत्प्र्थी बनाईएको तनिेदन
मागदाबीको औन्त्चत्प्र् निहेकोलेरिट तनिेदन खािेज गिी पाउँभन्नेसमेत ब्र्होिाको
िाताििण विभागको तलन्त्खत जिाफ।
ख. नेपाल सिकािलेिाताििण ि प्रचतलत कानून विपरित हनुेगिी कुनैतनणर्ा गिेको
छैन। आतथका विकास ि िाताििण संिक्षण बीचमा सरतलुन कार्म गना िाताििण
संिक्षण ऐन, २०५३ जािी भएको छ। िाविर् गौििका आर्ोजनाहरु समर्मा नै
सम्पन्न गना नेपाल सिकाि कवटबद्ध िहेको छ। अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणमा
पर्ााप्त िाताििण-मैिी व्र्िस्था गरिएको ि कावटने रुखका सम्बरधमा समेत
प्रचतलत कानूनलेतनधाािण गिेका सबैप्रवक्रर्ा अबलम्बन गनपाुनेव्र्िस्था गरिएको
हँदुा जैविक विविधतामा असि पानेतथा नेपालले अनमुोदन गिेका अरतिााविर्

पेज नं. 23

महासन्त्रध विपरित कुनैतनणर्ा तथा काम काििाही भएको छैन। तनिेदकलेप्रमाण
पेश नगिी िाताििण संिक्षण सम्बरधी कानूनको विपरितको कार्ा भर्ो भरदैमा
तथ्र्िवहत तनिेदनबाट रिट आदेश जािी हनु नसक्नेहँदुा रिट तनिेदन खािेजभागी
छ भन्नेसमेत ब्र्होिाको क्रमश: तमतत 2076/६/13 ि २०७६/९/२२ को
प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्को तलन्त्खत जिाफ।
ग. प्रदेश नं. 2 सिकािले संघीर्ताको कार्ाारिर्नका लागी कानून तनमााण गने
तसलतसलामा िन तथा िाताििण सम्बरधी कानूनको विधेर्क प्रदेश सभामा प्रस्ततु
भई विचािाधीन िहेको छ। प्रदेश सिकािबाट वितभन्न समर्मा जैविक विविधता
संिक्षणको लागी िक्षृ ािोपण, पोखिीको सौरदर्ाकिण, िाल उद्यान तनमााण
लगार्तका र्ोजना तथा कार्ाक्रम सञ्चालन गिेको छ। र्स कार्ाालर्को काम
काििाहीबाट तनिेदकहरु तथा जन-जगत, पंछी, िरर्जरतु ि घिपालिुा
जनाििसमेतलाई क्षतत पग्ुनेकार्ा भएको छैन। रिट तनिेदकको मागदािी स्पष्ट
छैन। तनिेदन खािेजभागी छ भन्नेसमेत ब्र्होिाको तमतत 2076/६/28 को
मख्ुर्मरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाला र् प्रदेश नं. 2 को तलन्त्खत जिाफ।
घ. अरतिाविर् विमानस्थल तनमााणमा पर्ााप्त िाताििण-मैिी व्र्िस्था कार्म गरिएको
छ। कावटनेरुख सम्बरधमा साविकमा एक रुख काट्दा 25 िटा रुख िोरनपुने
कानूनी व्र्िस्थालाई स्िीकाि गिेको तथर्ो। हालको िाविर् प्राथतमकता प्राप्त
आर्ोजनाको लातग िाविर् िन क्षेि प्रर्ोग गने सम्बरधी मापदण्ड सवहतको
कार्ावितध, 2076 अनसुाि रुख विरुिा समेत हटाईने भएमा त्प्र्स्तो रुख
विरुिाको दश गणुाका दिले सम्बन्त्रधत िन कार्ाालर्ले तोकेको जग्गामा
आर्ोजनालेिक्षृ ािोपण गनाुपनेव्र्िस्था छ। सिकािी र्ोजनाको हकमा िक्षृ ािोपण
बापतको िकम आर्ोजनाको लागत ईवष्टमेटमा नैसमािेश गिी िक्षृ ािोपण गिेको
पाँच िषापतछ त्प्र्स्ता रुख विरुिा सम्बन्त्रधत िन कार्ाालर्लाई हस्तारतिण गनाु
पनेकानूनी ब्र्िस्था छ। विकास तनमााण ि िाताििण संिक्षणमा विभाग सदैि
तत्प्पि िहेको छ। नेपालको संविधान तथा िाताििण, पर्ााििण, जैविक विविधता,

पेज नं. 24

जलिार्ूपरिितना संग सम्बन्त्रधत अरतिााविर् कानून ि नेपाल कानून तथा सिोच्च
अदालतबाट प्रततपादन भएका तसद्धारतहरुप्रतत र्ो विभाग सदैि सजग ि
कार्ाारिर्नप्रतत चनाखो िहदैआएको छ। र्स विभागको के कुन तनणर्ा िा काम
काििाहीबाट तनिेदकहरुको हक अतधकािमा आघात पगुेको भन्नेरिट तनिेदनमा
कतैउल्लेख भएको छैन। र्स विभागको हकमा रिट तनिेदन खािेजभागी छ भन्ने
समेत ब्र्होिाको तमतत 2076/६/29 को िन तथा भ-ूसंिक्षण विभागको तलन्त्खत
जिाफ।
ङ. तिभिून विमानस्थलबाट िार्ूर्ानको भाि िहन गना सक्ने अिस्था नभएकाले
िैकन्त्ल्पक अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण हनु आिश्र्क छ। नेपालका महत्प्िपूणा
व्र्ापारिक केररहरु िीिगंज, भैिहिा, नेपालगंज, न्त्चतिन, पोखिा लगार्तका
औद्योतगक तथा पर्ाटकीर् क्षेिका लागी समेत तनजगढ तबमानस्थल सहज रुटमा
पनेदेन्त्खरछ। नेपालले प्रर्ोग गिेको हिाई रुट अवहले जनकपिु तसमिा हँदुै
प्रिेश गनेगिेको सरदभमा ा र्स क्षेिमा विमानस्थललाई प्रर्ोगमा ल्र्ाउन थप नर्ाँ
हिाई रुटको बाह्य अनमुतत तलन आिश्र्क िहदैंन। उक्त विमानस्थल तनमााण
पतछ तत्प्कालैसहज रुपमा सञ्चालनमा ल्र्ाउन सवकरछ। प्रातबतधक रुपमा पतन
जहाज नेपालको भौगोतलक क्षेितभिै उडान गना सक्ने ि बहतुफी उडान ि
ल्र्ान्त्ण्डङ गने भएकोले नेपालले लामो अध्र्र्न पतछ प्रातबतधक, आतथका ि
िणनीततक रुपले पतन तनजगढलाई छनौट गरिएको हो। नेपाल सिकाि
(मन्त्रिपरिषद्) को बैठकबाट दोस्रो अरतिााविर् तबमानस्थल तनजगढमा नैबनाउने
गिी तमतत २०७१/११/२९ मा तनणार् भएको छ। विमानस्थल क्षेि भनी
तोकेको 8,045.79 हेक्टि क्षेिफलको बन कटान हनुे होइन, दलुभा साल
प्रजाततका रुख पतन कटान गरिदैन। अतधकांश बट्यु ान क्षेि छनौट गिी करिब
2,550 हेक्टि क्षेितभि मािै रुख काट्ने गिी िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ाङ्कन
प्रततिेदन तर्ाि गरिएको ि तमतत २०७५/२/९ मा स्िीकृत भएको छ। रिट
तनिेदनमा दाबी गरिए जस्तो नभई र्स मरिालर्लेआफूलाई तोवकएको न्त्जम्मेिािी

पेज नं. 25

प्रचतलत कानूनबमोन्त्जम पिुा गिी आएको ि पर्ााििण संिक्षणलाई ध्र्ान दददै
आएको छ। रिट तनिेदन खािेज गिी पाउँभन्नेसमेत ब्र्होिाको संस्कृतत, पर्टा न
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्को क्रमश: तमतत 2076/६/29 ि
२०७६/९/२२ को तलन्त्खत जिाफ।
च. र्स मरिालर्बाट तनजगढ विमानस्थल तनमााणका लागी पेश भएको िाताििणीर्
प्रभाि मूल्र्ांकन प्रततिेदन स्िीकृत गनेक्रममा EIA प्रततिेदन सझु ाि सतमततले
वितभन्न बदँुामा िार् सझु ाि ददएको तथर्ो। र्स मरिालर्बाट सो प्रस्तािकलाई
वितभन्न 15 बदँुे शता तोकी उक्त प्रततिेदन स्िीकृत गरिएको हो। प्रस्ततु
तबमानस्थल तनमााणमा पर्ााप्त िाताििण-मैिी व्र्िस्था कार्म गरिएको छ। रुख
कावटनेसम्बरधमा समेत प्रचतलत काननुलेतनधाािण गिेका सबैप्रवक्रर्ा अबलम्बन
गनाुपने व्र्िस्था गरिएको छ। एक रुख काट्दा 25 िटा रुख िोरनपुने
व्र्िस्थालाई प्रस्तािकले समेत स्िीकाि गिेको हँदुा जैविक विविधतामा असि
पाने संिैधातनक व्र्िस्था तथा नेपालले अनमुोदन गिेका अरतिााविर् महासन्त्रध
विपरित काम काििाही गिेको अिस्था छैन। रिट तनिेदन खािेजभागी छ भन्ने
समेत ब्र्होिाको क्रमश: तमतत 2076/६/25 को तथा तमतत २०७६/९/२२
को िन तथा िाताििण मरिालर्को तलन्त्खत जिाफ।
छ. नेपाल सिकािबाट दोश्रो अरतिााविर् विमानस्थलको तनमााण गनाको लागी सन्
1995 मा नेपालका वितभन्न आठ स्थानमा Survey को लागी पठाएको तथर्ो।
२०६६ सालमा पतन अध्र्र्न भएको छ। बािा न्त्जल्लाको तनजगढ उत्प्कृष्ट
िहेकोले नेपाल सिकाि मन्त्रिपरिषद्को तमतत 2071/११/29 को बैठकले
तनणर्ा गिे बमोन्त्जम चाि वकल्ला तोकी अरतिााविर् विमानस्थल क्षेिको घोषणा
गिी सिसा ाधािणको लातग सूचना प्रकान्त्शत गरिएको हो। सो आर्ोजना तनमााणको
लातग िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ाङ्कन (EIA) प्रततिेदन स्िीकृत भएको छ।
विमानस्थल तनमााण गने क्रममा आ.ि. 2072/०73 मा नै साईट अवफस
स्थापना भई विमानस्थल क्षेिको 77 वकलोतमटि मध्र्े55 वकलोतमटिमा फेन्त्रसङ्ग

पेज नं. 26

लगाउनेकार्ा सम्पन्न भईसकेको तथा बाँकीमा फेन्त्रसङ्ग लगाउनेकार्ा भैिहेको
छ। करिब 2,250 तमटिमा नदी तनर्रिण गने कार्ा गरिएको छ। उक्त
कार्का ो लातग करिब 20 किोड खचा भैसकेको छ भने विमानस्थलको लातग
करिब 110 तबगाहा जग्गा अतधग्रहण गनपाुनेमा हाल करिब 64 तबगाहा जग्गा
अतधग्रहण भई प्रातधकिणको नाममा आईसकेको ि बाँकी अतधग्रहण गनेप्रवक्रर्ामा
िहेको छ। उक्त तबमानस्थलको लातग हालसम्म 44 किोड खचा भैसकेको छ।
र्सिी तबमानस्थल तनमााणका लागी करिब 10 बषमा ा आिश्र्क प्रवक्रर्ा पिुा गिी
तनमााणको चिणमा पग्ुन लागेको अिस्थामा तबना आधाि, कािण विमानस्थलको
तनमााण गना नददनेमनसार् तलई दार्ि गिेको रिट तनिेदन खािेज गिी पाऊँ भन्ने
समेत ब्र्होिाको तमतत 2076/६/30 को नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण,
िाविर् गौिि आर्ोजना, काठमाण्डौको तलन्त्खत जिाफ।
ज. तनजगढ विमानस्थल तनमााण गदाा सकेसम्म कम रुख काट्नपुनेिाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्नको तसद्धरतलाई अपनाउनु पने हरुछ। विमानस्थल तनमााणका लातग
आिश्र्क सबैप्रवक्रर्ा पिुा भएपतछ माि रुख काटनेकाम अगाडी बढाउनुपने
प्रदेश सिकाि ि र्स मरिालर्को धािणा िहेको छ। विकास तनमााणको कार्ा
गदाा भािी पस्ुताको लातग समेत प्राकृततक स्रोत तथा सम्पदाको संिक्षण गनपाुछा।
तनजगढ विमानस्थलको तनमााणबाट अरुभरदा पतन प्रदेश दईुलाई नैिढी फाइदा
हरुछ। समर् परिितना सँगैविकास तनमााणको कार्ाहनुपुछा, ति विकासको नाममा
प्राकृततक सम्पदा नैपूणा रुपमा मास्नुपछा भन्नेछैन। तसथा, रर्ून क्षतत हनुेगिी
विकास हनुपुछा, िन जंगल समेत जोगाउनुपछा भन्नेपक्षमा िहेकोले तनजगढ
विमानस्थल तनमााण गदााआिश्र्क सबैकार्ापूिा गिी थोिैभरदा थोिैरुख काट्ने
ि अततक्रतमत क्षेिमा पने गिी तनमााण गनपाुछा, िढीभरदा िढी रुख विरुिा
जोगाउनुपछा भन्ने पक्षमा प्रदेश सिकाि िहेको छ। प्रदेश नं. 2 (मधेश प्रदेश)
को उद्योग, पर्ाटन, िन तथा िाताििण मरिालर्को काम काििाहीबाट
तनिेदकहरुको कुनैअतधकाि हनन्नभएको हँदुा रिट तनिेदन खािेजभागी छ भन्ने

पेज नं. 27

समेत व्र्होिाको तमतत 2076/९/21 को प्रदेश नं. 2 को उधोग, पर्ाटन, िन
तथा िाताििण मरिालर्को तलन्त्खत जिाफ।
केही प्रवक्रर्ागत आदेश:
18.र्ो वििादलाई अग्रातधकाि ददई सनुिुाईका लातग पेश गनू।ा साथै, सो सनुिुाईका ददन
वििाददत परिर्ोजनाका लातग भएको िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन (EIA) प्रततिेदन
सवहत र्स सम्बरधमा भएका तनणार् फार्लहरु सम्बन्त्रधत सिकािी िकील माफा त
इजलास समक्ष पेश गनाुभनी प्रत्प्र्थीहरुलाई तथा महारर्ार्ातधिक्ताको कार्ाालर्लाई
समेत लेखी पठाउनूभन्नेतमतत 2076/७/24 को र्स अदालतको आदेश।
19. प्रस्ततु रिट तनिेदनमा उठाईएको तबषर्िस्तकु ो गान्त्म्भर्ता ा ि त्प्र्समा समािेश भएको
कानूनी प्रश्नको महत्प्ि समेतलाई मध्र्नजि गदाा प्रस्ततु रिट तनिेदन बहृ त् पूणा
इजलासबाट हेरिनुउपर्क्तु हनुेदेन्त्खएकोलेसिोच्च अदालत तनर्मािली, 2074 को
तनर्म 22(2)(च) को प्रर्ोजनाथा लगाउको मद्दुासमेत साथै िाखी सम्माननीर् प्रधान
रर्ार्ाधीश समक्ष पेश गनूा भन्नेतमतत 2076/११/4 को आदेश। तदनसुाि भएका
आदेश अनसुाि र्स बहृ त्पूणा ईजलास समक्ष सनुिुाईका लातग पेश हनु आएको।
सिोकाििालाहरुको तनिदेन:
20.प्रस्तावित दोस्रो अरतिााविर् (तनजगढ) विमानस्थल तनमााणको लातग नेपाल सिकािले
तमतत २०७१/११/२९ को तनणर्ा ले

८,०४५.७९ हेक्टि िन क्षेिलाई घेिबाि
लगाएको छ। उक्त क्षेितभि वितभन्न नदीहरु िहेका छन। एर्िपोटा तनमााणपतछ सबै
नदीहरु सक्ुन गई दन्त्क्षण क्षेिका कृषकका लातग तसचाई तथा खानेपानीमा गम्भीि
समस्र्ा उत्प्पन्न हनुेअिस्था छ। EIA प्रततिेदन अनसुाि २४,५०,३१९ रुख कटान
हनुेउल्लेख छ। साना विरुिाको समेत वहसाि गनेहो भनेसो क्षेिमा करिि २ किोड
९७ लाख ६२ हजाि रुख विरुिा कटान हरुछन। साना विरुिाहरुको वहसाि नगदाा
भािी सरतततमातथ अरर्ार् हरुछ। सो संख्र्ाको िन कटानबाट कािना शोषण िापत ८
देन्त्ख ७५ अिसा म्म मूल्र् बिाििको नोक्सान पदाछ। उक्त िन जंगली हान्त्त्तको आहाि-
विहाि गनेतथा वहड्नेबाटो भएकालेविमानस्थल तनमााण पिात पतन उक्त बाटो वहड्न

पेज नं. 28

छाडदैनन,् पखााल भत्प्काई एर्िपोटातभि प्रिेश गिी जनधनको क्षतत गनेअिस्था िहरछ।
त्प्र्स क्षेिका ४९० प्रजाततका तथा पसाा िाविर् तनकुञ्जमा िहेका चिाहरु मध्र्ेठूला
चिाहरु आकाशमा उड्दा विमानसंग ठोवकँदा दघुटा ना हनुेसम्भािना िहरछ। तनजगढ
िन क्षेि जैविक विविधताको वहसािलेमहत्प्िपूणासम्पदाको रुपमा िहेको तथ्र् स्थावपत
छ। प्रस्तावित विमानस्थल तनमााण भएमा उक्त जैविक विविधता, िाताििण, िरर्जरतु
एिम्िनस्पततमा नकािात्प्मक असि पनेतनन्त्ित छ। प्रदेश नं. २ को कमभरदा कम
िन कटानी हनुे स्थानको गणुस्तिीर् िाताििण मल्ुर्ाङ्कन गिी गनाु पदाछ भन्ने
तनिेदकहरुको सिोकाि हो। प्रकृततले मानि लगार्तका प्राणीहरुका लातग ददएका
हािा, पानी, िन-जंगल लगार्तका न्त्चजिस्तुकुनैएक व्र्न्त्क्त िा एउटा मानि पस्ुताको
लातग माि िा कुनैखास व्र्िसावर्क एंि औद्योतगक प्रर्ोजनका लातग माि अतनर्न्त्रित
एिं अव्र्िन्त्स्थत रुपमा उपभोग िा दोहन गना िा हनु नददई ततनीहरुलाई पस्ुतौँ-
पस्ुताको लातग सिुन्त्क्षत िाख्न व्र्िन्त्स्थत, ददगो एंि तनर्न्त्रित तििले प्रर्ोग ि दोहन
गनेव्र्िस्था तमलाउनुिाज्र्को पिम कतव्ार् हनुेभनी प्रकाशमन्त्ण शमाा वि. प्रधानमरिी
तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्समेत, (ने.का.प. २०६०, तन.नं. ८२७६) मा तसद्धारत
प्रततपादन भएको छ। वििादसंग हाम्रो पतन सिोकाि छ। र्स आधािमा तनिेदकहरुलाई
मद्दुामा सहभागी हनुेअनमुतत प्रदान गिी सरिक हनु पाउँ भन्नेजैविक विविधता विज्ञ
बाििुाम प्रसाद र्ादि समेत जना ३ को तमतत २०७६/११/२२ को तनिेदन।
21. सिोच्च अदालत तनर्मािली, २०७४ को तनर्म ४७ बमोन्त्जम तनिेदकलाई
सिोकाििालाको रुपमा प्रस्ततु रिट तनिेदनको सनुिुाईमा संलग्न हनुे अनमुतत प्रदान
गरिएको छ भन्ने तमतत २०७६/११/२२ को आदेश।
38. डा. द्वािीकानाथ ढुङ्गेल समेतले प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर् समेतलाई
विपक्षी बनाई रिट तनिेदन दताागिेको ि सो तसलतसलामा सिोच्च अदालतलेअल्पकालीन
अरतरिम आदेश जािी गिी तमतत 2076/९/६ गते अरतरिम आदेश तनिरति गने
नगनेबािेमा छलफलका लातग बोलाएको ब्र्होिाको समाचािहरु वितभन्न माध्र्ममा
प्रकान्त्शत भएको हँदुा सो मद्दामा फाष्ट िर्ाक, एर्िपोटा ु तनमााण, मूल ब्र्िस्थापन सतमतत,

पेज नं. 29

लाभान्त्रित एिं प्रभावित न्त्जल्लाबासीको प्रत्प्र्क्ष चासो ि सिोकाि िहेको हँदुा सो मद्दुामा
जोतडई मद्दुाको पूपक्षा गनासतमततको संर्ोजक म तनिेदक िवििाज दंगाललाई अन्त्ख्तर्ािी
ददनेसिसा म्मत तनणर्ा गिी अन्त्ख्तर्ािी पठाएको हँदुा सिोच्च तनर्मािली, 2074 को
47 बमोन्त्जम सिोकाििालाको रुपमा जोतडई मद्दुामा प्रतततनतधत्प्ि गना पाउँ भन्नेफाि
िर्ाक, एर्िपोटा तनमााण मूल ब्र्िस्थापन तथा सिोकाि सतमततका संर्ोजक ितबिाज
दंगाल तथा लाभान्त्रित एिं प्रभावित न्त्जल्लािासीको तफा बाट तमतत 2076/९/6 मा
पना आएको तनिेदन।
39. सिोच्च अदालत तनर्मािली, २०७४ को तनर्म ४७ बमोन्त्जम तनिेदकलाई
सिोकाििालाको रुपमा प्रस्ततु रिट तनिेदनको सनुिुाईमा संलग्न हनुे अनमुतत प्रदान
गरिएको छ भन्ने तमतत २०७६/9/6 को आदेश।
40. तनिेदक िञ्जुहजिु पाँडे क्षेिीले दार्ि गनाुभएको रिट तनिेदनमा अरतरिम आदेश
छलफल पेशी तोकी पाएको भन्नेसािजा तनक संचाि माध्र्मबाट जानकािी हनु आएकोले
उक्त तनजगढ अरतिाविर् विमानस्थल तनमााण हँदुा िा नहँदुा सो क्षेिको बातसरदाको
हैतसर्तले उक्त मद्दुामा हनुे आदेशबाट र्स सिोकाि सतमततको समेत चासो ि
सिोकािको विषर् िहनेभएकोलेउक्त छलफलका लातग कानून व्र्िसार्ी तनर्क्तु गिी
मद्दुामा सहभागी भैप्रततिक्षा गनाि आिश्र्क कागजात समेत पेश गनासिोच्च अदालत
तनर्मािली, 2074 को 47 बमोन्त्जम अनमुतत पाउँ भन्ने व्र्होिाको सािाजतनक
सिोकाि सतमततको तफा बाट एक बहादिु श्रेष्ठको तनिेदन।
41. सिोच्च अदालत तनर्मािली, २०७४ को तनर्म ४७ बमोन्त्जम तनिेदकलाई
सिोकाििालाको रुपमा प्रस्ततु रिट तनिेदनको सनुिुाईमा संलग्न हनुे अनमुतत प्रदान
गरिएको छ भन्ने तमतत २०७६/9/6 को आदेश।
बहस तथा बहस-नोट:
42. सनुिुाईका क्रममा रिट तनिेदकका तफाबाट ईजलास समक्ष उपन्त्स्थत विद्वान िरिष्ठ
अतधिक्ताहरु श्री तिलोचन गौतम, श्री प्रकाशमन्त्ण शमाा, श्री ददनेश तिपाठी, डा. श्री
सिुेरर भण्डािी, डा. श्री तािाप्रसाद सापकोटा, तथा विद्वान अतधिक्ताहरु श्री सञ्जर्

पेज नं. 30

अतधकािी, श्री रुपा बस्नेत, श्री िोशनी गरुुङ, श्री खगेरर सिुेदी, श्री भपूेरर प्रसाद
पौडेल, श्री पदम बहादिु श्रेष्ठ, श्री केशिमन्त्ण अर्ााल, श्री पंकज कुमाि कण,ा श्री
तनमला ा भण्डािी, डा. श्री न्त्चिञ्जीवि भट्टिाई, श्री तेजमान श्रेष्ठ, श्री सतुनल कुमाि पोखिेल,
श्री लक्ष्मीनानी थापाले िहस न्त्जवकि गनाु भर्ो। िहाँहरुले

: नेपाल सिकाि
(मन्त्रिपरिषद्) बाट तमतत २०७१/११/२९ मा बािा न्त्जल्लाको तनजगढ न्त्स्थत िन
क्षेिको धेिै भागमा पनेगिी अरतिााविर् विमानस्थल बनाउने भनी गिेको तनणार् ि
विमानस्थल बनाउनेक्षेिको चाि वकल्ला तनधाािण गिी तमतत २०७१/१२/३० मा
नेपाल िाजपिमा प्रकान्त्शत सूचना िाताििणीर् दृष्टीले िवुटपूणा छ। र्ो अत्प्र्तधक
मािामा सालका रुखहरु भएको घना िन क्षेि हो। विमानस्थल बनाउदा ठूलो मािामा
रुख कटान भैजंगल सखाप हनुेअिस्था छ। विकास तनमााणको कार्ागदाा िाताििणमा
कम असि पनेगिी ददगो विकासको नीतत अनरुुप गरिनुपदाछ। विश्व िरर्जरतुसंिक्षण
कोषलेसंिन्त्क्षत ि लोपोरमखु भनी समािेश गिेका लोपोरमखु तथा संिन्त्क्षतदेन्त्ख वितभन्न
प्रजाततका जंगली जनािि, चिाचरुुङ्गी तथा पशपुंछीहरु सो क्षेिमा िहेका छन।्
ततनीहरुको अन्त्स्तत्प्ि संकटमा पाने कार्ा हनु हँदुैन। सो क्षेि पसाा िाविर् तनकुञ्जसंग
पतन जोतडएको हँदुा विमानस्थल तनमााण भई सञ् चालनमा आएमा पसाा िाविर् तनकुञ्जमा
िहेका जनािि तथा पंछीहरुलाई पतन असि पने ि लोप हनुेखतिा बढ्छ। हान्त्त्तको
करिडोि (जैविक माग)ा समेत मातसन पग्ुदछ। विमानस्थल तनमााणको लातग िाताििण
प्रभाि मूल्र्ाङ्कन नैनगिी सो स्थानका रुखहरु कटान गना नेपाली सेनासंग समझदािी
गरिएको छ। रुख कटान गने समझदािी पिात माि िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
प्रततिेदन स्िीकृत भएको छ। छोटो समर्मा हतािमा स्िीकृत गरिएको छ। िाताििण
प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गदाा आर्ोजना तनमााणको विकल्प सम्बरधमा पर्ााप्त अध्र्र्न नैगरिएको
छैन। िाताििणीर् प्रभाि अध्र्र्न प्रततिेदनमा हाइड्रोपािि भनी उल्लेख गरिएको ि
विष्फोटक पदाथका ो कम प्रर्ोग गनेभनी उल्लेख भएका कािण प्रततिेदन हतािमा
कतैबाट नक्कल गरिएको देन्त्खएको छ। िन क्षेिको प्रर्ोग सम्बरधी मापदण्ड, २०७६
बमोन्त्जमको मापदण्डको पतन पालना भएको छैन। No Forest option भन्नेहेरिएन।

पेज नं. 31

हिेक दृवष्टबाट िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन िवुटपूणा िहेको देन्त्खरछ। उक्त िन
जंगलको संिक्षण नभएमा कािान उत्प्सजानमा समस्र्ा थवपरछ। प्रस्तावित विमानस्थल
तनमााणका लातग छुट्याइएको क्षेि मध्र्ेकरिि ९० प्रततशत क्षेिफल िन जंगल भएको
क्षेि हो। जैविक विविधता कार्म िाखी िाताििण संिक्षण गनाुनेपालको कताव्र् पतन
हो। संिक्षणका लातग नेपालले अरतिााविर् स्तिमा प्रततबध्दता पतन जनाएको छ।
नेपालको संविधानको धािा ३० लेस्िच्छ िाताििणको हक सिुन्त्क्षत गिेको छ। धािा
५१ मा प्राकृततक साधन स्रोतको संिक्षण, संिधान ि उपर्ोग सम्बरधी नीततमा िाताििण
ि जैविक विविधता संिक्षण गनेकुिा उल्लेख छ। िन ऐन, २०७६ को दफा ४२
मा आर्ोजना तनमााणको विकल्प नभएमा माि िन क्षेि प्रर्ोग गना सवकरछ। िाविर्
िन क्षेिको प्रर्ोग गदाा १ रुख कटान गिेिापत १० रुख लगाउनुपने हरुछ।
क्षततपूतता स्िरुप लगाउनुपनेरुख लगाउनेस्थानको पवहचान नैगरिएको छैन। तबस्ततृ
आर्ोजना प्रततिेदन (Detailed Project Report (DPR) ि गरुुर्ोजना (Master Plan)
बनाइएको छैन। आर्ोजनाको विकल्प बािा न्त्जल्लाको तसमिा, सलााहीको मतुतर्ा ा तथा
तनजगढमा हाल प्रस्तावित क्षेिबाट ५/६ वकलोतमटि दन्त्क्षण पतन हनु सक्तछ।
िदतनर्तसाथ जंगल फडानी गनेउद्देश्र्लेमाि कार्ागरिएको छ। तसथातनिेदन माग
बमोन्त्जम रिट आदेश जािी हनुुपदाछ भनी वितभन्न सरदभासामाग्रीहरु उल्लेख गदैिहस
न्त्जवकि प्रस्ततु गनाुभर्ो।
43. प्रत्प्र्थी संघीर् सिकािका तनकार्हरुको तफाबाट विद्वान नार्ि महारर्ार्ातधिक्ताहरु
श्री कृष्णजीवि न्त्घतमिे, श्री पदम प्रसाद पाण्डे तथा विद्वान सह रर्ार्ातधिक्ता श्री
सन्त्ञ्जििाज िेग्मीलेगनाुभएको बहस सतुनर्ो। िहाँहरुले

: प्रस्तावित दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थलको आिश्र्कता िहेको छ। हालको तिभिुन अरतिााविर् विमानस्थल
जोन्त्खमर्क्तु छ। तिभिुन विमानस्थलको थप विस्तािको सम्भािना निहेको कािण
िाजधानीबाट एक घण्टामा प्रस्तावित विमानस्थलमा पग्ुने गिी िाविर् गौिबको
आर्ोजनाको रुपमा तनमााण कार्ाअगातड बढेको हो। वितभन्न आठ स्थानको तबकल्पको
रुपमा उक्त स्थानको पवहचान गरिएको हो। प्रस्तावित विमानस्थलको सन् १९९५

पेज नं. 32

तथा सन्२०११ मा सम्भाव्र्ता अध्र्र्न भएको छ। आर्ोजनाको िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन स्िीकृत भएको छ। रुख कटान भएको संख्र्ाको १ रुख िापत
१० रुख लगाउनुपनेमापदण्ड अनसुाि रुख लगाउनेभतनएको छ। प्रस्तावित 8,045
हेक्टि मध्र्े 1900 हेक्टिमा माि विमानस्थल तनमााण गनेगिी गरुुर्ोजना तर्ाि
भएको हो। प्रस्तावित तनजगढ विमानस्थल एउटा हबको रुपमा स्थावपत भई नेपालको
आतथका विकासमा महत्प्िपूणा र्ोगदान प्राप्त हनुेसम्भािना छ। EIA प्रततिेदन िीतपूिका
तर्ाि भएको छ। विमानस्थल तनमााण गनेकुिा सिकािको नीततगत ि कार्का ारिणी
तनणर्ा को तबषर् भएकालेर्स कुिामा रर्ावर्क हस्तक्षेप गरिनुमनातसि हँदुैन। आर्ोजना
तनमााण प्रकृर्ा कानून अनकुूल भएकालेरिट तनिेदनहरु खािेज गरिनुपदाछ भनी तत्
सम्बरधी सरदभा सामाग्रीहरु प्रस्ततु गदैबहस न्त्जवकि गनाुभर्ो।
44. मधेश प्रदेश सिकािका तफाबाट विद्वान मख्ुर् रर्ार्ातधिक्ता श्री दीपेरर झाले

: िाताििण
ि विकास एक तसक्काका दईु पाटा हनु।् िाताििण नीतत ि विकास नीतत बीचको
सरतलुन कार्म गरिनुपदाछ। िाताििण मैिी विकास पिुााधाि भािी पस्ुताका लातग
पतन आिश्र्क हरुछ। तनजगढ अरतिाविर् विमानस्थलको लातग 1900 हेक्टि
जग्गा प्रस्ताि गिेको पतन देन्त्खरछ। सो 1900 हेक्टिमा बनाउन सवकरछ। टाँतगर्ा
बस्ती ि त्प्र्सको िरिपिी कम िन जङ्गल क्षतत हनुेगिी विज्ञ प्रततिेदनको आधािमा
स्थान तोक्न सवकरछ। विमानस्थल तनमााणको DPR बनाउनेलगार्तका सिैपूिााधाि
तर्ाि भएपतछ सोही अनसुाि रर्ूनतम्रुख काट्नेकार्ा गनाुबन्त्ुध्दमानी हरुछ भनी गनाु
भएको बहस न्त्जवकि सतुनर्ो।
45. नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिणका तफा बाट विद्वान अतधिक्ताहरु श्री तािाबहादिु
तसटौला, श्री द्वारिका प्रसाद भट्टिाई, श्री मकुुरद प्रसाद पौडेल, श्री विमल खनाल, श्री
नािार्ण प्रसाद आचार्,ा श्री भेषिाज रर्ौपानेले बहस न्त्जवकि गनाुभर्ो। िहाँहरुले
:
िाज्र्को तनदेशक तसद्धारत ि नीतत अरतगता िही तनमााण हनु लागेको दोश्रो अरतिाविर्
विमानस्थललाई सहजीकिण गिी तनमााण सम्पन्न गिाउनुपनेप्रत्प्र्ेक नेपाली नागरिकको
दावर्त्प्ि एिं कतव्ार् िहेको छ। काठमाडौंबाट 1 घण्टाको दिुीमा पग्ुन सवकने ि

पेज नं. 33

विमानस्थल तनमााण भएपतछ िाजधानीसँग सहज पहँचु हनुे अिस्था छ। प्रस्तावित
तनजगढ विमानस्थल भाितसंगको तसमाबाट 27 वक.मी. ि पन्त्िम तफा पने तसमाबाट
45 वक.मी.को दिुीमा िहेकोलेहिाई उडानको दृवष्टले10 नवटकल माइलको तनर्न्त्रित
क्षेि सम्पूणा रुपमा नेपाली हिाई क्षेिमा पदाछ। विमानस्थल तनमााण गना सिाातधक
उपर्क्तु छ। ICAO को Aerodrome Design Manual मा तोवकएको मापदण्ड
अनसुािको विमानस्थल तनमााण गनका ो लागी तनजगढ माि उपर्क्तु िहेको छ। तनजगढ
बाहेकका अरर् स्थानमा विमानस्थल तनमााण गदाा उल्लेन्त्खत मापदण्ड पिुा गना
सवकदैंन। तनमााणस्थल भतनएको स्थानमा कुनै ठूला रुख विरुिा छैनन, पोथ्रा-पोथ्री
माि छन।् िन, िनस्पतत, िरर्जरतलु ाई कुनैखास हानी-नोक्सानी हनुेअिस्था छैन।
प्रस्तावित विमानस्थलको तनमााण कार्ा सम्पन्न भएपतछ आतथाक विकास, अरतिाविर्
सम्बरध विकास, हिाई र्ातार्ातको सञ्जालको विकास हरुछ। तनमााण प्रवक्रर्ामा कुनै
कानूनी िटुी भएको छैन। रिट तनिेदन खािेज हनुुपदाछ भनी गनाुभएको बहस न्त्जवकि
सतुनर्ो।
46. तनजगढ विमानस्थल तनमााण सिोकाि समूहको तफाबाट उपन्त्स्थत विद्वान अतधिक्ताहरु
श्री िमेश बडाल, श्री नािार्ण प्रसाद देिकोटा, श्री िामकृष्ण काफ्लेसमेतले

: तनजगढमा
अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनाुआतथका तथा प्रावितधक दृष्टीले पतन उपर्क्तु ि
आिश्र्क छ। प्रस्तावित तनमााणस्थलमा ठूला रुख विरुिा छैनन,् साना पोथ्रा-पोथ्री
माि छन।् केही सामारर् संख्र्ामा माि रुख कावटनेहरुछ। ठूलो विकास तनमााणको
कार्का ो तलुनामा र्ो नोक्सानी सामारर् हो। तनिेदकलेन्त्जवकि गनाुभए अनसुाि िन
विनास हनुे अिस्था छैन। स्थानीर्िासीहरुमा विमानस्थल बनोस भन्ने ठूलो अपेक्षा
िहेको छ। आर्ोजना तनमााण सम्बरधी कार्ा कानून अनकुूल नै भएका छन।्
कार्ापातलकाको नीततगत कार्ाक्षेिमा पने र्स प्रकािको विकास तनमााणको कुिामा
अदालतलेप्रिेश गनाुउन्त्चत हँदुैन। रिट तनिेदन खािेज हनुुपदाछ भनी गनाुभएको
बहस न्त्जवकि समेत सतुनर्ो।

पेज नं. 34

47. रिट तनिेदकहरुको तफाबाट विद्वान िरिष्ठ अतधिक्ताहरु श्री प्रकाशमन्त्ण शमाा, प्रा.डा.श्री
तािा प्रसाद सापकोटा, विद्वान अतधिक्ताहरु श्री रुपा बस्नेत, श्री िोशनी तगिी, श्री सञ्जर्
अतधकािी, प्रत्प्र्थी नेपाल सिकािका तनकार्हरुको तफाबाट विद्वान नार्ि

महारर्ार्ातधिक्ताहरु श्री पदमप्रसाद पाण्डे ि श्री कृष्णजीिी न्त्घतमिे, विद्वान सह-
रर्ार्ातधिक्ता श्री सन्त्ञ्जििाज िेग्मी, मख्ुर्मरिी तथा मन्त्रिपरिषदको कार्ाालर्, मधेश

प्रदेशको तफाबाट विद्वान मख्ुर् रर्ार्ातधिक्ता श्री ददपेरर झा, नेपाल नागरिक उड्डर्न
प्रातधकिणको तफाबाट विद्वान अतधिक्ताहरु श्री तािा बहादिु तसटौला, श्री द्वारिका प्रसाद
भट्टिाई, श्री भेषिाज रर्ौपाने, श्री विमल खनाल समेतलेपेश गनाुभएको तलन्त्खत बहस
नोट समेत अध्र्र्न गरिर्ो।
48. छलफल/सनुिुाईका सरदभमा ा र्स ईजलास समक्ष उपन्त्स्थत भएि विषर्-विज्ञहरु डा.
श्री िाििुाम र्ादि, श्री तिित्न मानरधि, श्री िीिेरर बहादिु देउजा, श्री सूिणिा ाज
उपाध्र्ार्, श्री सूिणा बहादिु जोशी, डा. श्री प्रमे बहादिु बढुा, श्री अनपु श्रेष्ठाचार्, श्री ा
र्ूििाज कुमाि भट्टिाई, श्री विनोद भट्ट, श्री िाजेश कुमाि िाई, श्री कृष्णचरर पौडेल
समेतले प्रस्ततु गनाुभएको विषर्गत दृवष्टकोण समेत सतुनर्ो। िहाँहरुले व्र्क्त गनाु
भएका धािणाहरु सरदभा अनसुाि र्थास्थानमा उल्लेख गरिएको छ।

र्स अदालतको ठहि/आदेश:

49. तनर्मबमोन्त्जम पेसी सूचीमा चढी सनुिुाईका लातग र्स ईजलास समक्ष पेश हनु आएको
प्रस्ततु वििादमा क्रमश: तमतत २०७८ साल फाल्गणु ५ गते, फाल्गणु १२ गते,
२०७८ साल चैि १० गते, चैि २४ गते, २०७९ साल िैशाख ८ गते, िैशाख १२
गतेि १३ गतेसमेत गिी कूल ७ कार्ा-ददन सनुिुाई गरिर्ो। र्सपतछ आज २०७९
साल जेष्ठ १२ गतेतनणर्ा सनुाउनेभनी तोवकए अनसुाि अि तनणर्ा सनुाउनुपनेहनु
आएको छ।

पेज नं. 35

50. अि र्समा रिट तनिेदन माग बमोन्त्जम तनजगढमा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गने
सम्िरधमा ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा1

) जग्गा विमानस्थलका लातग
छुट्याउनेगिी चािवकल्ला तोक्नेसम्बरधी नेपाल सिकािबाट भएको तनणर्ा , िन तथा
िाताििण मरिालर्बाट िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन स्िीकृत गनेसम्बरधमा
भएको तनणार् लगार्त सो सम्बरधमा भएका काम काििाहीहरु संविधान तथा कानूनमा
िहेका प्रािधान अनकुूल छन् िा छैनन?् उन्त्ल्लन्त्खत तनणर्ा तथा काम काििाही
उत्प्प्रषेणको आदेशलेबदि भई पिमादेश लगार्तको आदेश जािी हनुेिा नहनुेके हो?
भन्नेविषर्मा तनणर्ा ददनुपनेहनु आएको छ।
51. तनणार्तफा विचाि गदाा, वििाददत विषर्को सरदभा ि तथ्र्गत प्रष्टताका लातग सिा प्रथम
प्रस्तावित तनजगढ विमानस्थल तनमााण सम्बरधमा भए गरिएका काम काििाहीका
सम्बरधमा केही तथ्र्/तथ्र्ाङ्क उल्लेख गनाुआिश्र्क देन्त्खरछ:
क. दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणका लातग सन् १९९५ मा Nepal
Engineering Consultancy Services Centre Ltd. (NEPECON/IRAD)
नामक कम्पनीले “Pre-feasibility Study” गिेको देन्त्खरछ। NEPECON को
अध्र्र्न प्रततिेदनमा २ वक.मी. चौडाई ि ५ वक.मी. लम्बाई गिी कूल १० िगा
वक.मी. जग्गा विमानस्थलका लातग आिश्र्क पने कुिा उल्लेख भएको देन्त्खरछ।
ति उक्त प्रततिेदन अनसुाि तत्प्काल कुनै खास तनमााण सम्बरधी प्रकृर्ा अगातड
बढाईएको देन्त्खदैन।

1 EIA Report को पष्ठृ ३-६, टेिल नं. ३-२ मा ११,८७९.७२ विगहा भनी उल्लेख गरिएको छ।
सोही आधािमा र्स आदेशमा विगहा ईकाईमा पतन जग्गाको क्षेिफल उल्लेख गरिएको छ। एक
हेक्टि जग्गामा १०,००० िगातमटि हरुछ भन्नेजग्गा नापजाँच ऐन, २०१९ को दफा ४ मा उल्लेख
भएको शिुका आधािमा सरदभा अनसुाि जग्गाको नाप ईकाई गणना गरिएको छ। नेपाली समाजमा
हेक्टि ईकाईको तलुनामा अवहलेसम्म विगहा ईकाई नैबढी प्रचलनमा िहेको ि िोधगम्र् िहेको हँदुा
जग्गाको क्षेिफल बझु ाईमा सिलता ि प्रष्टता िहोस भन्नेअतभप्रार्लेसोही अनसुाि र्स आदेशमा विगहा
ईकाईमा पतन जग्गाको क्षेिफल उल्लेख गरिएको हो।

पेज नं. 36

ख. NEPECON को अध्र्र्न प्रततिेदन पेश भएको करिब १५ बषापतछ तमतत
२०६५/९/२ मा Land Mark Worldwide Co. Ltd. (LMW) संग Detail
Feasibility Study का लातग सम्झौता गने तनणार् मन्त्रिपरिषदबाट भएको, तमतत
२०६६/११/२३ (माचा ७, २०१०) मा नेपाल सिकािको तफाबाट सम्झौता
गरिएको ि सो कम्पनीले अध्र्र्न गिी २ अगष्ट २०११ मा आफ्नो अन्त्रतम
प्रततिेदन नेपाल सिकािलाई बझु ाएको देन्त्खर्ो। उक्त प्रततिेदनमा Land Use
Areas भनी Airside, Landside ि Airport City का लातग कूल २ किोड ४०
लाख ४५ हजाि िगा तमटि जग्गा प्रर्ोग हनुेकुिा उल्लेख भएको देन्त्खरछ
2।

र्सलाई हेक्टिमा परिणत गदाा करिब २,४०४ हेक्टि हनु जारछ।
ग. नेपाल सिकाि (मन्त्रिपरिषद् ) ले गैि सैतनक हिाई उडान (तसतभल एतभएशन)
ऐन, २०१५ को दफा ४क. को उपदफा (१) बमोन्त्जम दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थल तनमााणका लातग गवढमाई नगिपातलका ि तनजगढ नगिपातलकाको
केही भाग (साविक डमुििाना गा.वि.स.) को तपतसलमा उल्लेख भए बमोन्त्जमको
क्षेिलाई चाि वकल्ला तोकी दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल क्षेि घोषणा गिेको
भनी तमतत २०७१/१२/३० को नेपाल िाजपिमा सूचना प्रकान्त्शत भएको
देन्त्खरछ:
“उत्ति: महेरर िाजमागका ो पसाहा खोलादेन्त्ख िवकर्ा नदीसम्म; पूि:ा महेरर
िाजमागका ो बवकर्ा नदीको पलुबाट नदी हदँुै ८ वक.मी. दन्त्क्षण नदीको सीमानामा
सपाही गा.वि.स. को 2999910N ि 620000E Coordinate point सम्म;
पन्त्िमः महेरर िाजमागका ो खोलाको पलुबाट खोला हँदुै ६ वक.मी. दन्त्क्षण खोलाको
2 Land Mark Worldwide Co. Ltd. ले सन् २०११ जनििीमा पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न
मरिालर्मा पेश गिेको “Detailed Feasibility Study Report” को प्रकिण ३.५, टेिल ३.४,
पष्ठृ ७७ मा “Land Use Areas” भनी Airside का लातग ९,०१५,००० िगातमटि (९०१.५
हेक्टि अथाात करिब १,३३१ विगहा), Landside का लातग ४,५००,००० िगा तमटि (४५०
हेक्टि अथाात करिब ६६५ विगहा) ि Airport City का लातग १०,५३०,००० िगा तमटि (१,०५३
हेक्टि अथाात करिब १,५५५ विगहा) गिी कूल २४,०४५,००० िगा तमटि जग्गा प्रर्ोग हनुेकुिा
उल्लेख भएको देन्त्खरछ। र्सलाई हेक्टिमा परिणत गदााकरिब २,४०४ हेक्टि क्षेिफल हनु जारछ।

पेज नं. 37

सीमाना हिैर्ा गा.वि.स.को 2999778N ि 606033E Coordinate Point
सम्म; ि दन्त्क्षण: पसाहा खोलाको हिैर्ा गा.वि.स.को 2999778N ि 606033E
Coordinate point बाट सीधा पिूता फा किैर्ा गा.वि.स., ककाडी गा.वि.स.,
डमुििाना गा.वि.स हदँुै सपाही गा.वि.स.को बकैर्ा नदीको वकनाि 2999919N
ि 620000E Coordinate Point सम्म”।

घ. उपिोक्त अनसुािको तनणर्ा का लातग मन्त्रिपरिषदमा पेश भएको प्रस्तािमा जग्गाको
क्षेिफल “करिब ८० िगा वकलोतमटि” भनी उल्लेख भएको छ। तमतत
२०७१/१२/३० को नेपाल िाजपिमा प्रकान्त्शत सूचना बमोन्त्जमको ८० िगा
वक.मी.को चािवकल्ला तभि ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ तबगहा) जग्गा
िहेको तथ्र्मा वििाद देन्त्खदैन।
ङ. मन्त्रिपरिषदबाट तमतत २०७३/११/२५ मा नै पहूँच मागा (पेरिफेिी सडक)
तनमााण, रुख कटानी तथा सिुक्षा तनगिानी कार्ा नेपाली सेनाबाट गिाउनेगिी
तनणार् भएको देन्त्खरछ। र्सपतछ नेपाली सेना ि नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण
बीच रुख कटानी तथा सिुक्षा तनगिानी सम्बरधी ८ बदँुाको समझदािी पिमा
तमतत २०७४/५/१९ मा नैहस्ताक्षि भएको समेत देन्त्खर्ो
3।

च. नेपाली सेनाले रुख कटान गने तनणर्ा भै समझदािी-पि भएको करिब १५/१६
मवहनापतछ अथाात तमतत २०७५/२/९ मा GEOCE Consultants (P) Ltd. ले
तर्ाि गिेको EIA Report वितभन्न १५ िदँुाको शता िाखी िन तथा िाताििण
मरिालर्बाट स्िीकृत गरिएको देन्त्खरछ। विमानस्थल तनमााण सम्बरधमा गरिएको
Detail Feasibility Study सम्बरधी प्रततिेदन िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गने

3 नेपाली सेनाको तफाबाट उपिथी र्ोगेरर बहादिु खाँड ि नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिणका तफा बाट
महा-तनदेशक संन्त्जि गौतमले हस्ताक्षि गिेको उक्त तमतत २०७४/५/१९ को समझदािी-पिको
छार्ाँप्रतत तमतसल संलग्न छ।

पेज नं. 38

समूहलाई उपलव्ध गिाइएको तथएन भन्नेकुिा स्िर्म EIA Report मा उल्लेख
भएको व्र्होिाबाट देन्त्खरछ
4।

छ. EIA Report (Executive Summary) मा उल्लेख भए अनसुाि “साधािणतर्ा:
प्रतत हेक्टि ७०० प्रकृततका पनुउात्प्थानका विरुिा भएकोलाई िाम्रो मातनरछ भने
िन क्षेिमा प्रतत हेक्टि ३,९०० पनुउात्प्थान विरुिा भएको पाइरछ; रुख विरुिा
क्षतीको लातग ६ किोड १२ लाख ७० हजाि ५२५ िटा विरुिा लगाई हकु ााउन
पने हरुछ ि र्सका लातग ३८,२९४ हेक्टि जतमन आिश्र्क पदाछ” भन्ने
देन्त्खरछ। ति विरुिा लगाउनेि हकु ााउनेस्थान (जतमन) ि सो सम्बरधी र्ोजना
EIA Report मा खलु ाइएको देन्त्खदैन।
ज. EIA Report सम्बरधमा २०७४ साल भार १५ गतेतसमिा न्त्स्थत ईच्छा होटलको
सभाकक्षमा सािजा तनक सनुिुाई गनेभनी GEOCE Consultants (p) Ltd. ले
भार १० गते एउटा सूचना प्रकान्त्शत गिेको देन्त्खरछ। छलफलमा केही
मातनसहरुले विचाि व्र्क्त गिेको तथ्र् प्रस्ततु हनु आएको छ। सो सनुिुाई
प्रवक्रर्ामा कुनै उल्लेख्र् संख्र्ाका मातनसको सहभातगता िहेको ि विषर्िस्तु
केन्त्ररत साथका छलफल/िहस भएको भन्नेतथ्र् खल्ुन आएको देन्त्खदैन। र्सिी
गरिएको सािजा तनक सनुिुाईको तबषर्मा पतन रिट तनिेदक पक्षबाट प्रश्न उठाईएको
छ।
झ. संस्कृतत, पर्टा न तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्लेतमतत २०७६/८/१२ मा िन
तथा िाताििण मरिालर्लाई लेखेको पिमा “पवहलो चिणमा १,३०० हेक्टि ि
दोस्रो चिणमा ६०० हेक्टि गिी कूल १,९०० हेक्टि जतमन प्रर्ोग हनुेि सो

4 उन्त्ल्लन्त्खत प्रततिेदन गोरर् िान्त्खएको तथर्ो भन्नेकुिा नपेाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण, िाविर् गौिब
आर्ोजनाले च.नं. ५२ तमतत २०७६/४/२८ मा कपोिेट तनदेशनालर्, नेपाल नागरिक उड्डर्न
प्रातधकिणलाई लेखेको पिमा “विमानस्थलको लातग गिेको पूिा सम्भाव्र्ता अध्र्र्न
(NEPECON/IRAD, 1995) ले८ स्थानहरु पवहचान गरिएका अध्र्र्न, अनसुरधानका पूणा दस्तािेज ि
प्रततिेदनहरु” “खरिद प्रवक्रर्ा प्रािम्भ हनुपुिू ा उक्त दस्तािजे गोरर् िहन”े भनी उल्लेख गरिएको
कुिाबाट पतन प्रमान्त्णत हरुछ।

पेज नं. 39

प्रर्ोगमा आउनेजग्गामा िहेका ठूला रुख १,३५,०५८ िटा ि पोल साइजका
रुख ३,८४,१३२ िटा गिी जम्मा ५,१९,१९० िटा रुख, तथा पहूँच मागा
तनमााणका लातग ५,४९७ िटा रुख हटाउनेर्ोजना िहेको कुिा उल्लेख भएको
देन्त्खरछ।
ञ. रिट तनिेदक प्रकाशमन्त्ण शमाासमेतको तनिेदनमा प्रस्तावित विमानस्थल तनमााणको
लातग तोवकएको िन क्षेि “जैविक विविधताका दृष्टीले महत्प्िपूणा िहेको; र्ो
जंगलमा ५ सर् प्रजाततका चिाचरुुंगी, २२ वकतसमका लोपोरमखु बोट-विरुिाहरू
ि २३ वकतसमका स्तनधािी िरर्जरतहुरू िहेका; र्ो जंगलक्षेि दलु भा मातनने
बाघ, हात्ती, गैंडा जस्ता महत्प्िपूणाजनाििहरूको विचिण गनेजैविक मागाभएको;
र्हाँ १० प्रकािका घस्रनेजातको जरतु(Reptiles), ३१ प्रजाततका पतुली, २२
प्रजातीका सङ्कटापन्न विरुिा िहेको; आर्ोजना क्षेि पसाा िाविर् तनकुञ्जसंग
जोतडएको; भतूमगत जलस्रोतको पनुभिा ण, तसँचाइ ि कृवषमा असि पनेभएको; रु.
६९ अबा भरदा बढीको िन पैदािाि नोक्सान हनुे भएको; िन क्षेिबाट प्राप्त
भइिहेको बाताििणीर् सेिामा उल्लेख्र् कटौती हनु जाने भएको” भन्ने समेत
न्त्जवकि तलएको देन्त्खरछ। र्सिी उल्लेख गरिएको तथ्र् ि तथ्र्ांङ्क सम्बरधमा
प्रत्प्र्थीहरुबाट तथ्र्र्क्तु रुपमा खण्डन गरिएको देन्त्खदैन।
ट. सिोकाििालाको हैतसर्तलेतलन्त्खत रुपमा दृवष्टकोण प्रस्ततु गनेश्री र्ूििाज कुमाि
भट्टिाई, श्री सरिता तगिी तथा जैविक विविधता विज्ञ श्री िाििुाम प्रसाद र्ादिले
:
अरुिा नदी, जमनुी नदी, तीर्ि नदी, काँटघाट नदी, थलही, बडकी पैनी, जोकाहा
खोलाहरुको तसिान प्रस्तावित एर्िपोटाको जंगल भएकोलेएर्पा ोटा तनमााणपतछ सबै
खोला सक्ुनेछन;् र्सबाट २,१६,००० देन्त्ख ४,४०,००० गरिब तथा मध्र्म
िगीर् कृषकहरुको तसचाई तथा खानेपानीमा गम्भीि समस्र्ा पनेछ; तामागढी ि
सहजनाथ साझेदािी िनका ४४,९२७ घिधिुीको २,८८,४२७ उपभोक्ताहरुलाई
असि पनेछ; गणना गरिएका ठूला रुख लगार्त गणना नगरिएका साना विरुिा
समेत गिी कूल २ किोड ७३ लाख रुख विरुिा नोक्सान हनुेछन;् काबना शोषण

पेज नं. 40

िापत ८ अिा देन्त्ख ७५ अिा सम्म मूल्र् बिाििको नोक्सान हरुछ; िाताििणीर्
सेिाहरू CO2, 02, NTFPS, NITROGEN, PHOSPHORUS & POTASIUM िापत
िावषका ने.रु. २.३१ खिा नोक्सान हरुछ; जङ्गली हात्तीहरूको पखु ौली आहाि-
विहाि गनेतथा वहँडनेबाटोमा अििोध पैदा हरुछ; जैविक विविधता, िाताििण,
िरर्जरतुएिं िनस्पततमा नकािात्प्मक असि पछा भन्नेसमेतका न्त्जवकिहरु प्रस्ततु
गनाुभएको छ।
ठ. विमानस्थल तनमााणका लातग भनी आ.ि. २०७३/०७४ देन्त्ख सालबसाली बजेट
वितनर्ोजन गरिएको देन्त्खरछ। “आ.ि. २०७२/७३ मा नैसाईट अवफस स्थापना
भएको; विमानस्थल क्षेिको ७७ वकलोतमटि मध्र्े ५५ वकलोतमटिमा फेन्त्रसङ्ग
लगाउने कार्ा सम्पन्न भइसकेको; किीि २२५० तमटिमा नदी तनर्रिण गने
कार्ा गरिएको; विमानस्थलको लातग करिि १1० तबगाहा जग्गा अतधग्रहण गनाु
पनेमा (तलन्त्खत जिाफको अिस्थासम्म) करिि ६४ विगाहा जग्गा अतधग्रहण भई
प्रातधकिणको नाममा आईसकेको; सो क्षेिमा पनेिन क्षेिको रुख कटानी, सिुक्षा
तनगिानी कार्ा नेपाली सेनाबाट गिाउनको लातग नेपाल सिकाि (मन्त्रिपरिषद्) ले
तमतत २०७३/११/२५ मा तनणर्ा गिेको; सोही बमोन्त्जम नेपाली सेना ि नेपाल
नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण िीच तमतत २०७४/५/१९ मा समझदािी पिमा
हस्ताक्षि भएको; िाताििणीर् प्रभाि मल्ुर्ांकन (EIA) प्रततिेदन िन तथा
िाताििण मरिालर्बाट तमतत २०७५/२/९ मा स्िीकृत भएको” भन्ने प्रत्प्र्थी
मध्र्ेको नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण, िाविर् गौिि आर्ोजनाको तफा बाट
पेश हनु आएको तलन्त्खत जिाफमा उल्लेख भएको छ।
ड. तनजगढ विमानस्थललाई Asia को “Airport Hub” बनाउनेभतनएको पाइरछ।
ति सम्भाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदनहरु समेतबाट “Hub” बन्न सक्नेकुिाको कुनै
विश्वसनीर् बस्तगुत ि तावका क आधाि सवहतको विश्लषेण भएको देन्त्खदैन।
ढ. वििाददत तनजगढ विमानस्थलका लातग प्रस्तावित िन क्षेि जैविक विविधताका
दृष्टीले ज्र्ादै महत्प्िपूणा िहेको भन्ने अरु पतन केही तथ्र्/तथ्र्ाङ्क प्रस्ततु हनु

पेज नं. 41

आएका छन।् नन्त्जकै िहेको पसाा िाविर् तनकुञ्जमा ५०० भरदा धेिै प्रजातीका
चिाहरु, करिि २५ िटा Endangered Aves, Wild Asian Elephant, Gaur
Bison, Royal Bangal Tiger, Python, Giant Hornbill, Sarus Crane आदद
पाइरछन भन्ने विज्ञहरुको भनाई पतन िहेको देन्त्खरछ।
मातथ उल्लेख गरिएका आधािभतू ि स्थावपत तथ्र् / तथ्र्ाङ्कहरुलाई
दृवष्टगत गिी अि वििाददत संिैधातनक तथा कानूनी प्रश्नहरु सम्िरधमा वििेचना गनाु
सारदतभका हनु आएको छ।
५२.नेपालको संविधानको धािा ३० लेप्रत्प्र्ेक नागरिकलाई स्िच्छ ि स्िस्थ िाताििणमा
बाँच्न पाउने हक प्रदान गिेको छ। िाताििणीर् प्रदूषण िा ह्रासबाट हनुे क्षतत
बापत पीतडतलाई कानून बमोन्त्जम क्षततपूतता पाउने हक समेत संविधानले प्रदान
गिेको छ। िािको विकास सम्बरधी कार्मा ा िाताििण ि विकास बीच समन्त्ुचत
सरतलुनका लातग आिश्र्क कानूनी व्र्िस्था गनार्स धािालेबाधा पर्ुााएको मातनने
छैन भनी उक्त धािा ३० को उपधािा (३) मा उल्लेख भएको छ। र्सबाट
संविधानलेनै“िािको विकास सम्बरधी कार्मा ा िाताििण ि विकास बीच समन्त्ुचत
सरतलुन” कार्म गन पने अतनिार्ाता ाु िहेको कुिा प्रष्ट हरुछ। स्िच्छ ि स्िस्थ
िाताििणमा बाँच्न पाउनेहक मातनसको सम्मान ि प्रततष्ठापूिका िाँच्न पाउनेहकसंग
पतन सम्बन्त्रधत छ। र्ो हक संविधानमा कुनैअलङ्कािका लातग उल्लेख गरिएको
होइन। र्सको उपभोग प्रत्प्र्ेक नागरिकलेव्र्िहारिक जीिनमा गना पाउनुपदाछ।
नागरिकमा अिश्र् नै विकासको हक पतन अरततनवाहत िहेको छ। ति विकासको
एकाङ्की नाममा अरधाधरुद िाताििणीर् विनास स्िीकार्ा विषर् बरदैन; िाताििण ि
विकास बीच समन्त्ुचत सरतलुन कार्म गनाुआिश्र्क हरुछ। नेपालको संविधानको
धािा ५१ मा िहेको िाज्र्का नीततहरु अरतगता िाताििण संिक्षण सम्बरधी केही
महत्प्िपूणा विषर्हरु समािेश गरिएका छन।् विकासका दृष्टीले पछातड पिेका
क्षेिलाई प्राथतमकता दददैसरततुलत, िाताििण अनकुूल, गणुस्तिीर् तथा ददगो रुपमा
भौततक पूिााधािको विकास गने

; िाविर् वहत अनकुूल तथा अरतिपस्ुता समरर्ार्को

पेज नं. 42

मारर्तालाई आत्प्मसात्गदैदेशमा उपलव्ध प्रकृततक स्रोत साधनको संिक्षण, संिधना
ि िाताििण अनकुूल ददगो रुपमा उपर्ोग गने

; िाताििणीर् सरतलु नका लातग

आिश्र्क भभूागमा िन क्षेि कार्म िाख्न;

े प्रकृतत, िाताििण िा जैविक विविधतामातथ
नकािात्प्मक असि पिेको िा पना सक्नेअिस्थामा नकािात्प्मक िाताििणीर् प्रभाि
तनमूला िा रर्ून गनाउपर्क्तु उपार्हरु अिलम्बन गने

; िाताििण प्रदषुण गनेलेसो
बापत दावर्त्प्ि व्र्होनाुपने तथा िाताििण संिक्षणमा पूिसा ािधानी ि पूिसा ून्त्चत
सहमतत जस्ता पर्ााििणीर् ददगो विकासका तसध्दारत अिलम्िन गनेकुिाहरुलाई
समेत िाज्र्को नीततको रुपमा उल्लेख गरिएको देन्त्खरछ। कुनै विकास तनमाणा
सम्बरधी काम काििाही िा वक्रर्ाकलाप सञ्चालन गदाा िाज्र्लेउपिोक्त उन्त्ल्लन्त्खत
कुिाहरुलाई मागदा शका नीततको रुपमा अनशु िण गनाुिाञ्छनीर् हरुछ

5। र्स दृवष्टले
तनजगढको िन क्षेिमा प्रस्तावित विमानस्थल तनमााण गने विषर्को तथ्र्गत
विििणका सरदभमा ा विकास ि िाताििण बीच समन्त्ुचत सरतलुनको दृवष्टकोण
अपनाइएको छ िा छैन भन्नेकुिाको रर्ावर्क मूल्र्ांङ्कन हनुुआिश्र्क देन्त्खरछ।
५३. नेपालको संविधानको धािा ३० मा उल्लेख भएको िाताििण ि विकास बीच
समन्त्ुचत सरतलुन कार्म गरिनुपनेकुिाको विन्त्शष्ट अथा ि महत्प्ि छ। विकासको
र्स अिधािणातभि ददगो विकास (Sustainable development) को कुिा समेवटएको
छ भनेददगो विकासको अिधािणातभि ददगो िन व्र्िस्थापनको कुिा पतन पदाछ।
अको शव्दमा भन्नुपदाा ठूलो मािामा िाताििणीर् विनास पिात गरिएको विकास
तनमााणको कार्ा ददगो विकासको अिधािणा अनकुूल हँदुैन। स्िस्थ पारिन्त्स्थततकीर्
प्रणाली (Eco-system) कार्म गरिनुपनेकुिामा वििाद गनाुआिश्र्क पतन छैन।
विकासको अिधािणालाई केिल मौदरक अथमा ा मािै हेरिनु हँदुैन। सामान्त्जक

5 “संविधानलेव्र्िस्था गिेको िाज्र्का तनदेशक तसध्दारत तथा नीततहरुलाई अदालतलेलागुगनानसक्ने
भएपतन र्दद सिकािलेसंविधानमा व्र्िन्त्स्थत िाज्र्का तनदेशक तसध्दारत तथा नीततहरुको विपरित
गएि तनणर्ा गछा भनेत्प्र्स्तो अिस्था औल्र्ाउन नसवकनेहोइन” भनी र्ोगी निहरिनाथलेदार्ि गनाु
भएको रिट तनिेदनका सरदभमा ा (न.ेका.प. २०५३, अङ्क १, तन.नं. ६१२७ मा) र्स अदालतबाट
व्र्ाख्र्ा भएको छ।

पेज नं. 43

सांस्कृततक अरति-सम्बरध, मानिीर् स्िास्थ्र्, जैविक विविधता (Bio-diversity) को
संिक्षण, अरति-िंशीर् समरर्ार् (Inter-generation Equity) आदद विविध पक्षलाई
पतन ददगो विकासको अिधािणा कार्ाारिर्नका क्रममा सम्िोधन गरिनुपनेहरुछ।
िाज्र्ले लोक-कल्र्ाणकािी कार्ालाई नै प्राथतमकता ददनु पदाछ। सािजा तनक
जिाफदेवहता (Public Accountability), सािाजतनक रर्ासको तसध्दारत (Public
Trust Doctrine), लोक-कल्र्ाण (Public Welfare) ि मौतलक हक अतधकािको
संिक्षण (Protection and promotion of fundamental rights) जस्ता कुिाहरुलाई

गौण िा कम महत्प्िको ठानेि केिल तत्प्कातलक नाफा नोक्सान ि आतथाक लाभ-
हानीलाई व्र्ापारिक िा मौदरक दृवष्टलेमािैहेिेि िाज्र्को व्र्िहाि िा वक्रर्ाकलाप

सञ्चालन गना तमल्दैन।
५४. भाितीर् सिोच्च अदालतले िाताििण संिक्षणका विषर्मा गिेको व्र्ाख्र्ा,
अपनाएको रर्ावर्क सवक्रर्ता ि प्रततपादन गिेको तसध्दारतहरुको तसलतसला
उल्लेखनीर् नैिहेको छ। विगत लगभग ४० बषका ो अितधमा िाताििण संिक्षणका
अनेक पक्ष ि पहलकु ा सम्बरधमा भाितीर् सिोच्च अदालतलेआफ्नो दृवष्टकोण प्रष्ट
पादै आएको छ। अवहले िाताििणीर् रर्ार्को कुिा प्रष्ट तबिबाट परिभावषत
वितधशास्त्रको रुपमा स्थावपत भैसकेको छ। पतछल्लो समर्मा आएि केही भाितीर्
उच्च अदालतहरुले पर्ााििण संिक्षणको विषर्मा िाज्र्को अतभभािकत्प्ि सम्बरधी
तसध्दारत (Parens Patriae Doctrine) को प्रर्ोग गिेको समेत देन्त्खरछ।
िाताििणीर् रर्ार्का सरदभामा सािाजतनक रर्ासको तसध्दारत (Public Trust
Doctrine) तथा अरति-बंशीर् समरर्ार् (Inter-generation Equity) को तबषर्
महत्प्िपूणाबरदछन।् र्स सम्बरधमा भाितीर् सिोच्च अदालतलेM. C. Mehta को
वििादका सरदभमा ा सन् १९९६ मा फैसला गदाा उल्लेख गिेको व्र्होिाको केही
अंश उधृत गनाुसारदतभका देन्त्खरछ6
:

6 M. C. Mehta v. Kamal Nath (1997) 1 SCC 388, (13 December 1996) ।

पेज नं. 44

“As rivers, forests, minerals and such different resources constitute
a country’s normal riches. These resources are not to be misused
and depleted by any one era. Each era owes an obligation to
every succeeding era to create and save the normal resources of
the country in the most ideal way. It is in light of a legitimate
concern for humanity. It is in light of a legitimate concern for the
country. Therefore, the Public Trust doctrine is a piece of the rule
that everyone must follow”.

५५. भाितको उत्तिाखण्ड न्त्स्थत उच्च अदालतले िाताििणीर् कुिामा िाज्र्को
अतभभािकीर् दावर्त्प्ि सम्बरधी तसध्दारत (Parens Patriae Doctrine) को प्रर्ोग
सन्२०१७ मा नैगिेको देन्त्खरछ। Gangotri ि Yamunotri नदीहरुको संिक्षणको
सरदभला ाई तलएि अदालतलेउक्त नदीहरुको glaciers लगार्त “rivers, streams,
rivulets, lakes, air, meadows, dales, jungles, forests wetlands,
grasslands, springs, and waterfalls” लाई “living entities” को रुपमा उल्लेख
गिेको छ। िाताििणीर् रर्ार् सम्बरधी अिधािणा विकासको क्रममा िाताििण
संिक्षणको विषर्लाई मानि वहत ि कल्र्ाणका दृवष्टले हेरिदै आएकोमा पतछल्लो
समर्मा आएि प्रकृतत संिक्षणको कुिालाई स्िर्ममा नैप्रकृततको अतधकािको रुपमा
हेनेतसलतसला सरुु भएको देन्त्खरछ। भाितीर् उच्च अदालत (मरासको Madurai
ईजलास) का रर्ार्ाधीश S. Srimathy समेतलेसन्२०२२ मा गिेको फैसलामा
उल्लेख गिेको तनम्नानसुािको धािणालाई पतन र्स कुिाको एउटा उदाहिणको रुपमा
तलन सवकरछ:7
“It is right time to declare / confer juristic status to the “Mother
Nature”. Therefore, this Court by invoking “parens patriae
jurisdiction” is hereby declaring the “Mother Nature” as a “Living

7 https://insideclimatenews.org/news/ 04052022/ india-rights-of-nature/? Fbclid =IwAR3 Kge4
iEVw2XQ-PU57 paN2IyEJnDtGh0ISz6k 4Vg_gV5gA2rOeTrc__Bmg

पेज नं. 45

Being” having legal entity / legal person / juristic person / juridical
person / moral person / artificial person having the status of a
legal person, with all corresponding rights, duties and liabilities of
a living person, in order to preserve and conserve them.”
५६. प्रकृतत संिक्षणको कुिालाई स्िर्ममा नै प्रकृततको अतधकािको रुपमा हेनाुपने
वितधशास्त्रको तनमााण हनुे तसलतसला अवहले तनकै अगातड बवढसकेको पाइरछ।
दन्त्क्षण अमेरिकी देश Ecuador लेसन्२००८ को संविधानको भाग ७ धािा ७१
ि ७२ मा “Rights of Nature” समािेश गिेको छ

8। सडक चौडा गिाउनेक्रममा
विविध सामाग्री (Debris) Vilcabamba नदीमा फालेि नदी प्रदवुषत गिेको विषर्मा
पिेको वििादका सरदभमा ा व्र्ाख्र्ा गदाा अदालतले प्रकृततको आफ्नो अतधकाि
सम्बरधी तसध्दारतको प्रर्ोग समेत गिेको देन्त्खरछ। र्सलाई िाताििणीर् रर्ार्

8 Ecuador’s Constitution of 2008 – CHAPTER 7: Rights of nature:
Article 71: “Nature, or Pacha Mama, where life is reproduced and occurs, has
the right to integral respect for its existence and for the maintenance and
regeneration of its life cycles, structure, functions and evolutionary processes.
All persons, communities, peoples and nations can call upon public authorities
to enforce the rights of nature. To enforce and interpret these rights, the
principles set forth in the Constitution shall be observed, as appropriate.
The State shall give incentives to natural persons and legal entities and to
communities to protect nature and to promote respect for all the elements
comprising an ecosystem”.
Article 72: “Nature has the right to be restored. This restoration shall be apart from
the obligation of the State and natural persons or legal entities to compensate
individuals and communities that depend on affected natural systems.
In those cases of severe or permanent environmental impact, including those
caused by the exploitation of nonrenewable natural resources, the State shall
establish the most effective mechanisms to achieve the restoration and shall
adopt adequate measures to eliminate or mitigate harmful environmental
consequences”.

पेज नं. 46

सम्बरधी आधतुनक वितधशास्त्रको विकासका दृवष्टले एक नर्ाँ फड्को मातनरछ ि
दृष्टारतको रुपमा तलनेगरिएको छ। New Zealand ले“Natural Ecosystems”
लाई “Living beings” को रुपमा मारर्ता प्रदान गिेको पाइरछ। सन्२०१७ मा
Whanganui नदीलाई “legal rights of a human being” प्रदान गिेको देन्त्खरछ।
सन्२०१४ मा Te Urewera National Park सम्बरधमा तथा सन्२०१८ मा
Mount Taranaki सम्बरधमा पतन र्स तसध्दारतको प्रर्ोग भएको पाइरछ। New
Zealand को अभ्र्ासको अनशु िण गदै

Columbia को Constitutional Court ले
Panama संगको तसमाना नन्त्जक िहेको Atrato नदीको कानूनी अतधकाि भएको
उद्घोष गदै Colombian Amazon मा “Protection, Conservation,
Maintenance, and Restoration” को अतधकाि तनवहत िहेको छ भनी व्र्ाख्र्ा
गिेको छ। संर्क्तु िाज्र् अमेरिका, अिेतलर्ा तथा बंगलादेश समेतलेपर्ााििणीर्
कुिाको कानूनी अतधकािहरु िहेको कुिालाई मारर्ता ददएका केही दृष्टारतहरु छन।्
र्सबाट पर्ााििण संिक्षणको कुिालाई केिल मानि वहत ि कल्र्ाणसंग माि
सम्बन्त्रधत िहेको अथमा ा हेरिनुहँदुैन; र्सलाई पर्ााििणीर् अतधकाि केन्त्ररत विषर्
(Nature’s right based approach) का दृवष्टले पतन हेरिनुआिश्र्क छ भन्ने
देन्त्खरछ। जीिजरतुि िनस्पतीको संिक्षण गनेकुिा मातनसको सोख िा रुचीको
स्िेन्त्च्छक विषर् मािैहोइनन।् भािी पस्ुतालाई स्िस्थ ि स्िच्छ िाताििण सवहतको
पारिन्त्स्थततकीर् प्रणाली हस्तारतिण गनाुितमा ान पस्ुताको कतव्ार् बरदछ। त्प्र्सैले
पतन विकाश ि िाताििण बीच सरतलुन कार्म गनाुिाञ्छनीर् छ।
५७. र्स अदालतबाट पर्ााििण संिक्षण गनाुपनेअतनिार्ता ा िहेको कुिामा जोड दददै
पटक पटक व्र्ाख्र्ा ि वििेचना भई तसध्दारत कार्म भएका छन।् नेपाली रर्ार्
प्रणालीका सरदभामा िाताििणीर् रर्ार्को तबषर् नागरिकको मौतलक अतधकािको
रुपमा एक महत्प्िपूणा परिभावषत हकको रुपमा स्थावपत भैसकेको देन्त्खरछ। र्सिी
र्स अदालतबाट प्रततपाददत तसध्दारतहरुको आलोकमा पतन प्रस्ततु (वििाददत)
विमानस्थल तनमााण सम्बरधी वििादलाई हेनाुआिश्र्क छ। स्िच्छ ि स्िस्थ

पेज नं. 47

िाताििणमा बाँच्न पाउनेकुिालाई जीिनको अतधकािको रुपमा लगभग ३० बषा
अगातड नैर्स अदालतलेमारर्ता प्रदान गिेको हो। खासगिी गोदाििी मािला
9
,
न्त्चतिनको देिघाट नन्त्जकैको िनक्षेिमा मेतडकल कलेज खोल्ने तबषर्लाई तलएि
र्ोगी निहरिनाथले दार्ि गनाु भएको रिट तनिेदन
10
लगार्त अरर् दजानौं
वििादहरुका सरदभामा11 र्स अदालतलेरर्ावर्क दृवष्टकोण प्रष्ट पािेको छ। शिधुन
प्रसाद गप्तुाको तनिेदनका सरदभमा ा

12 पतन मातनसको िाताििणीर् हक सम्बरधमा
व्र्ाख्र्ा गदै “प्रदषुकको दावर्त्प्ि सम्बरधी तसध्दारत” (Polluter Pay Principle)
को पालना गरिनुपनेअतनिार्ता ा औल्र्ाएको पाइरछ। प्रकाशमन्त्ण शमाालेदार्ि
गनाुभएको रिट तनिेदनका सरदभमा ा र्स अदालतबाट ईटा भट्टा उद्योगका सरदभामा

9 अतधिक्ता सूर्प्रा साद शमाा ढंुगेल वि. गोदाििी मािला ईण्डविज प्रा.तल. समेत, न.ेका.प. विशेषांक
२०५२, प.ृ १६९ (तनणार् तमतत: २०५२/७/१४) ।
10 र्ोगी निहरिनाथ समेत वि. सम्माननीर् प्रधानमरिी समेत, ने.का.प. २०५३, तन.नं. ६१२७ (तनणार्
तमतत: २०५३/१/१७) उन्त्ल्लन्त्खत वििादको सरदभमा ा र्स अदालतबाट: प्राकृततक, धातमका एिं
पिुातान्त्त्प्िक दृवष्टकोणलेमहत्प्िपूणाभएको िन जंगललेघेरिएको देिघाट क्षेिको जग्गालाई सिकािले
अरतिााविर् न्त्चवकत्प्सा शास्त्र अध्र्र्न केरर (International Society for Medical College)
लाई ददनेगिेको तनणर्ा मा उक्त क्षेिको जग्गा नैददनुपनेविशषे कािण ि आधाि खलु ाउन सकेको
भन्ने आधािमा सिकािको तनणार्लाई “स्िेच्छाचारितापूणामान्नुपने” भनी अरतिााविर् न्त्चवकत्प्सा शास्त्र
अध्र्र्न केररलाई न्त्चतिन भितपिु नािार्णघाट उत्तितफाका ४२ विगाहा जग्गा ददनेगिेको तनणर्ा
उत्प्प्रषेणको आदेशद्वािा बदि हनुेठहि भएको छ।
11 भितमन्त्ण गौतम वि. मन्त्रिपरिषद सन्त्चिालर् समेत, २०५४ सालको रिट नं. ३१४१, तनणार् तमतत:
२०५६/३/२९; भितमन्त्ण गौतम वि. मन्त्रिपरिषद सन्त्चिालर् समेत, २०५७ सालको रिट नं.
२७९१, तनणार् तमतत: २०५८/२/१९; भोजिाज ऐि वि. जनसंख्र्ा तथा िाताििण मरिालर्
समेत, २०५६ सालको रिट नं. ४१९३, तनणार् तमतत: २०५८/१०/२६; अतधिक्ता प्रिकाशमन्त्ण
शमाा वि. मन्त्रिपरिषद सन्त्चिालर् समेत, २०५२ सालको रिट नं. २९९१, तनणार् तमतत:
२०५४/२/२७ लगार्तका वििादहरुमा भएका व्र्ाख्र्ालाई केही दृष्टारतको रुपमा तलन सवकरछ।
12 शिधुन प्रसाद गप्तुासमेत वि. एभिेष्ट पेपि तमल्स्प्रा.तल.समेत, सिोच्च अदालतबाट प्रततपाददत केही
महत्प्िपूणा नजीिहरु, भाग ८, २०६३, पष्ठृ १९४ ।

पेज नं. 48
“Larger Public Interest” लाई हेनाुपनेभनी

13 तथा तनजलेनैदार्ि गिेको अको
रिट तनिेदनका सरदभमा ा प्रदषुण तनर्रिण सम्बरधी मापदण्डको प्रभािकािी
कार्ाारिर्न सम्बरधमा14 व्र्ाख्र्ा भएको छ। अतधिक्ता नािार्णप्रसाद देिकोटाले
दार्ि गनाुभएको रिट तनिेदनका सरदभमा ा र्स अदालतलेस्िातमत्प्ि िाज्र्मा िहने
भए पतन प्राकृततक स्रोतको िाज्र् Trustee सम्म माि हो; Public Trust Doctrine
अनसुाि प्राकृततक स्रोतहरू सबैमानि जाततलेउपभोग ि प्रर्ोग गनापाउनको लातग
सिकािले विनाश हनुबाट जोगाउन प्राकृततक स्रोतको संिक्षण ि सम्बद्धान गनपाुने
िाज्र्को बाध्र्ात्प्मक दावर्त्प्ि हो भनी तसद्धारत प्रततपादन भएको छ15। र्सबाट
स्थानीर्, प्रादेन्त्शक, संघीर् लगार्त कुनैपतन तहका सिकािलेिाताििण संिक्षणको
कुिामा अविभािकीर् रर्ासधािी (Trustee) को रूपमा कार्ा गनाुपनेकुिा स्पष्ट
हरुछ।
५८. िामकुमाि आचार्ला ेदार्ि गिेको रिट तनिेदनका सरदभमा ा र्स अदालतबाट भएको
तनम्नानसुािको व्र्ाख्र्ा ि प्रततपाददत तसध्दारत पतन र्स प्रसंगमा उल्लेखनीर् छ:
“िाताििण संिक्षण गरिन ुि हनु ुआज समस्त विश्वकै साझा सिोकािको विषर् भएकाले
िाताििण संिक्षणका लातग अदालतको अतभभािकीर् भतूमका हरुछ भन े र्सको
संिक्षणका लातग जटुेका संघ संस्था तथा व्र्न्त्क्तहरूको पतन र्न्त्त्तकै सवक्रर् भतूमका
अपेन्त्क्षत हरुछ।…िाताििण संिक्षणको प्रश्न कुन ै िािको सीमा ि िाविर्ताको
परितधभरदा पतन पिका आिश्र्कतासगँ सम्बन्त्रधत छ। र्स्तो बहआु र्ातमक समस्त
विश्वकै साझा सिोकािको विषर्लाई प्रत्प्र्थीहरूले न्त्जकीि तलए झैं हकदैर्ा ि
सिोकािको सीमामा संकुन्त्चत गन ाुरर्ार्संगत हदँुैन।…प्रस्तावित आर्ोजनाको सट्टा
अरर् कुन ै विकल्प छ ि र्स विकल्पको अनशुिण गदा ा िाताििणीर् नोक्सानीलाई
13 प्रकाशमन्त्ण शमाा वि. मन्त्रिपरिषद् सन्त्चिालर् समेत, सिोच्च अदालतबाट प्रततपाददत केही महत्प्िपणू ा
नजीिहरु, भाग ८, २०६३, पष्ठृ ३५५ ।
14 प्रकाशमन्त्ण शमाा वि. जनसंख्र्ा तथा िाताििण मरिालर् समेत, सिोच्च अदालतबाट प्रततपाददत
केही महत्प्िपूणा नजीिहरु, भाग ८, २०६३, पष्ठृ ३७१ ।
15 अतधिक्ता नािार्णप्रसाद देिकोटा वि. सम्मानीर् प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषदको कार्ाला र् समते ,
संित्२०६६ सालको रिट नं. ०६६-WO-०५२१ ।

पेज नं. 49

बचाउन सवकन े न्त्स्थतत छ भन े विकल्पले न ै सािताधक प्राथतमकता पाउन ु पने
हरुछ।…िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गदा ा हिसम्भि विकल्पको अध्र्र्न गरिन े
प्रािधान िहेकाले विकल्पको छनौट गदा ा िाताििण संिक्षणलाई मूल उद्दश्ेर् मातनन ु
पदाछ ि र्सका लातग आतथका व्र्र्भािको प्रश्नले महत्प्ि पाउन ुहदँुैन। नपेाल कानून
िाताििण संिक्षणका पक्षमा उतभएका तथा िाताििण संिक्षण सम्बरधी सन्त्रध ि
महासन्त्रधको नपेाल हस्ताक्षिकता ा समेत िहेबाट विकासको नाममा कुन ैपतन रूपमा
िाताििण संिक्षणको प्रश्नलाई गौण मान्न सवकदैन।…िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
कानूनद्वािा तनधाराित प्रवक्रर्ाबाट सम्पन्न हनु ुपदाछ। कानूनद्वािा व्र्िन्त्स्थत कुिा
मनोगत हनु सक्दैन। विविध विकल्पमध्र् े छनौट गरिएको विकल्प िाताििण
संिक्षणका दृवष्टकोणबाट अतत उपर्क्तु छ भन्न ेकुिाका िस्तगुत आधाि प्रततिदेनमा
हनुपुदाछ। ती िस्तगुत आधाि कानूनसम्मत ् छन ्िा छैनन अदालतका पिीक्षणका ्
विषर् हरुछन।् िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन (EIA) का अरतििस्ततुभि अदालतले
प्रिशे गन ाुहदँुैन भन्न ेकथनसगँ सहमत हनु सवकदैन। कानूनको परिपालन गने गिाउन े
ि कानूनको समन्त्ुचत प्रर्ोग भएको छ छैन हेने र्स अदालतको कतव्ार् न ैहो”
16।
५९.काठमाडौं उपत्प्र्काको दन्त्क्षणमा अिन्त्स्थत फूलचोकी गोदाििी क्षेिको प्राकृततक
सम्पदाको संिक्षण सम्बरधी प्रश्नहरु उठाएि जनवहत संिक्षण मञ्चका तफा बाट
अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमाा समेतलेदार्ि गनाुभएको रिट तनिेदनका सरदभामा र्स
अदालतको पूणा ईजलासबाट २०७२ साल िैशाखमा तनिरति प्रकृततको पिमादेश
(Continuous Mandamus) जािी गदाा गरिएको व्र्ाख्र्ा पतन महत्प्िपूण छ। ा
अरतििंशीर् समरर्ार्मा जोड ददँदै उक्त वििाद तनरुपणका सरदभमा ा उल्लेख
गरिएका केही िाक्र् र्हाँ उधृत गनाुआिश्र्क देन्त्खरछ
17:

16 तनिेदक अतधिक्ता िामकुमाि आचार्ावि. प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाला र् समेत, न.ेका.प.
२०७०, अङ्क १, तनणर्ा नं. ८९४२ । अरर् कततपर् वििादका सरदभामा उद्योग, पर्ाटन, बाटो
विस्ताि लगार्त विकाश तनमााणका कार्सा ंग सम्बन्त्रधत विविध पक्षमा र्स अदालतबाट पटक-पटक
व्र्ाख्र्ा भएका छन।्
17 तनिेदक अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमाासमेत तब. नेपाल सिकाि, मन्त्रिपरिषद्को सन्त्चिालर् समेत,
ने.का.प. २०७३, अंक १, तन.नं. ९५७५ तनणार् तमतत: २०७२/०१/०३ ।

पेज नं. 50

“प्रकृततका हिेक तसजना ा िा िस्तकु ो अन्त्स्तत्प्ि िवहिहनमुा आ-आफ्न ैप्राकृततक कािण
ि महत्त्ि हरुछ। हिेक िस्तकु ो पथृ कपथृ क मूल्र् ि मारर्ता िहेको हरुछ। कसैको
तनवहत उद्दश्ेर् िा आतथका स्िाथका ा तनतमत्त प्राकृततक मूल्र् मारर्ता भत्प्काउन ेकुिा
स्िीकार् ा हनु सक्दैन। प्रकृततको पवहचान ि अन्त्स्तत्प्िसगँ जोतडएि िहेका हािा, पानी,
िनजंगल ि जैविक विविधता जस्ता विषर्हरू कुन ैएक पस्ुतामािका लातग बनके ा
होइनन।् ततनको कुनै पतन बहानामा क्षर्ीकिण हनु ददन ुहदँुैन। विकासको नाममा
प्रकृतत तथा र्सका अिर्िहरूको आधािभतू स्िरूप िा मारर्ता समाप्त गने छुट
कसैलाई पतन हँदुैन। प्रकृततले ददएका उपहािको मूल्र्सगँ विकासका वक्रर्ाकलापले
ददन ेलाभको तलुना हनु सक्दैन। त्प्र्सैले भौततक विकासका वक्रर्ाकलापबाट कुन ै
ठूलै लाभ हनु े िहेछ भनपेतन प्रकृतत ि िाताििणलाई नकािात्प्मक प्रभाि पाने िा
विनास गने वक्रर्ाकलापले तनिरतिता पाउन ुहदँुैन”।

६०.प्रस्ततु वििादमा सनुिुाईको क्रममा तनजगढ विमानस्थल आर्ोजनाका लातग
विमानस्थल तनमााण क्षेि भनी तनधाािण गरिएको क्षेिको सीमाना छुट्याउन कं वक्रटको
पोल बनाइएको, जग्गा अतधग्रहण गिी मआु ब्जा ददने कार्मा िकम खचा भएको, ा
केही संिचना तनमााण गरिएको, रतु मागातनमााणमा खचा भएको ि उन्त्ल्लन्त्खत विविध
कार्ाहरुका सरदभामा केही अबा िकम खचा भैसकेको हँदुा विमानस्थल नबरदा सो
िकम खेि जाने कुिा प्रत्प्र्थीहरुको तफाबाट बहसको क्रममा न्त्जवकि प्रस्ततु हनु
आएको छ। आ.ि. २०७३/०७४ देन्त्ख पूिााधाि विकासका लातग बजेट छुट्याउन
थातलएको तथ्र्हरु पतन प्रस्ततु हनु आएको पाइर्ो। तनजगढमा अरतिााविर्
विमानस्थल बनाउने गिी भएको काम काििाही उपि रर्ावर्क हस्तक्षेप गदाा
“कार्ाकारिणीको क्षेिातधकािमा हस्तक्षेप हनुे” ि “विकासको सम्भािनामा असि पने”
भन्ने प्रत्प्र्थीहरुका कानून व्र्िसार्ीहरुको न्त्जवकि पतन िहेको छ। र्ो
कार्ापातलकाको नीततगत क्षेिातधकाितभि पने विकास तनमााणको कार्ा हो ि र्स
कुिामा रर्ार्पातलकाले हस्तक्षेप गनाुहँदुैन भनी विद्वान नार्ि महारर्ार्ातधिक्ताले
बहसको क्रममा उन्त्ल्लन्त्खत विषर्लाई प्रस्ततु वििादको अरति-िस्तकु ो रुपमा हेनाु

पेज नं. 51

पने न्त्जवकि गनाुभएको पाइर्ो। र्सका अततरिक्त विमानस्थल तनमााण कार्ा हनुबाट
िोक लगाइर्ो भनेविकासको गततवितधमा नकािात्प्मक असि पने तका हरु प्रस्ततु हनु
आएका छन।् र्स प्रकािका न्त्जवकिहरुलाई समेत वितधशास्त्रीर् िा रर्ावर्क
मारर्ताका दृष्टीलेहेनाुआिश्र्क हनु आएको छ।
६१. िस्ततु: अदालत विकास कार्ाको बाधक हँदुैन। विकासको अतधकाि पतन मानि
अतधकािकै एक विषर् हो ि विकासको अतधकािको संिक्षण, सदृुढीकिण ि
कार्ाारिर्नका लातग रर्ार्पातलकालेसकािात्प्मक भतूमका नै तनिााह गदाछ। र्स
कुिामा संशर् मान्नुपनेकुनैकािण छैन। ति र्सको तात्प्पर्ा जनुसकुै प्रकािको
भौततक तनमााण केन्त्ररत विकास आर्ोजनाको अदालतलेसँधैभिी पक्षपोषण नैगनाु
पदाछ भन्ने पतन होइन। रर्ावर्क दृष्टीमा हेदाा विकास भन्नाले ददगो, वटकाउ ि
सरततुलत विकास भन्नेबन्त्ुझरछ। िाताििणीर् विनास पिात भएको भौततक विकास
वटकाउ, ददगो िा सरततुलत हँदुैन भन्नेकुिा अरतिााविर् रुपमा स्िीकाि गरिसवकएको
ददगो विकास सम्बरधी अिधािणा, तसध्दारत ि मारर्ता पतन हो। भौततक विकासको
नाममा संविधान ि कानूनमा िहेका प्रािधान अनकुूल नहनुेगिी अथाात कानूनको
शासन सम्बरधी मारर्ता प्रततकूल हनु जानेकाम काििाहीलाई अदालतलेरर्ावर्क
अनमुोदन प्रदान गनाुपतन हँदुैन। विकल्प भएसम्म कमभरदा कम िाताििणीर् क्षेतत
हनुे विकास परिर्ोजना नै प्राथतमकताको तबषर् बरदछ, बन्नु पदाछ। विकास
तनमााणको कार्ा पतन हनुे ि िाताििणीर् संिक्षण पतन कार्म िहने अिस्था िा
सम्भािनाको खोजी नै ददगो विकास सम्बरधी अिधािणाको महत्प्िपूणा पक्ष हो।
र्सलाई कुनैमौदरक नाफा नोक्सानका आधािमा माि मूल्र्ाङ्कन गरिनुमनातसि
हँदुैन। रर्ार्पातलकाले वर्नै मारर्तालाई आत्प्मसात् गिेि विकास ि िाताििण
बीचको सरतलुन कार्म िाख्नेभतूमका तनिााह गनेहो। विकास आर्ोजनाका विविध
पक्षमा औपचारिक ि कानूनी तबिबाट प्रष्ट परिभावषत दृवष्टकोण तनमााण नहँदुै
अपरिपक्ि (Pre-mature) अिस्थामा कुनैकार्ा गरिएको िा िकम खचा भएको िा

पेज नं. 52

लागत पिेको जस्ता कुिाहरु िहेछन् भने पतन त्प्र्सबाट नै रर्ावर्क दृवष्टकोण
प्रभावित हनु सक्तैन
18।
६२. विमानस्थल कहाँबनाउने

?; कस्तो बनाउने

?; कुन आकािको बनाउने

? भन्नेकुिा
अिश्र् नैसिकाि (कार्ाकारिणी) को क्षेिातधकािको विषर् हो। र्स कुिामा धेिै
िादवििाद िा छलफल गरििहनुआिश्र्क नै छैन। प्रश्न के हो भनेसिकािले
गिेका कार्का ारिणी प्रकृततका काम काििाही िा तनणर्ा पतन संविधान तथा
कानूनसम्मत्नैहनुुपदाछ। जि कार्का ारिणी तनणर्ा लेसंविधान िा कानूनको दार्िा
उलंङ्घन गना पग्ुदछन्िा त्प्र्स प्रकािको प्रश्न खडा हनु पग्ुदछ भनेत्प्र्स कुिाको
कानूनी िैधातनकताको पिीक्षण अिश्र् नै रर्ार्पातलकालेगदाछ। कार्ाकारिणीको
तनणर्ा मा संविधान िा कानूनको िटुी कार्म िहन पगुेको अिस्थामा स्िभाविक
रुपमा त्प्र्ो रर्ावर्क तनरुपण ि क्षेिातधकािको विषर् बरदछ। र्ो रर्ार्पातलकाको
एक महत्प्िपूणासंिैधातनक न्त्जम्मेिािी पतन हो। सिकािलेगिेका कार्का ारिणी तनणार्
संविधान िा कानूनसम्मत्छन्िा छैनन्भनेि अदालतलेरर्ावर्क पिीक्षण गने ि
आिश्र्कतानसुाि उन्त्चत आदेश ददनेकुिा लोकतान्त्रिक पध्दतीको एउटा आधािभतू
विशेषता नैहो। कार्का ारिणी तनणर्ा भन्नेकुिाको आडमा अवििेकपूणा िा अनन्त्ुचत
िा समाज िा िािको हीत प्रततकूल हनु जानेगैिकानूनी काम कुिालाई रर्ावर्क

18 प्रथमत: र्सलाई खचा गनेतनकार् िा पदातधकािीको कानूनी जिाफदेवहतासंग सम्बन्त्रधत विषर्को
रुपमा पतन तलन सवकरछ। र्सका अततरिक्त, तनजगढदेन्त्ख काठमाण्डौंसम्म जोड्नेरतु मागा तनमााण
गरिएको, पसाहा, बकैर्ा आदद नदीमा तटबरध तनमााण गरिएको, जग्गाको संिक्षणका लातग केही
पोल गातडएको, िा केही तनजी जग्गा प्राप्त गिी मआु िजा िकम प्रदान गरिएको जस्ता कुिाहरुलाई
“खेि जानेलागत” भन्नेअथमा ा नैतलन आिश्र्क पतन देन्त्खदैन। उन्त्ल्लन्त्खत लगानीको सािजा तनक
प्रर्ोजनका लातग उपर्ोग हनु सक्ने नै हरुछ। अको दृष्टीले हेदाा, लगभग ६९/७० अबा मूल्र्
बिाििको रुख मािै कटानी हनु सक्ने ि िन जंङ्गलको जैविक विविधता, जीिजरतुचिाचरुुङ्गी
आददको िासस्थान, जीिनदार्क अन्त्क्सजन आपूतत,ा जलाधाि संिक्षण, िनमा आन्त्श्रत सामान्त्जक
जीिनर्ापन, अरति-िंशीर् समरर्ार् आदद कुिाहरुको मूल्र् विचाि गनेहो भनेतनकै ठूलो िाविर्
नोक्सानी हनुे अिस्था िहेको न्त्स्थतत हँदुा त्प्र्स्तो कार्ला ाई रर्ावर्क अनमुोदन प्रदान गनाुउन्त्चत
देन्त्खदैन। तलुनात्प्मक रुपमा ठूलो नोक्सानीबाट जोतगनुनैबन्त्ुध्दमत्तापूणा कार्ा हनुछे ।

पेज नं. 53

पिीक्षणको दार्िाभरदा बावहि िाखेि हेना तमल्दैन। शन्त्क्तपथृ कीकिण, तनर्रिण ि
सरतलुनको तसध्दारतलेपतन र्ही मारर्ता िाख्दछ।
६३. ितबिाज भण्डािी वि. प्रधानमरिी श्री मनमोहन अतधकािीसमेत भएको वििादमा
19
र्स अदालतलेिाजनैततक िा कार्पा ातलकीर् अतधकािको प्रर्ोग सम्बरधमा व्र्ाख्र्ा
गदाा अपनाएको दृवष्टकोण पतन र्हाँ उल्लेख गनाुसारदतभका छ। उक्त वििादमा
व्र्ाख्र्ा गदै भतनएको छ: “कार्पा ातलका िा व्र्िस्थावपकाको संविधान प्रदत्त अतधकािसगँ
सम्बन्त्रधत भएको कािणले माि तत्प्सम्बरधी सबै प्रश्नहरू िाजनैततक प्रश्न हदँुैन। वििादमा
उपन्त्स्थत संिैधातनक िा कानूनी प्रश्नसगँ िाजनैततक प्रश्न पतन गातँसएको अथिा संिैधातनक
वििादलाई िाजनैततक िंगमा िंगाइएको कािणले पतन संिैधातनक िा कानूनी िैधताको प्रश्न
िाजनैततक प्रश्नमा रुपारतरित हनु ेपतन होइन।…संविधान िा कानूनको व्र्ाख्र्ा गने अन्त्रतम
अतधकािीको रुपमा संविधानले र्स अदालतलाई सम्ुपके ो अतधकाि ि अतधकािक्षिे लाई
सीतमत िा कुन्त्ण्ठत गने अिधािणाको रूपमा िाजनैततक प्रश्न सम्बरधी अिधािणाको उपर्ोग
गन ाुकदावप संविधानसम्मत ्हदँुैन”। र्सैगिी र्स अदालतको संिैधातनक इजलासबाट
रिट तनिेदक शेिबहादिु देउिासमेत िहेको संसद विघटन सम्बरधी

20 वििादको
तनरुपण गदाा िाज्र्का अंङ्गहरुको अतधकािको प्रर्ोग सीमा सम्बरधमा व्र्ाख्र्ा गदै
भतनएको छ: “िाज्र्का प्रत्प्र्के अङ्गले आफ्नो अतधकािको प्रर्ोग गदा ासंविधान ि कानूनद्वािा
तनधाराित सीमातभि िहन ुपदाछ। अको अङ्गलाई तनषधे गने िा तनष्प्रभािी तल्ुर्ाउन ेकुिाले
शन्त्क्तपथृ कीकिण तथा तनर्रिण ि सरतलुनको तसद्धारतको प्रर्ोग ि पालनामा अनन्त्ुचत
अििोध पैदा हनु जारछ। लोकतान्त्रिक सिकाि भन्नाले सीतमत सिकाि (Limited
Government) हो भन्ने मातनरछ। संविधानले अनमुतत नददएको कुिामा कार्का ारिणी
अतधकािको प्रर्ोग हनु सक्तैन”। र्सिी गरिएको व्र्ाख्र्ाको आलोकमा पतन सिकािबाट
(कार्पा ातलकाबाट) भएको तनणर्ा को रर्ावर्क पिीक्षण गनेतबषर्लाई हेरिनुपनेहरुछ।

19 अतधिक्ता ितबिाज भण्डािी वि. सम्माननीर् प्रधानमरिी श्री मनमोहन अतधकािीसमेत; उत्प्प्रषेणर्क्तु
पिमादेश; आदेश तमततः २०५२/५/१२ ।
20 तनिेदक शेिबहादिु देउिासमेत वि. िािपततको कार्ाला र्, न्त्शतल तनिास समेत, ०७७–WC–
००७१, तनणार् तमतत: २०७८/३/२८ (संिैधातनक इजलास) ।

पेज नं. 54

६४. “लोकतान्त्रिक मूल्र् मारर्तालाई आत्प्मसात्गिेको संिैधातनक प्रणाली ि कानूनको
शासनमा िाज्र्का कुनैपतन पदातधकािी कानूनभरदा मातथ िा कानूनको दार्िाभरदा
बावहि िहन सक्तैनन।् सिैको कानूनप्रतत समान समपणा िहरछ ि कानून नैसिोपिी
हरुछ”
21। संविधानिाद तथा कानूनको शासन सम्बरधी अिधािणाले पतन र्ही
कुिामा जोड ददएको छ। पर्ााििण संिक्षण संविधानद्वािा संिन्त्क्षत मौतलक हक हो।
िाताििणीर् संिक्षणका कततपर् विषर्हरु कानूनद्वािा पतन तनधाारित छन।् र्स
प्रकािका विषर्मा नेपालको रर्ार्पातलकालेतनकै लामो समर्देन्त्ख आफ्नो रर्ावर्क
भतूमका न्त्जम्मेिािीिोधका साथ तनिााह गिी आएको छ। हामीले अवहलेसम्म
अनशु िण गिी आएको मारर्ता तथा विश्वका अरर् मलु कु हरुले आत्प्मसात् गिी
आएका िाताििणीर् रर्ार्का तसध्दारत िा मारर्ता भरदा विपरित मागमा ा लाग्नु
हाम्रालातग शोभनीर् विषर् बरदैनन।् स्थावपत रर्ावर्क मूल्र्, मारर्ता िा
वितधशास्त्रलाई नजिअरदाज गिेि केिल कार्पा ातलकाको क्षेिातधकािको तबषर् भन्ने
कुिाको आडमा विषर्िस्तकु ो संिैधातनक तथा कानूनी िैधता पिीक्षण गनेरर्ावर्क
न्त्जम्मेिािीबाट र्स अदालतलेपन्त्रछन पतन तमल्दैन। विमानस्थल तनमााणको तबषर्
माि नभएि बाटो, तसँचाई, विद्यतु, उद्योगधरदा, न्त्शक्षा, स्िास्थ्र्, कमचा ािी
व्र्िस्थापन आदद आदद िाज्र् व्र्िस्था सञ्चालन सम्बरधी कुिाहरुका सम्बरधमा
पतन कार्पा ातलकाबाट नै तनणर्ा गरिरछन।् ति र्स्ता कुनै पतन तनणर्ा िा काम
काििाही संविधान तथा कानूनको दार्िातभि नैिहेि गरिएको हनुुपदाछ। त्प्र्स्ता
तनणर्ा िा काम काििाही संविधान तथा कानूनको प्रािधान अनकुूल छन्िा छैनन्
भन्नेकुिाको पिीक्षण गनेिा अन्त्रतम व्र्ाख्र्ा गनेक्षेिातधकाि भनेर्स अदालतमा
नैअरततनवाहत िहेको छ। सीतमत सिकाि, संविधानिाद, कानूनको शासन, स्थावपत
रर्ावर्क मूल्र् मारर्ता, तसध्दारत आदद पालना गनाुपनेअतनिार्ता ा िहेको कुिाको

21 तनिेदक शेिबहादिु देउिासमेत वि. िािपततको कार्ाला र्, न्त्शतल तनिास समेत, ०७७–WC–
००७१, तनणार् तमतत: २०७८/३/२८ (संिैधातनक इजलास) ।

पेज नं. 55

अपिादको रुपमा तनजगढ विमानस्थल सम्बरधी विषर्लाई तलनुिा हेनाुपनेकुनै
कािण देन्त्खदैन।
६५. ददगो विकास सम्बरधी तसद्धारतको व्र्िहारिक प्रर्ोग गने एक उपार्को रुपमा
िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन (Environmental Impact Assessment – “EIA”) को
अिधािणा विकास भएको छ। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गनाुपने कुिालाई
िाताििणसंग सम्बन्त्रधत अरतिााविर् संतध-सम्झैातालेपतन स्िीकाि गिेका छन।् Rio
Declaration को Principle 17 मा: “Environmental impact assessment, as
a national instrument, shall be undertaken for proposed activities that
are likely to have a significant adverse impact on the environment and
are subject to a decision of a competent national authority” भनी उल्लेख
भएको छ। सम्बन्त्रधत तनणार्कताालाई कुनैविकासको परिर्ोजनालाई अगाडी बढाउन
स्िीकृती प्रदान गनेिा नगनेसम्बरधमा तनणार् गना सघाउने कानूनी औजािको
रुपमा पतन िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनलाई बझ्ुन सवकरछ। िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कनले िाताििण संिक्षणको उद्देश्र् प्रातप्तका लातग सम्बन्त्रधत तनणार्कताालाई
तनणार् गने प्रकृर्ामा सहजीकिण नै प्रदान गदाछ। विकास परिर्ोजनामा िहेका
िाताििणीर् जोन्त्खमको पवहचान गिी भविश्र्मा सो जोन्त्खमको सामना गने, िाताििण
संिक्षणका उपार्हरु अपनाउने, तदनसुािका कार्ाारिर्न संर्रि तनमााण गने
लगार्तका विषर्मा गणुस्तिीर् रुपमा गरिएको िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनबाट
सहर्ोग िा र्ोगदान नै प्राप्त हरुछ। विकासका कार्ा ि िाताििणसंग सम्बन्त्रधत
सिोकािलाई समार्ोजन गिी ददगो तबकास गना पतन िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनको
आिश्र्कता पिेको हो। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रकृर्ामा गरिनेसािजा तनक
छलफल ि प्राप्त हनुेजनसहभातगताको माध्र्मबाट विकास कार्का ो स्िीकार्ता ा नै
बन्त्ृध्द हनुे हो। त्प्र्सैले पतन कुनैआर्ोजनाको कार्ा अगातड बढाउनभुरदा अगािै
अतनिार्ा रुपमा िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गनाुपनेव्र्िस्था गरिएको पाइरछ।
६६. िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनको आिश्र्कता, महत्प्ि ि अरतिााविर् प्रचलन समेतलाई
हेिेि नेपालको कानूनी प्रणालीमा पतन र्स सम्बरधी व्र्िस्था गरिएको हो।

पेज नं. 56

िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ लाग ु हनुुअगािैपतन नेपालमा िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कनको अभ्र्ास गरिएको देन्त्खरछ। सातौं पञ्चिषीर् र्ोजना अितधमा
(२०४२/२०४७ मा) कार्ाारिर्नमा आएका केही परिर्ोजनाको हकमा िाताििण
प्रभाि मूल्र्ाङ्कनलाई अतनिार्ा गरिएको पाईरछ। छुट्टै िाताििण कानून निहेको
अिस्थामा पतन िाविर् र्ोजना आर्ोगलेसन्१९९३ मा नेपालमा िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन गनेवितध एिं पद्दतीलाई पािदशी एिं प्रभािकािी बनाउनेउद्देश्र्ले“िाविर्
िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन तनदेन्त्शका” जािी गिेको तथर्ो। िाताििण संिक्षण ऐन,
२०५३ जािी भएपिात िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनसँग सम्बन्त्रधत व्र्िस्था ऐन ि
तनर्मािलीले व्र्िन्त्स्थत गदैआएका छन।् िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ लागु
हनुभुरदा केही पवहलेदेखी हाल िाताििण संिक्षण ऐन, २०७६ लागु िहेको
अिस्थासम्म िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कनका खास वितध, पध्दती, प्रकृर्ा अनशु िणको
तसलतसला स्थावपत भएको छ। अरतिााविर् कानूनमा समेत िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कनको खास वितध, तसद्धारत एिं प्रकृर्ा तनधाारित िहेको पाईरछ। र्स्ता वितध,
तसद्धारत एिं प्रकृर्ा अरतगात कुनै परिर्ोजनाको तनमााण कार्ा प्रािम्भ गनभाुरदा
अगातड चिणबद्द ढंगबाट परिर्ोजनाको विस्ततृ विश्लषेण, िाताििण अध्र्र्न
आिश्र्कताको विश्लषेण, परिर्ोजनासंग सम्बन्त्रधत िाताििणीर् समग्र पक्षको
पवहचान (scooping), िाताििणमा पना सक्ने प्रभािको पवहचान, प्रततकूल प्रभाि
रर्ूनीकिणका उपार्हरुको पवहचान, सािान्त्जनक सनुिुाई, प्रततिेदन तर्ािी आदद
कुिाहरु सम्पन्न गनाुआिश्र्क हनु जारछ। ददगो विकासको सतुनन्त्ितता तथा
िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कनको विश्वसनीर्ताका लातग उन्त्ल्लन्त्खत सम्पूणा चिणहरु
िस्तगुत, व्र्िहारिक, िैज्ञातनक एिं पािदशी तबिबाट स्ितरि रुपमा हनु आिश्र्क
हरुछ। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रकृर्ा िा प्रततिेदनमा कुनै प्रकािको शंका
उत्प्पन्न हनु सक्नेअिस्था कार्म िहेमा उक्त प्रकृर्ा ि प्रततिेदनको स्िीकार्ाता ि
विश्वसनीर्तामा नैगम्भीि प्रश्न खडा हनुेअिस्था िहरछ।

पेज नं. 57

६७. विकाश तनमााणको कार्ागदाािाताििण संिक्षण ऐन, तनर्म, तथा िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन सम्बरधी प्रचतलत मारर्ता, तसध्दारत िा पध्दती अनसुाि सम्बन्त्रधत विषर्
विज्ञहरुको समूहबाट तटस्थ ि िस्तगुत आधािमा िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गरिनु
पने अतनिार्ता ा िहेको कुिाको पष्ुट्याईको लातग अि धेिै चचाा-परिचचाा गरििहनु
आिश्र्क पतन देन्त्खदैन। तनजगढ विमानस्थल तनमााण सम्बरध िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन तर्ाि गरिएको ि स्िीकृत भएको भएपतन र्स सम्बरधमा विविध
कोणबाट प्रश्नहरु उठेका देन्त्खरछन।् उन्त्ल्लन्त्खत प्रततिेदन तमतत २०७५/२/९ मा
िन तथा िाताििण मरिालर्बाट स्िीकृत गरिएको पाइर्ो। ति तनजगढको
प्रस्तावित ठाउँमा नैविमानस्थल बनाउनेगिी नेपाल सिकाि, मन्त्रिपरिषदबाट तमतत
२०७१/११/२९ मा नैतनणर्ा गिेको ि तमतत २०७१/१२/३० मा चािवकल्ला
तोकी विमानस्थल क्षेि भनी ८,०४५.७९ हेक्टि (८० िगा वकलोतमटि) क्षेि
विमानस्थलका लातग भनी िाजपिमा सूचना प्रकान्त्शत गरिएको देन्त्खरछ।
विमानस्थल तनमााणका लातग भनी आ.ि. २०७३/०७४ देन्त्ख केही बजेट
वितनर्ोजन गरिनेगिेको ि केही िकम खचा गरिएको भन्नेतथ्र् पतन प्रस्ततु हनु
आएको छ। मन्त्रिपरिषदबाट तमतत २०७३/११/२५ मा नै नेपाली सेनालाई
“पहूँच माग,ा पेरिफेिी सडक तनमााण तथा रुख कटान” सम्बरधी कार्ाको न्त्जम्मा
ददनेभनी तनणर्ा भएको ि नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण ि नेपाली सेना बीच
रुख कटानी तथा सिुक्षा तनगिानी सम्बरधी समझदािी पि तमतत २०७४/५/१९
मा नैभएको देन्त्खरछ। र्सिी विमानस्थल एरिर्ा तोक्ने, रुख काट्ने, केही पूिााधाि
तर्ाि गने तसलतसलाका प्रािन्त्म्भक कार्ा EIA Report तर्ाि हनुभुरदा पवहले नै
भैसकेको देन्त्खरछ। वििाददत स्थानमा विमानस्थल तनमााण गनेभनी नेपाल सिकािले
तनणर्ा गिेको लगभग ३ बषा पतछ EIA Report तर्ाि गिी/गिाई स्िीकृत भएको
अिस्था छ। प्रथम दृवष्टमा नै र्सलाई ससुंगत तबिको अथाात वितध, पध्दती ि
प्रकृर्ा अनशु िण गिी भएको काम काििाही िहेछ भनी मान्न तमल्ने अिस्था
देन्त्खदैन।

पेज नं. 58

६८. EIA Report को अरतिस्ा तुतफा दृवष्टगत गदाा विमानस्थल तनमााण गदाा रर्ूनतम
क्षती हनुेकुिाको ठोस, िस्तगुत ि मनातसि रुपमा कानून बमोन्त्जमको प्रकृर्ा पिुा
गिी विकल्पको खोजी नगिी िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन तर्ाि गरिएको
देन्त्खरछ। िन िा जंगल भनेको रुख विरुिा मािै होईन, त्प्र्हाँको समग्र
पारिन्त्स्थततकीर् प्रणाली पतन हो। वििाददत विमानस्थल तनमााणका लातग छुट्याइएको
िन क्षेिको पारिन्त्स्थततकीर् प्रणालीमा पना सक्ने नकािात्प्मक असिको िस्ततुनष्ट
मूल्र्ांङ्कन गरिएको देन्त्खदैन। समग्रमा हेदाा, वििाददत EIA Report िस्ततुनष्ट ि
स्िीकृत पध्दती अनसुाि तर्ाि गरिएको नभएि पूिा तनदेन्त्शत, ईन्त्च्छत िा प्रार्ोन्त्जत
कुिालाई कानूनी औपचारिकता पिुा गिेको देखाउने अतभप्रार्ले तर्ाि गिाइएको
प्रततिेदन हो भनी रिट तनिेदकहरुलेगनाुभएको न्त्जवकि तथ्र्संगत नैदेन्त्खरछ।
EIA Report तर्ाि गदाा तत्प्काल प्रचतलत िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ द्वािा
तनदेन्त्शत प्रकृर्ा, पध्दती ि शतहा रुको समन्त्ुचत रुपमा पालना गरिएको भन्नेदेन्त्खन
आएन।
६९. तनजगढको प्रस्तावित विमानस्थलका लातग तोवकएको िन क्षेिमा करिि
२४,५०,३१९ िटा ठूला (ठूला ि Pole Size का) रुखहरु िहेको कुिा िन तथा
िाताििण मरिालर्ले स्िीकृत गिेको िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनमा नै
उल्लेख भएको छ। सोही अनपुातमा सो स्थानमा पारिन्त्स्थततकीर् प्रणाली िहेको
देन्त्खरछ। स्िर्म् प्रत्प्र्थी नेपाल सिकािको आतधकारिक तनकार्बाट स्िीकृत
गरिएको औपचारिक दस्तािेजमा नै कूल २४,५०,३१९ िटा रुखहरु िहेको ि
धेिैसंख्र्ामा मझौला तथा साना रुख विरुिा िहेको कुिा उल्लेख भएको न्त्स्थततमा
वििाददत आर्ोजनास्थलमा िाताििणीर् विनासको अिस्था िहेनछ भनी मान्न तमल्ने
देन्त्खदैन। उन्त्ल्लन्त्खत ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा) क्षेि मध्र्ेको
रुख विरुिा, जंङ्गल िहेको भतनएको करिि ७,९९० हेक्टि जग्गातभि अनेकौं
जीिजरत,ु िनस्पतत, पारिन्त्स्थततकीर् प्रणाली िहेको कुिा स्ितः रर्ावर्क तबिबाट
पतन अनमुान गना सवकनेविषर् हो। उक्त िन क्षेिको नोक्सानी भएको अिस्थामा

पेज नं. 59

सो क्षेि (खासगिी तल्लो भभूाग) को प्राकृततक ि भौगतभका जलाशर्/पानी आपूततका ो
कुिामा पने प्रततकूल असि पतन तनकै गम्भीि हनु सक्ने कुिा ईजलास समक्ष
छलफलको सरदभामा विषर्-विज्ञहरुलेऔल्र्ाउनुभएको छ। विषर्-विज्ञहरुको र्स
प्रकािको दृवष्टकोणलाई सामारर्, सतही िा हलकु ा रुपमा तलएि हेनाुबन्त्ुध्दमत्तापूणा
कार्ा हँदुैन। िन क्षेिको आकाि, क्षेिफल, रुख विरुिाको संख्र्ा तथा जैविक
िासस्थान तथा जैविक-मागा िहेको परिन्त्स्थतत समेत समग्र पक्षमा विचाि गदाा
वििाददत िन क्षेिको विनास भएमा “िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि पने”
कुिा स्पष्ट नैछ। सो क्षेिमा २०० बषभा रदा पिुानो “भीम सखिुाको ठूलो रुख”
लगार्त अनेक प्रकािका जैविक विविधता िहेको तथ्र् प्रमान्त्णत अिस्थामा िहेको
छ। र्स प्रकािका सम्पदाको विनासबाट पनासक्नेप्रभािको िैकन्त्ल्पक व्र्िस्थापन
सम्बरधी पर्ााप्त तावका क आधाि िाताििण प्रभाि मूल्र्ांङ्कन प्रततिेदनमा खलु ाइएको
देन्त्खएन।
७०. EIA Report मा ठूला ५,८५,४९९ िटा रुख ि पोल साईजका १८,६४,८२०
िटा रुख गिी कूल २४,५०,३१९ िटा रुखहरु कटान गनाुपनेकुिा उल्लेख
छ
22 ि सोही रुखको मूल्र्को सम्म आतथका विश्लषेण गरिएको देन्त्खरछ। ति र्सिी
रुख विरुिा गणना गदाा मझौला आकािका (अधा-पोल आकािका), साना, तथा
पोथ्रा-पोथ्री आदद रुख विरुिाको गणना गरिएको ि त्प्र्सको िाताििणीर् प्रभाि तथा
सम्भावित क्षतीको मूल्र्ाङ्कन भएको देन्त्खदैन। अरर् जीिजरत,ुचिाचरुुङ्गी लगार्तका
प्राणी लगार्त समग्र पारिन्त्स्थततकीर् प्रणालीमा पने प्रभािको पर्ााप्त मूल्र्ाङ्कन
गरिएको देन्त्खदैन।
७१. िन सम्बरधी ऐनले तनदेन्त्शत गिे अनसुाि नेपाल सिकािले िन तथा िाताििण
संिक्षणका दृष्टीलेरुख कटान सम्बरधी एउटा मानक तनधाािण गिेको देन्त्खरछ।

22 नागरिक उड्डर्न प्रातधकिणले तमतत २०७५/३/११ मा पर्टा न, संस्कृतत तथा नागरिक उड्डर्न
मरिालर्लाई लेखेको पिमा ७,९९०.३१ हेक्टि क्षेिमा िहेको २४,४१,३६७ िटा रुख काट्नु
पनेकुिा उल्लेख भएको देन्त्खरछ।

पेज नं. 60

र्सिी तनधाािण गरिएको मापदण्डमा एउटा रुख काटेपतछ २५ िटा रुख लगाउनु
पने गिी साविकमा मापदण्ड तोवकएको पाइर्ो। र्सबीच; तनजगढ विमानस्थलको
सरदभा अगातड आएपतछ; नेपाल सिकािले मापदण्डमा संशोधन गिी एउटा रुख
कावटएपतछ सो बिािि १० िटा विरुिा िोरन/ुहकु ााउनुपने भनी अनपुात तनधाािण
गिेको देन्त्खरछ। बक्षृ ािोपणको अनपुात २५ बाट १० कार्म गरिएको सरदभा
स्िर्ममा पतन विचािणीर् छ। र्सका अततरिक्त सोही १ रुख बिाबि १० विरुिाको
अनपुातलाई हेदाा पतन कहाँ, कुन ठाउँमा बक्षृ ािोपण गनेहो भन्ने कुिाको कुनै
र्ोजना तनधाािण गरिएको कुिा िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन लगार्त कुनै
आतधकारिक तलखतबाट तथ्र्र्क्तु रुपमा खल्ुन आएको देन्त्खदैन

23। र्सबाट िन
ऐन, तनर्मद्वािा तनददाष्ट प्रािधानका आधािमा नेपाल सिकाि स्िर्मलेतनधाािण गिेको
मापदण्डको पालना भएको िा हनुेअिस्था िहेछ भनी मान्न सवकनेअिस्था देन्त्खदैन।
७२. वििाददत विमानस्थल तनमााणका लातग जैविक विविधतार्क्तु िन क्षेि सवहतको
८,०४५.७९ हेक्टि क्षेिफल जग्गा छुट्याउनकु ो कािण िा औन्त्चत्प्र् पतन विशेष
रुपमा विचािणीर् बनेको छ। प्रस्तावित तनजगढ विमानस्थल क्षेिका लातग कतत
जग्गा आिश्र्क पनेहो भन्नेसम्बरधमा कुनैतकापूणाि िस्तगुत मापदण्ड अपनाएको
देन्त्खन आउँदैन। िस्ततु: विमानस्थल कुन आकािको िा कतत ठूलो/सानो हनुु
पदाछ भन्ने कुिा प्रवितधक ि सापेन्त्क्षक कुिा हो। तथावप, र्समा केही िस्तगुत
आधािहरुको विद्यमानता स्िभाविक रुपमा अपेन्त्क्षत िहरछ। अरर् मलु कु का केही
प्रतततनतधमूलक ठूला विमानस्थलको क्षेिफल तफा दृवष्टगत गदााः (१) िेलार्त
23 र्स सम्बरधमा प्रत्प्र्थी नेपाल सिकािको तफाबाट प्रतततनतधत्प्ि गनेविद्वान नार्ि महारर्ार्ातधिक्ता
समेतले छलफलको क्रममा तथा तलन्त्खत बहस-नोटमा बािा, पसाा, मकिानपिु, िौतहट, सलााही,
महोत्तिी, धनषुा, तसिाहा समेतका केही न्त्जल्लामा िहेका प्रार्ः सिैखोलानालाका बगिहरु तथा खोला
वकनािका ऐलानी चौिहरुलाई “बक्षृ ािोपणका लातग सम्भावित क्षिे हरु” पवहचान गरिएको भनी न्त्जवकि
प्रस्ततु गनाुभएको पाइर्ो। र्स कुिामा भि पनेिा विश्वास गना सवकने कुनै तावकाक आधाि
देन्त्खदैन। उन्त्ल्लन्त्खत नदी वकनािमा कतत जग्गा खाली िहेको छ? सो जग्गा बक्षृ ािोपणका लातग
उपर्क्तु ि पर्ााप्त छ िा छैन? नदी वकनािाको बगिमा प्रावितधक रुपमा विरुिा िोपेि हकु ााउन सवकने
हरुछ िा हदँुैन? भन्नेकुिा पतन विचािणीर् तबषर् िहेका छन।्

पेज नं. 61

(लरडन) को Heathrow विमानस्थल संसािकै व्र्स्त विमानस्थल मध्र्ेको एउटा
मातनरछ। िावषाक लगभग ४ लाख ५० हजािदेन्त्ख ५ लाख पटक विमानहरुले
उडान/अितिण गने गिेको र्स विमानस्थलको माध्र्मबाट िावषाक सिदि ७ किोड
५० लाखभरदा बढी नैर्ािहुरुलेआिागमन गनेगिेका छन्भन्नेतथ्र्ाङ्क िहेको
छ। उक्त विमानस्थलको क्षेिफल करिब १,२२७ हेक्टि िहेको पाइरछ24; (२)
एतसर्ाको एउटा व्र्स्त विमानस्थल मध्र्ेको Hong Kong अरतिााविर्
विमानस्थलमा पतन िावषाक ७ किोडभरदा बढी र्ािकु ो आिागमन हनुे गिेको
तथ्र्ाङ्क छ। उक्त हङकङ विमानस्थलको क्षेिफल १,२५५ हेक्टि िहेको पाइरछ;
(३) सिैभरदा व्र्स्त मातनएको, पाँच िटा समानारति धािन-मागा िहेको, संर्क्तु
िाज्र् अमेरिकाको Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport को
क्षेिफल करिब १,९०२ हेक्टि िहेको छ; (४) दन्त्क्षण एन्त्शर्ाको लगभग सिैभरदा
व्र्स्त विमानस्थलको रुपमा िहेको भाितको नर्ाँ ददल्ली न्त्स्थत Indira Gandhi
International Airport करिब २,०६६ हेक्टि क्षेिफलमा फैतलएको देन्त्खरछ; (५)
Germany न्त्स्थत तनकै व्र्स्त Frankfurt Airport २,३०० हेक्टिमा तनमााण भएको
पाइरछ; (६) Dubai International Airport को कूल क्षेिफल २,९०० हेक्टि
िहेको तथ्र्ाङ्क छ; (७) अमेरिकाको ठूला विमानस्थल मध्र्ेको O’Hare
International Airport (Chicago Airport) करिब ३,०८७ हेक्टि क्षेिफलमा
बनेको पाइरछ; (८) Paris को Charles de Gaulle Airport को क्षेिफल
३,२३७ हेक्टि िहेको छ; (९) Bangkok को Suvarnabhumi Airport को
क्षेिफल करिब ३,२४० हेक्टि िहेको पाइरछ; (१०) अवफ्रकी महादेशको
मातनसको आिागमनको दृष्टीले सिैभरदा बढी व्र्स्त मातनएको Cairo
International Airport, Egypt को क्षेिफल लगभग ३,६२५ हेक्टि िहेको
पाइरछ; (११) चीनको Shanghai न्त्स्थत अरतिााविर् विमानस्थलको क्षेिफल

24 Heathrow विमानस्थल हाल विस्तािको क्रममा िहेको छ ि सन्२०२८ सम्ममा सो विस्ताि कार्ा
सम्पन्न हनुेअनमुान गरिएको पाइरछ।

पेज नं. 62

करिब ३,९८८ हेक्टि िहेको छ; (१२) George Bush Intercontinental
Airport, Houston, USA को क्षेिफल ४,४५१ हेक्टि िहेको बन्त्ुझरछ; (१३)
Washington Dulles International Airport, Washington, D.C. को क्षेिफल
४,८५६ हेक्टि िहेको तथ्र्ांङ्क देन्त्खरछ। र्स प्रकािका उदाहिण अरु पतन धेिै
छन।् उपलव्ध भएसम्मको तथ्र्ांङ्कको आधािमा हेदाा तनजगढ विमानस्थलका लातग
छुट्याइएको ८,०४५ हेक्टि जग्गाको तलुनामा विश्वका केिल दईु िटा विमानस्थल
(Saudi Arabia ि USA को Denver न्त्स्थत विमानस्थल)

25 बाहेक अरर् सिै

विमानस्थलहरुको क्षेिफल सानो आकािको िहेको पाइरछ
26।

७३.सन्१९९५ को NEPECON लेगिेको सम्भाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदनमा नेपालमा
दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनाका लातग करिब १,०८१ हेक्टि (करिब
१० िगा वकलोतमटि अथाात करिब १,५९६ तबगहा) जग्गा चावहने कुिा उल्लेख
भएको पाइरछ। पतछ सन् २०११ को Land Mark Worldwide Co. Ltd. ले
गिेको अध्र्र्न प्रततिेदनमा २,४०,४५,००० िगा तमटि27 (अथाात करिब २,४०४
हेक्टि) जग्गा समेवटने कुिा उल्लेख भएको देन्त्खरछ। उन्त्ल्लन्त्खत जग्गा मध्र्े
“Airport City” को लातग १,०५३ हेक्टि अथाात करिब 1,55५ विगहा जग्गा
25 King Fahd International Airport, Saudi Arabia को प्रार्: मरुभतूम क्षेिमा तनतमता
विमानस्थलको क्षेिफल ७७,६०२ हेक्टि तथा Denver International Airport, USA को
क्षेिफल १३,५७१ हेक्टि िहेको तथ्र्ाङ्क छ।
26 उदाहिणका लातग र्हाँ प्रस्ततु गरिएका तथ्र्ांङ्कहरु International Air Transport Association
(IATA) को तथ्र्ांङ्कमा आधारित िहेको छ। उन्त्ल्लन्त्खत तथ्र्ांङ्कहरु तबषर्िस्तकु ो प्रष्टताका लातग
केिल दृष्टारतस्िरुप उल्लेख गरिएका हनु।्
27 Land Mark Worldwide Co. Ltd. लेसन् २०११ जनििीमा पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न
मरिालर्मा पेश गिेको “Detailed Feasibility Study Report” को प्रकिण ३.५, टेिल ३.४,
पष्ठृ ७७ मा “Land Use Areas” भनी Airside का लातग ९,०१५,००० िगातमटि (९०१.५
हेक्टि अथाात करिब १,३३१ विगहा), Landside का लातग ४,५००,००० िगा तमटि (४५०
हेक्टि अथाात ६६४.४२ विगहा) ि Airport City का लातग १०,५३०,००० िगा तमटि (१,०५३
हेक्टि अथाात १,५५४ विगहा) गिी कूल २४,०४५,००० िगा तमटि (२,४०४ हेक्टि अथाात
करिब ३,५५० तबगहा) जग्गा प्रर्ोग हनुेकुिा उल्लेख भएको छ।

पेज नं. 63

आिश्र्क पनेकुिा समेत उक्त प्रततिेदनमा उल्लेख भएको छ

28 ि सो १,०५३
हेक्टि जग्गा बाहेक गिी गणना गदाा १,३५१ हेक्टि जग्गासम्म विमानस्थलका
लातग आिश्र्क हनु जानेदेन्त्खरछ। ति २०७१ सालमा नेपाल सिकािको तनणर्ा ले
प्रस्तावित आर्ोजनाका लातग ८,०४५.७९ हेक्टि (८० िगा वकलोतमटि) जग्गा
छुट्याईएको पाइर्ो। र्स बीच भएका काम काििाहीको सरदभमा ा खलु ाइएको केही
विििणमा १,९०० हेक्टिमा विमानस्थल तनमााण हनुेकुिाको सरदभा पतन उल्लेख
भएको देन्त्खरछ। र्स अदालतमा भएको सनुिुाई छलफलको सरदभामा तथा तलन्त्खत
बहस-नोटमा पतन कूल १,९०० हेक्टि जग्गामा माि विमानस्थल तनमााण हनुेहो
भन्नेन्त्जवकि प्रत्प्र्थीको तफाबाट प्रस्ततु हनु आएको छ। अरर्िको अनभुि हेदाा दईु
हजाि हेक्टि िा सोभरदा घटी क्षेिफलमा तनमााण गरिएको अरतिााविर् स्तिका
विमानस्थलहरु अनेकौं िहेका देन्त्खरछन।् र्दद प्रत्प्र्थीहरुको न्त्जवकि अनसुाि
१,९०० हेक्टि जग्गामा नैविमानस्थल तनमााण गरिर्ो भनेपतन हाम्रो विमानस्थलको
आकाि िेलार्तको Heathrow, Hong Kong को विमानस्थल, John F. Kennedy
International Airport, New York, Changi Airport Singapore, Australia को
Sydney न्त्स्थत Kingsford Smith Airport, Denmark को Copenhagen न्त्स्थत
विमानस्थल, Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport Mumbai,
अमेरिकाको Atlanta आददमा िहेका व्र्स्त विमानस्थल भरदा ठूलै आकािको
अरतिााविर् स्तिको विमानस्थल तनमााण हनु सक्नेदेन्त्खरछ। स्िभाविक आिश्र्कता
भरदा धेिै बढी (विमानस्थल तनमाणा का लातग आिश्र्क हनु े अतधकतम ् क्षेिफल भरदा
लगभग चाि गणुा बढी) क्षेिमा िहेको हिाभिा िन जंङ्गलको जग्गा विमानस्थलका
लातग भनी छुट्याउनुपने कुनै िैध, उन्त्चत, तावकाक िा िस्तगुत कािण खल्ुन
आएको देन्त्खदैन

29। स्िेच्छाचारितापूणातनणर्ा गनाुसशु ासनको मारर्ता प्रततकूल समेत
28 रुख काटेि, िन जंङ्गल मासेि “Airport City” बनाउने कुिा उन्त्चत हँदुैन भन्ने र्स ईजलासको
दृवष्टकोण र्थास्थानमा वििेचना गरिएको छ।
29 नेपालमा अरर् मलुकु को भरदा ठूलो विमानस्थल बन्न हदुैन भन्नेहोइन। सिोच्च न्त्शखि सगिमाथा
जस्ता गौिि गनालार्क अरु पतन धेिैठूला ि देखाउन लार्क उत्प्कृष्ट ि विन्त्शष्ट कुिाहरु हनु सके

पेज नं. 64

हनु जारछ। परिणामत: विमानस्थलका लातग भनी ८,०४५.७९ हेक्टि
(११,८७९.७२ तबगहा) जग्गा छुट्याईएको कुिाको औन्त्चत्प्र्मा गम्भीि प्रश्न खडा
हनु पगुेको छ।
७४. सिैप्रकािका महत्प्िाकांक्षा स:ुखद् मािैहँदुैनन।् र्दाकदा कततपर् महत्प्िाकांक्षा
कालक्रममा महँगो पतन सावित हनु सक्तछन।् विकाश तनमााणको कार्ािहि, लहड,
आिेग िा भािनात्प्मक विषर् माि नभएि िस्तगुत, र्थाथिा ादी, तथ्र्पिक,
औन्त्चत्प्र्पूणा ि ददगोपन कार्म गनाुपनेतबषर् पतन हो। विश्वका वितभन्न भागमा
िहेका ठूला ि व्र्स्त विमानस्थलको रुपमा सेिा प्रदान गिी आएका विमानस्थलहरु
तनमााण भएको जग्गाको २,००० हेक्टिभरदा घटी क्षेिफलको िहेको न्त्स्थतत
उल्लेख गिी केही दृष्टारत मातथ प्रस्ततु भैसकेको छ। हाम्रो कुन आिश्र्कता पूतता
िा अतभष्ट प्रातप्तको लातग ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा) जग्गा
छुट्याई ठूलो परिमाणको िन पैदािाि मासेि तथा पारिन्त्स्थततकीर् प्रणालीमा गम्भीि
असरतलुन पैदा हनुे गिी (केिल दईुिटा अपिादलाई छाडेि भन्न ुपदा)ा विश्वकै
सिैभरदा ठूलो ि विशाल विमानस्थल तनमााण गनाुपने भएको हो? र्स कुिाको कुनै
िस्तगुत आधाि िा मनातसि कािण प्रस्ततु हनु आएको देन्त्खदैन

30। समग्रमा हेदाा
प्रत्प्र्ेक नेपालीका लातग गिका ै विषर् हनुेतथर्ो। ति महत्प्िाकांक्षा िाखेि मािैहँदुैन। “घाटँ ी हेिी
हाड तनल्न”ु भनेजस्तैसम्भाव्र्ता, आिश्र्कता, आतथका क्षमता तथा सम्भावित चनुौतीहरुको समग्र
मूल्र्ांङ्कनका आधािमा विकास तनमााणको कार्ागनाुबन्त्ुध्दमत्तापूणाहनुेछ। र्स पक्षमा कुनैतथ्र्पिक
विश्लषेण भएको देन्त्खदैन।
30 सन्१९९५ को NEPECON लेगिेको सम्भाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदनमा नेपालमा दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थल तनमााण गनाका लातग करिब १,०८१ हेक्टि (करिब १,५९६ तबगहा) जग्गा चावहनेकुिा
उल्लेख भएको ि पतछ सन्२०११ मा Land Mark Worldwide Co. Ltd. लेगिेको अध्र्र्न
प्रततिेदनमा एर्िपोटा तसटी लगार्त विमानस्थल तनमााणका लातग कूल २,४०४ हेक्टि (करिब
३,५५० तबगहा) जग्गा आिश्र्क पनेकुिा उल्लेख भएको देन्त्खरछ। थप जग्गा आिश्र्क िहेको
भनी अरर् कुनै अध्र्र्नबाट िस्तगुत आधािमा आिश्र्कता पवहचान गरिएको देन्त्खदैन। र्स
अिस्थामा NEPECON ि को प्रततिेदनमा उल्लेख गरिएको भरदा करिब १०,२८३ विगहा बढी
जग्गा ि Land Mark Worldwide Co. Ltd. को प्रततिेदनमा उल्लेख गरिएको भरदा करिब
8,330 तबगहा भरदा बढी जग्गा वकन छुट्याउनुपिेको हो भन्नेकुिाको आधाि, कािण िा औन्त्चत्प्र्

पेज नं. 65

हचिुा तबिबाट अनन्त्ुचत ि अनािश्र्क रुपमा ठूलो परिमाणमा िाताििणीर् विनास
हनुे अिस्था पैदा हनुे गिी आर्ोजना तनमााणस्थलको चर्न (तनधाािण) गरिएको
देन्त्खरछ। सम्भाव्र्ता अध्र्र्नबाट पवहचान गरिएको आिश्र्कता भरदा धेिै बढी
(अथाात स्िभाविक रुपमा देन्त्खन ेआिश्र्कता भरदा लगभग नौ हजाि विगहा बढी)
जग्गा विमानस्थल तनमााणका लातग भनी छुट्याएि, ठूलो परिमाणमा पारिन्त्स्थततकीर्
प्रणाली (Eco-system) मा क्षती पर्ुााएि, प्राकृततक सम्पदा ि जैविक विविधतामा
गम्भीि असि पािेि िाविर् वहत ि कल्र्ाण गना खोन्त्जएको भन्नेठान्न पतुगर्ो भने
विडम्बनापूणा नैहनुेछ।
७५. प्रत्प्र्थी नेपाल सिकािलेिाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन (EIA Report) स्िीकृत नहँदुैको
अिस्थामा प्रस्तावित विमानस्थलको चािवकल्ला तोक्ने, तटबरध तनमााण गने, बजेट
वितनर्ोजन गिी पूिााधाि खडा गने, रुख काट्ने प्रवक्रर्ा (प्रशासतनक काििाही)
अगातड बढाउने जस्ता काम काििाही गिेको देन्त्खरछ। ति र्सिी विमानस्थल
तनमााण गने, उल्लेख्र् संख्र्ामा रुख कटान गनेकुिामा प्रत्प्र्थी मध्र्ेको प्रदेश नं.
२ (मधेश प्रदेश) लेअसहमतत जनाई तलन्त्खत जिाफ पेश गिेको पाइर्ो। नेपालको
संविधानले “प्रदेशतभिको िाविर् िन, जल उपर्ोग तथा िाताििण व्र्िस्थापन”
सम्बरधी विषर्मा कानून तनमााण गनेलगार्तका अतधकाि प्रदेश सिकािलाई प्रदान
गिेको छ। अवहले संघीर्ताको अिधािणा कार्ाारिर्नको अिस्थामा िाविर् िन
तथा िाताििण व्र्िस्थापन गनेकुिामा प्रदेश सिकािलेअगातड सािेको मनातसि
मावफकको दृवष्टकोणलाई अरदेखा गनाुि सम्बन्त्रधत प्रदेश सिकािसंग सामारर्
रुपमा पतन समरिर् कार्म नगिी “प्रदेशतभिको िाविर् िन, जल उपर्ोग तथा
िाताििण व्र्िस्थापन” सम्बरधी तनणर्ा गरिनुमनातसि देन्त्खदैन।
७६. तनजगढको िनक्षेि हात्ती लगार्तका कततपर् िरर्जरतकु ो जैविक मागमा ा पदाछ
भन्ने पतन ईजलास समक्ष सम्बन्त्रधत विषर्का विज्ञहरुलेउल्लेख गनाुभएको पाइर्ो।

खलु ाईएको देन्त्खदैन। अनन्त्ुचत ि अवििेकपूणा तबिबाट आिश्र्कता भरदा बढी िन तबनास गना
लातगएको तथ्र् उपिोक्त तथ्र्ाङ्कबाट पतन प्रमान्त्णत भएको छ।

पेज नं. 66

िाविर् तनकुञ्ज तथा िरर्जरतुसंिक्षण ऐन, २०२९ को दफा २(ङ३) बमोन्त्जम
“जैविक माग”ा भन्नाले िरर्जरतहुरु एक िासस्थानबाट अको िासस्थानमा
आितजाित गने बाटो सम्झनु पछा”। प्रस्तावित स्थानको िन कटान गिी
विमानस्थल तनमााण गदाा जैविक मागमा ा अििोध पैदा हनु जाने कुिाहरु पतन
सम्बन्त्रधत विषर्-विज्ञलेईजलास समक्ष उल्लेख गनाुभएको छ। र्सका अततरिक्त,
प्रस्तावित विमानस्थल क्षेिको करिब ७ वक.मी. क्षेि पसाा बरर्जरतुआिक्षको
ज्र्ादै तनकट िहेको देन्त्खरछ। िरर्जरतुआिक्षमा िहेका जीिजरत,ु पशपुंक्षी
लगार्त अरर् जैविक विविधता संिक्षणका दृवष्टलेहेदाा पतन थप गम्भीि नोक्सानीका
सम्भािनाहरु िहेको पाइर्ो। International Civil Aviation Organization
(ICAO) को मारर्ता अनसुाि संिन्त्क्षत क्षेिसंग जोडेि विमानस्थल तनमााण गनाुउन्त्चत
ठातनदैन। ति उन्त्ल्लन्त्खत पक्षमा वििाददत EIA Report लगार्त प्रत्प्र्थीहरुबाट
भएका काम काििाहीमा कुनैिस्तगुत आधाि सवहत विश्लषेण गरिएको देन्त्खएन।
७७. वििाददत EIA Report को Chapter 7.3 मा “Comparison of Alternatives”
शीषाक अरतगात Hydropower सम्बन्त्रधत व्र्होिा उल्लेख भएको ि र्स प्रकािका
दृष्टारतलाई तलएि रिट तनिेदकहरुका तफाबाट वििाददत प्रततिेदन मौतलक ि िस्तगुत
आधािमा तर्ाि भएको नभएि िोहिीत पिुा गना प्रार्ोन्त्जत रुपमा तर्ाि गरिएको
तथा Hydropower सम्बरधी अको कुनैप्रततिेदनको नक्कल गरिएको भनी न्त्जवकि
तलएको पाइर्ो। EIA Report मौतलक रुपमा, विषर् केन्त्ररत तथा िस्तगुत
आधािमा कानूनी प्रकृर्ा पिुा गिेि तर्ाि गरिएको हनुुअतनिार्ा छ। र्ो केिल
िीत पर्ुााउने िा औपचारिकता तनिााह गने दस्तािेज होइन, र्सको कानूनी ि
व्र्िहारिक महत्प्ि िहेको हरुछ। सो प्रततिेदन तर्ाि गना सम्बन्त्रधत विषर्-
विज्ञहरुको र्ोगदान िह्यो िा िहेन भन्ने पक्ष पतन उन्त्त्तकै महत्प्िपूणा बरदछ।
िौन्त्ध्दक सक्षमता तथा तटस्थता िा तनष्पक्षता जस्ता कुिाहरु पतन EIA Report
तर्ािीका सरदभामा अको महत्प्िपूणा शता बरदछ। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
कार्ा कानूनद्वािा तनधाारित प्रकृर्ा अनसुाि नैसम्पन्न हनुुपदाछ। कानूनद्वािा तनधाारित

पेज नं. 67

प्रकृर्ाबाट सम्पादन गनेकुिा मनोगत हँदुैन। उपलव्ध विविध विकल्पहरु मध्र्े
छनौट गरिएको विकल्प सिाातधक उपर्क्तु छ भन्नेकुिाको िस्तगुत आधाि पतन
प्रततिेदनबाट देन्त्खनु पदाछ। र्सिी ग्रहण गरिएका आधािहरु िस्तगुत ि
कानूनसम्मत् छन् िा छैनन् भन्ने कुिा अिश्र् नै रर्ावर्क पिीक्षणको विषर्
बरदछन्
31। उन्त्ल्लन्त्खत दृवष्टलेहेदाा वििाददत EIA Report लाई िवुटिवहत िहेछ
भनी मान्न सवकनेन्त्स्थतत देन्त्खएन।
७८. आर्ोजनाको तबस्ततृ प्रततिेदन (Detail Project Report – DPR) तर्ाि गरिएको
देन्त्खदैन
32। लागत कतत लाग्ने हो? त्प्र्सको लातग आतथका व्र्िस्थापन कसिी
जटुाउने हो? भन्ने कुिाको कुनै िस्तगुत विश्लषेण गिी प्रष्ट खाका तर्ाि भएको
पाइएन। अनमुातनत लागत, आर्ोजनाबाट प्राप्त हनु सक्ने लाभ तथा सम्भावित
जोन्त्खम िा नोक्सानीका सम्बरधमा तथ्र्पिक विश्लषेण भएको देन्त्खएन।
विमानस्थलको सम्भावित तनमााण लागतको आकलनमा तनन्त्ित दृवष्टकोण तर्ाि
भैसकेको नदेन्त्खए तापतन केही खब ारूपैर्ाँलागत पनेकुिामा वििाद छैन। नेपाली
अथता रिको दृष्टीले र्ो अिश्र् नै ठूलो िकम हो। र्सका लातग लागत खचा
जटुाउने, तनमााण मोडातलटी तर् गने कुिाहरु पतन तनकै महत्प्िपूणा देन्त्खरछन।्
आर्ोजनाका विविध पक्षमा तनन्त्ित र्ोजना ि दृवष्टकोण तनमााण नहँदुैरुख काट्नेि
िन जंङ्गल क्षेि खाली गनेकार्ा िािका लातग जोन्त्खमपूणा पतन हनु सक्तछ33। र्स

31 “िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन (EIA) का अरतििस्तुतभिि अदालतलेप्रिेश गनाहँदुैन भन्नेकथनसंग
सहमत हनु सवकदैन” भनी अतधिक्ता िामकुमाि आचार्ा वि. मन्त्रिपरिषद सन्त्चिालर् समेत भएको
वििादका सरदभमा ा र्स अदालतबाट व्र्ाख्र्ा भएको समेत देन्त्खरछ (ने.का.प. २०७०, अङ्क १,
तन.नं. ८९४२) ।
32 नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण, िाविर् गौिब आर्ोजनालेच.नं. ५२ तमतत २०७६/४/२८ मा
कपोिेट तनदेशनालर्, नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिणलाई लेखेको पिमा “विमानस्थल तनमााण
सम्बरधमा पर्ाप्ता रुपमा अध्र्र्न भई सकेको हनुाले DPR आिश्र्क निहेको” भनी उल्लेख भएबाट
पतन DPR नभएको कुिा प्रमान्त्णत भएको छ।
33 संघीर् संसदको अरतिााविर् सम्बरध सतमतत: “पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न अध्र्र्न तथा अनगुमन
सम्बरधी स्थलगत अध्र्र्न तथा अनगुमन भ्रमण प्रततिेदन, २०७५” को प्रकिण ३.४.१ मा पतन

पेज नं. 68

सम्बरधमा Sri Lanka ले

Mattala Rajapaksa International Airport34 तनमााणका
सरदभमा ा हातसल गिेको अनभुिबाट पतन हामीलेतसक्न ि केही अनभुिजरर् लाभ
प्राप्त गना सवकनेअिस्था िहेको छ। र्स पक्षबाट हेदाा पतन तनजगढ विमानस्थल
सम्बरधी वििाददत काम काििाही िाविर् वहत अनकुूल तथा िस्तगुत र्थाथमा ा
आधारित िहेछ भनी मान्न सवकनेआधािहरु प्रस्ततु हनु आएको अिस्था देन्त्खएन।
७९. विषर् विज्ञहरुको दृवष्टकोण पतन र्स प्रसंगमा महत्प्िपूणा ि विचािणीर् िहेको
देन्त्खरछ। िन तथा िाताििण विज्ञ (नेपाल सिकािका पूिा िन सन्त्चि) डा. श्री
कृष्णचरर पौडेलले ईजलास समक्ष छलफलको क्रममा केही तथ्र्ाङ्क प्रस्ततु गनाु
“तनमााण प्रवक्रर्ाको मोडेल सिकािी तनजी साझेदािी (Public Private Partnership), प्रत्प्र्क्ष
िैदेन्त्शक लगानी गिी, नपेाल सिकाि िा सम्बन्त्रधत देशको स्िातमत्प्ि िहेका संस्थाहरु
(Governmeent to Government) बीचको साझेदािीमा तनमाणा ि व्र्िस्थापन गने भएपिात ्
आिश्र्क लगानीको सतुनन्त्ितता गरिसकेपतछ ि तनमाणा कार् ा सम्बरधी आिश्र्क व्र्िस्था भएपतछ
माि रुख काट्न ेकाम शरुु गने” भनी उल्लेख भएको देन्त्खरछ।
34 Colombo विमानस्थल पतछको दोस्रो ठूलो विमानस्थलको रुपमा लगभग २५० तमतलर्न अमेरिकी
डलि िकम लागतमा तनमााण गरिएको ि सन्२०१३ मा नैसञ्चालनमा ल्र्ाइएको Mattala Airport
तनमााण गदाा चीनको Exim Bank बाट १९० तमतलर्न अमेरिकी डलि ऋण तलएको भन्नेदेन्त्खरछ।
दभुााग्र्िश विमानस्थल खासैसञ्चालनमा आउन सकेन ि तलइएको ऋणको सािँ ा, व्र्ाजको दावर्त्प्ि
कार्म िहेको कुिा प्रकाशमा आएको छ। Mattala Airport िरर्जरतुसंिक्षण क्षेिमा बनाइएको
छ ि जनािि तथा चिाचरुुङ्गीहरुलेहिाई सिुक्षामा प्रभाि पानासक्नेन्त्स्थतत िहेको महशसु गरिएको
छ। र्सबाट हात्तीको िासस्थान तथा आिागमन मागमा ा अििोध पग्ुन गई मातनस ि हात्ती बीच
द्वरदको न्त्स्थतत पतन पैदा भएको पाइरछ। र्सका अततरिक्त Mattala Airport तनमााणको कािणबाट
Biodiversity मा नोक्सानी भएको, Global Warming थवपएको, जतमनको बनौट आकृतत
वितग्रएको, िन विनास भएको, Vegetation मा हानी-नोक्सानी भएको, स्िभाविक प्राकृततक
िाताििणीर् सम्बरधहरु तबतग्रएको, प्रदषुण बढेको, मातनस तथा जनािि विस्थापनको अिस्था पैदा
भएको, जीविकाको आधािमा नोक्सानी पगुेको भनी िाताििणविदहरुलेआलोचना गनेगिेको समेत
पाइरछ। अवहलेश्रीलंका सिकाि उक्त विमानस्थल कुनैतनजी व्र्न्त्क्त िा कम्पनीलाई विक्री गने
प्रर्ासमा िहेको भन्नेसमाचाि पतन प्रकाशमा आएको पाइरछ। विमानस्थल तबक्री गिेि त्प्र्हाँको
सिकािलेकेही िकम प्राप्त गनासक्नेअिस्था पतन होला !! ति विनास भएको िन क्षेिको नोक्सानी
अपूिणीर् बन्न पगुेको छ। समग्रमा हेदाा उक्त Mattala Airport तनमााणको अनभुि सखु द िहन
सकेको पाइदैन।

पेज नं. 69

भएको छ। िहाँले

: “प्रस्तावित कूल क्षेिफल ८,०४५ हेक्टि मध्र्े िन क्षेि
७,५८२ हेक्टि पदाछ; कटान गना प्रस्तावित रुख संख्र्ा ठूला रुख ५,८६,००१
िटा ि पोल साइजका रुख १८,६४,८२७ िटा, कूल अनमुातनत लागत ६,५६
किोड अमेरिकी डलि

35; िन क्षेि नोक्सान हँदुा चकु ाउनुपनेकूल मूल्र् २ खबा
३१ अि;ा िन फडानीबाट प्राप्त हनुेिन पैदािािको सिकािी मूल्र् १४ अबा ९०
किोड; विमानस्थल तनमााण गदाा ९०% िन क्षेिमा पने; ५०० प्रजातीका चिाचरुुङ्गी,
३३३ प्रजातीका िनस्पतत, ३३ प्रजातीका स्तनधािी प्राणी, २२ लोपोरमखु प्रजाती
नोक्सान हनुे; करिब ४,००० हेक्टि कृवष भतूम ि मत्प्स्र्पालनमा असि पने; २
साझेदािी िनका २७,००० उपभोक्तालाई असि पने” आदद तथ्र्ाङ्क खलु ाई आफ्नो
िार् व्र्क्त गनाुभएको पाइर्ो। श्री बटुउप्रते ीले“No Forest Option” लाई आधाि
मानेि िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन/विश्लषेण गरिएको छैन भन्ने धािणा व्र्क्त गनाु
भएको छ। िन, िाताििण, प्रकृततक श्रोत व्र्िस्थापन तथा जलिार्ूपरिितना विद्
डा. श्री विनोद भट्टलेप्रस्तावित तनमााणस्थलमा िहेका सालको रुख समेतको महत्प्ि
ि अनन्त्ुचत तथा गम्भीि विनासको सम्भािना औल्र्ाउनुभएको छ। सिोकाििालाको
हैतसर्तलेआफ्नो दृवष्टकोण प्रस्ततु गने

Aviation Expert श्री र्ूििाज कुमाि भट्टिाई,
जैविक विविधता विज्ञ श्री िाििुाम प्रसाद र्ादि तथा श्री सरिता तगिीले संर्क्तु
रुपमा पेश गनाुभएको तलन्त्खत तनिेदनमा: “अरुिा नदी, जमनुी नदी, तीर्ि नदी,
काँटघाट नदी, थलही, बडकी पैनी, जोकाहा खोलाहरुको तसिान प्रस्तावित
एर्िपोटाको जंगल भएकोले एर्िपोटा तनमााणपतछ सबै खोला सक्ुनेछन;् र्सबाट
२,१६,००० देन्त्ख ४,४०,००० गरिब तथा मध्र्म िगीर् कृषकहरुको तसँचाई
तथा खानेपानीमा गम्भीि समस्र्ा पनेछ; तामागढी ि सहजनाथ साझेदािी िनका
४४,९२७ घिधिुीको २,८८,४२७ उपभोक्ताहरुलाई असि पनेछ; गणना गरिएका
ठूला रुख लगार्त गणना नगरिएका साना विरुिा समेत गिी कूल २ किोड ७३

35 सन्२०१८ को EIA Report को कार्का ािी सािांशको पष्ठृ २ मा पतन उपिोक्त अनसुािको व्र्होिा
उल्लेख भएको देन्त्खरछ।

पेज नं. 70

लाख रुख विरुिा नोक्सान हनुेछन;् काबना शोषण िापत ८ अिा देन्त्ख ७५ अिा
सम्म मूल्र् बिाििको नोक्सान हरुछ; िाताििणीर् सेिाहरू CO2, 02, NTFPS,
NITROGEN, PHOSPHORUS & POTASIUM िापत िावषका ने.रु. २.३१ खिा
नोक्सान हरुछ; जङ्गली हात्तीहरूको पखु ौली आहाि-विहाि गनेतथा वहँडनेबाटोमा
अििोध पैदा हरुछ; जैविक विविधता, िाताििण, िरर्जरतु एिं िनस्पततमा
नकािात्प्मक असि पछा” भन्नेसमेतका दृवष्टकोण प्रस्ततु गनाुभएको देन्त्खरछ। श्री
नििाज चापागाईले पसाा िाविर् तनकुञ्जमा पना सक्ने प्रभािको न्त्चिण गनाुभएको
पाइर्ो। प्रा. श्री केशि भट्टिाई, प्रा. श्री िाजेश कुमाि िाई, प्रा. श्री आमोद पोखिेल,
डा. श्री गोविरद शाह लगार्तका विज्ञहरुको िार्बाट पतन आर्ोजनाको छनौट
िैज्ञातनक ि िस्तगुत आधािमा नगरिएको भन्ने देन्त्खरछ। िहाँहरुले छलफलको
क्रममा तथा तलन्त्खत व्र्होिामा प्रस्तावित विमानस्थल सम्बरधमा आतथाक,
िाताििणीर् तथा प्रावितधक पक्षमा विविध प्रकािका िटुीहरु िहेको कुिा उल्लेख
गनाु भएको छ। Environmental Law Alliance सम्बध्द Mark Chernaik
सवहतका केही विदेशी विज्ञहरुको दृवष्टकोण पतन प्रस्ततु हनु आएको छ। र्सिी
विज्ञहरुबाट उठाइएका प्रश्नहरु िा जनाइएका आपन्त्त्त सम्बरधमा प्रत्प्र्थीहरुका
तफाबाट कुनैर्न्त्ुक्तर्क्तु जिाफ/प्रत्प्र्त्तुि प्रस्ततु हनु सकेको पाइएन। प्रत्प्र्थीहरुको
न्त्जवकिको समथना मा ईजलास समक्ष धािणा व्र्क्त गनाुहनुेविज्ञहरुलेमूलत: तिभिून
अरतिााविर् विमानस्थलको विकल्प खोज्नुआिश्र्क िहेको ि तनजगढ नै िाम्रो
विकल्प भएको कुिामा जोड ददनुभएको पाइर्ो।
८०. िाताििणीर् प्रभाि अध्र्र्न प्रततिेदनमा त्प्र्स्तो प्रस्ताि कार्ाारिर्न गदाा
िाताििणमा पना सक्ने प्रततकूल प्रभाि ि त्प्र्सको रर्ूनीकिणको लातग अपनाउन
सवकने तबतभन्न विकल्पहरुको तबस्ततृ विश्लषेण गिी त्प्र्स्ता विकल्प मध्र्े प्रस्ताि
कार्ाारिर्न गनाउपर्क्तु हनुेविकल्प ि सो विकल्प कार्ाारिर्न गनासवकनेआधाि
ि कािण सवहत तसफारिस गनाुपनेहरुछ। वििाददत EIA गदााको अिस्थामा तत्प्काल
प्रचतलत िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ को दफा ३, ४, ५, ६ समेतमा

पेज नं. 71

िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गनेकुिालाई अतनिार्ा तल्ुर्ाईएको, प्रस्तािको तर्ािी
तथा स्िीकृतत सम्बरधी प्रवक्रर्ा तनधाािण गरिएको ि प्रस्ताि स्िीकृत नगिाई
कार्ाारिर्न गना नहनुेसमेतका कुिाहरु उल्लेख भएको देन्त्खरछ

36। ति वििाददत
िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गने, स्िीकृत गनेि प्रस्तावित विमानस्थल तनमााण
सम्बरधी केही प्रािन्त्म्भक पूिााधाि तनमााणको कार्ा गने सरदभामा िाताििण संिक्षण
ऐनमा िहेका प्रािधानहरुको समन्त्ुचत अनशु िण गरिएको देन्त्खन आएन।
८१. प्रस्तावित विमानस्थल तनमााणका लातग िन क्षेिको जग्गा समेत पनेगिी चािवकल्ला
तनधाािण गदााको अिस्थामा तत्प्काल प्रचतलत िन ऐन, २०४९ को दफा ६८ मा:
“र्स ऐनमा अरर्ि जनुसकुै कुिा लेन्त्खएको भए तापतन िाविर् प्राथतमकता प्राप्त
र्ोजना सञ्चालन गन ा िनको प्रर्ोग गन ाुबाहेक अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा ि
त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्चालन गदा ा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपने भएमा
त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्चालन गनाको तनतमत्त नेपाल सिकािलेसिकािद्वािा व्र्िन्त्स्थत िन,
संिन्त्क्षत िन, सामदुावर्क िन, कितुलर्ती िन िा धातमाक िनको कुनैभाग प्रर्ोग
गनास्िीकृतत ददन सक्नेछ” भन्नेप्रािधान िहेको देन्त्खरछ। ितामान िन ऐन, २०७६
को दफा ४२(१) मा समेत “र्स ऐनमा अरर्ि जनुसकुै कुिा लेन्त्खएको भए तापतन
िाविर् प्राथतमकता प्राप्त आर्ोजना, लगानी बोडबा ाट लगानी स्िीकृत भएको र्ोजना,
िाविर् गौिबका आर्ोजना सञ्चालन गना िन क्षेिको प्रर्ोग गनाुबाहेक अरर् कुनै
पतन विकल्प नभएमा ि प्रचतलत कानून िमोन्त्जमको िाताििणीर् पिीक्षणबाट त्प्र्स्तो
आर्ोजना सञ्चालन गदाा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपनेदेन्त्खएमा
नेपाल सिकािले त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्चालन गनका ो तनतमत्त िाविर् िनको कुनैभाग
प्रर्ोग गनातोवकए बमोन्त्जम स्िीकृतत ददन सक्नेछ” भनी उल्लेख भएको छ। र्सिी

36 हाल बहाल िहेको िाताििण संिक्षण ऐन, २०७६ को परिच्छेद २ (दफा ३ देन्त्ख १४ सम्म) मा
िाताििणीर् अध्र्र्न प्रततिेदन तर्ाि गनाुपने, विकल्पहरुको खोजी ि विश्लषेण गनाुपने, मापदण्ड
ि गणुस्ति कार्म गनाुपने, िाताििणीर् अध्र्र्न प्रततिेदन स्िीकृत नगिाई कुनै पतन प्रस्ताि
कार्ाारिर्न गना िा गिाउन नहनुेलगार्तका विविध प्रािधानहरु समािेश गरिएका छन।् ऐनमा
िहेका र्स प्रकािका प्रािधानहरुको अनशु िण गरिनुअतनिार्ा देन्त्खरछ।

पेज नं. 72

उन्त्ल्लन्त्खत ऐनमा िहेको प्रािधान अनसुाि “आर्ोजना सञ्चालन गना िनक्षेिको प्रर्ोग
गन ाुबाहेक अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा” ि “आर्ोजना सञ्चालन गदाा िाताििणमा
उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपने देन्त्खएमा” िाविर् िनको कुनै भाग प्रर्ोग गना
तोवकए बमोन्त्जम स्िीकृतत ददन सवकने हरुछ

37। ितामान सरदभामा र्ो कानूनले
तोकेको अतनिार्ा शता हो। वििाददत तनजगढ विमानस्थल तनमााणका लातग “िन
क्षेिको प्रर्ोग गन ाुबाहेक अरर् कुनै पतन विकल्प नभएको” भनी तनष्कषा तनकाल्न
सवकने िस्तगुत आधाि प्रस्ततु हनु आएको देन्त्खएन। र्सका अततरिक्त (अको
कानूनी शत)ा आर्ोजना सञ्चालन गदाा “िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि
नपने” भन्ने पतन देन्त्खनु पदाछ। लाखौं संख्र्ामा रुख भएको, अनेकौं जैविक
विविधतालेभरिपूणा िन क्षेिमा विमानस्थल तनमााण गदाा “िाताििणमा उल्लेखनीर्
प्रततकूल असि नपने” भनी कसिी तनष्कषमा ा पग्ुन सवकने हो? भन्ने प्रश्नको पतन
कुनै तथ्र्र्क्तु आधाि सवहत खण्डन प्रस्ततु हनु आएको पाइएन। विमानस्थल
37 िन ऐनमा िहेको उक्त व्र्िस्थालेअरतिााविर् रुपमा िाताििण कानूनमा विकतसत “Precautionary
Principle”को अरतििस्तलु ाई प्रतततबन्त्म्ित गिेको देन्त्खरछ। रिर्ो घोषणापिको Principle 15 मा
उल्लेन्त्खत र्स तसद्धारतको प्रर्ोग गम्भीि एिं अपरिितानीर् िाताििणीर् क्षतत हनु सक्ने जोन्त्खम
भएका परिर्ोजनाको हकमा लागुहनुे देन्त्खरछ। रिर्ो घोषणापिमा भतनएको छ: “In order to
protect the environment, the precautionary approach shall be widely applied by
states of any activities and capabilities. Where there are threats of serious or
irreversible damage, lack of full scientific certainty shall not be used as a
reason for postponing cost-effective measures to prevent environmental
degradation.” गम्भीि एिं अपरिितानीर् िाताििणीर् क्षतत हनु सक्नेजोन्त्खम भएका परिर्ोजनाको
हकमा पर्ााप्त िैज्ञातनक तनन्त्ितता नभएकै कािण िाताििण संिक्षणको तनन्त्म्त गनपाुनेकार्ाहरुलाई
परछाउन तमल्दैन। गम्भीि एिं अपरिितानीर् िाताििणीर् क्षतत हनुेआशंका उत्प्पन्न भएको अिस्थामा
त्प्र्स्तो क्षततको जोन्त्खम निहेको भन्नेप्रमान्त्णत गनेभाि परिर्ोजना तनमााण गनेपक्षमा िहनेकुिामा
पतन र्स तसद्धारतलेजोड ददरछ। िाताििणमा व्र्ापक प्रभाि पनेकुिा प्रथम दृष्टीमैदेन्त्खन आएको
अिस्थामा िस्तगुत रुपमा िाताििण ि विकास बीच सरतलुन कार्म हनुे तथा गम्भीि एिं
अपरिितानीर् िाताििणीर् क्षततको जोन्त्खम निहेको प्रमान्त्णत गनेदावर्त्प्ि परिर्ोजना तनमााण गने
पक्षमा नैिहनेहरुछ।

पेज नं. 73

बनाउन अवहलेको भरदा उत्तम विकल्प छैनन् भन्ने कुिामा विस्िस्त हनु सवकने
तावका क आधाि पतन देन्त्खदैन। भएको िन जंगल सम्भि भएसम्म जोगाएि, पर्ााििण
विनाश कार्ालाई सम्भि भएसम्म रर्ूनीकिण गिेि विमानस्थल तनमााण गना सवकने
सम्भािनाको खोजी आिश्र्क देन्त्खरछ। पर्ााििणको संिक्षण गनेकतव्ार् सिकाि
लगार्त िाज्र्का प्रत्प्र्ेक तनकार्मा िहेको छ। र्स कुिामा कुनैआिेग िा पूिााग्रह
िाखेि कसैले पतन हेलचेक्रर्ाई गना तमल्दैन। र्सिी हेदाा प्रस्तावित (वििाददत)
विमानस्थल तनमााण आर्ोजना सम्बरधमा गरिएको तनणर्ा तथा काम काििाहीले
रर्ावर्क िैधता प्राप्त गना सक्नेअिस्था देन्त्खन आउँदैन।
८२. विमानस्थल बनाउनेक्षेि तोवकएको भतनएको स्थान तनजगढ क्षेिमा रुख नैछैनन;्
त्प्र्हाँ प्रार्: जग्गा खाली िा पोथ्रा-पोथ्री, बटुाबटुी माि छन् भन्ने न्त्जवकि पतन
सनुिुाईको क्रममा प्रत्प्र्थीहरुका तफाबाट प्रस्ततु हनु आएको पाइर्ो। तथ्र्गत
सरदभामा उन्त्ल्लन्त्खत न्त्जवकि तफा दृवष्टगत गदाा सो न्त्जवकि तथ्र्र्क्तु , विश्वसनीर् ि
तावकाक देन्त्खएन। र्सका केही कािणहरु छनः (क) विमानस्थलका लातग भनी
तोवकएको ८,०४५.७९ हेक्टि जग्गामा कूल २४,५०,३१९ िटा ठूला िा पोल
साइजका रुख िहेको कुिा स्िर्म्नेपाल सिकािलेस्िीकृत गिेको िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनमा उल्लेख भएको देन्त्खरछ। र्ो एक स्थावपत तथ्र् हो; (ख)
प्रस्तावित विमानस्थल तनमााण क्षेिमा िहेका रुख कटान गना नेपाली सेनासंग
सम्झौता/समझदािी भएको ि कततपर् रुखमा टाँचा लगाउनेकार्ा गरिएको तथ्र्
पतन प्रस्ततु हनु आएको पाइर्ो। रुख नैतथएनन्भनेकटान सम्झौता गने, टाँचा
लगाउने अिस्था नै िहने तथएन। र्स दृवष्टले हेदाा पतन प्रत्प्र्थी तफाको न्त्जवकि
तावका क ि तथ्र्पिक देन्त्खदैन; (ग) ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा)
जग्गा मध्र्ेप्रस्तावित तनजगढ विमानस्थल तनमााण क्षेितभि करिि ११० तबगहा
जतत तनजी जग्गा िहेको, त्प्र्समध्र्ेकरिि ७० तबगहा38 जग्गाको मआु ब्जा वितिण

38 प्रत्प्र्थीहरुलेतलन्त्खत जिाफ पेश गदााको अिस्थामा ६४ विगहा जग्गाको मआु िजा वितिण गिेको
भनी उल्लेख गिेको छ।

पेज नं. 74

गरिएको भन्नेप्रत्प्र्थी तफाको भनाई िहेको छ। र्स बाहेक सकुुम्िासीको रुपमा
िहेका भतनएका टाँतगर्ा िस्ती ि आसपासको क्षेिमा लगभग १,५०० घि परििाि
िहेको भतनएको छ

39। र्सिी आिादीको रुपमा िहेको जग्गाको कूल क्षेिफल
लगभग एक हजाि/बाह्रशर् विगहा जतत िहेको कुिा मान्न सवकएला!! र्ो एक
हजाि/बाह्रशर् विगहा जग्गामा घना जंगल िा ठूला रुख छैनन्भन्नेकुिामा पतन
विश्वास गना सवकएला!! ति उक्त लगभग एक हजाि/बाह्रशर् विगहा (लगभग
१०%) क्षेिको आिादी जग्गालाई सामारर्ीकिण गिेि (देखाएि) िाँकी लगभग
दश हजाि छ शर् विगहा क्षेिफल (लगभग ९०%) जग्गामा िहेको िन जंङ्गललाई
“रुख विरुिा नैनिहेको नाङ्गो, खाली िा पोथ्रा-पोथ्री” िहेको जग्गा भनी तका गनाु
अततिञ्जनापूणा हनु जारछ।
८३. प्रस्तावित परिर्ोजनाको रुपिेखा िा खाका हेदाा जंगल काटेि तनजगढमै“एर्िपोटा
सहि” बसाल्ने कुिा पतन सामेल िहेको देन्त्खरछ। समग्र तमतसल प्रमाणको
अध्र्र्नबाट Airport City / Smart City तनमाणा गनेअतभप्रार् िहेको कुिा देन्त्खन
आएको छ। Smart City भतनएको एर्िपोटा सहिको लातग करिब ६०० हेक्टि
जग्गा छुट्याउनेकुिा समेत सन्२०११ को सम्भाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदन तथा
सन् २०१८ को िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन समेतमा उल्लेख भएको
पाइर्ो40। िन मासेि “एर्िपोटा सहि” बनाउनेकुिाको कुनैकानूनी तथा तावकाक
औन्त्चत्प्र् देन्त्खदैन। संघीर् संसदको अरतिााविर् सम्बरध सतमततको “पर्ाटन तथा
नागरिक उड्डर्न अध्र्र्न तथा अनगुमन सम्बरधी स्थलगत अध्र्र्न तथा अनगुमन
39 EIA Report को कार्का ािी सािांशको पष्टृ ४ मा टाँतगर्ा िस्तीमा १,४३९ घिधिुी िहेको कुिा
उल्लेख छ।
40 EIA Report को बदँुा/प्रकिण नं. ३.३, पष्ठृ ३-५/६ मा Airport City तनमााणको कुिा उल्लेख
भएको देन्त्खरछ। Land Mark Worldwide Co. Ltd. लेसन्२०११ को जनििीमा पर्ाटन
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्मा पेश गिेको “Detailed Feasibility Study Report” को
प्रकिण ३.५, टेिल ३.४, पष्ठृ ७७ मा “Land Use Areas” शीषाक अरतगात Airport City
का लातग १०,५३०,००० िगा तमटि (१,०५३ हेक्टि अथाात करिब १,५५४ विगहा) जग्गा
उपर्ोग हनुेतथ्र्ाङ्क उल्लेख छ।

पेज नं. 75

भ्रमण प्रततिेदन, २०७५” को प्रकिण ३.४.१ मा “घना िनको क्षेिभरदा दन्त्क्षण
पातलो िन भएको, कुकाठ ि पोथ्रा भएको िन क्षेिमा नै विमानस्थल बनाउन
उपर्क्तु हनुे” तथा “िन कटानी गिी Smart City तनमााण गने काम नगना सम्बन्त्रधत
तनकार्लाई तनदेशन ददन”े भनी उल्लेख भएको देन्त्खरछ

41। सो प्रततिेदन अनसुाि
तनदेशन ददनेकार्ासमेत भएको पाइर्ो। र्सको तात्प्पर्ासंसदीर् सतमततलेिाताििण
प्रभाि मूल्र्ांङ्कन प्रततिेदन िवुटपूणा छ भनी स्िीकाि गिेको भन्ने पतन देन्त्खरछ।
उन्त्ल्लन्त्खत तथ्र्हरु स्िभाविक रुपमा नेपाल सिकाि तथा संघीर् संसदको
अरतिााविर् सम्बरध सतमततको संस्थागत संस्मिणमा िहने विषर् देन्त्खरछन।् रुख
काटेि “Airport City” बनाउनेकुिा दठक होईन भनी EIA Report तर्ािी कार्ामा
संलग्न विज्ञ श्री सूिणा बहादिु जोशीलेईजलास समक्ष धािणा व्र्क्त गनाुभएको
पाईर्ो। अरर् कततपर् विषर्-विज्ञहरुले समेत सोही अनसुािको धािणा ईजलास
समक्ष व्र्क्त गनाुभएको छ। िस्ततु: ठूलो परिमाणमा िन मासेि Airport City
बनाउनेकुिा मनातसि होइन। र्ी ि र्स्ता तबषर् तफा प्रत्प्र्थीहरुको िान्त्ञ्छत ि
वििेकपूणा दृष्टी पगुेको देन्त्खन आएन।
८४. िाताििण संिक्षणको विषर्मा अरतिााविर् समदुार्लेगवहिो न्त्चरता ि चासो िाखी
महत्प्िपूणा प्रर्ासहरु गदैआएको पाइरछ। नेपालले पतन िाताििण संिक्षण गने
कुिामा अरतिााविर् स्तिमा कततपर् सरदभमा ा प्रततिध्दता जनाएको छ। सन्१९७१
को Ramsar Convention on Wetlands, सन्१९८३ मा स्थावपत Brundtland
Commission ि सो आर्ोगको माध्र्मबाट जािी गरिएका घोषणापि, Rio de
Janeiro मा सम्पन्न Convention On Biological Diversity, 1992 तथा Global
Warming / Climate Change संग सम्बन्त्रधत “Earth Summit” सवहत संर्क्तु
िािसंघीर् तत्प्िािधानमा आर्ोन्त्जत अरर् विविध िाताििण संिक्षणसंग सम्बन्त्रधत सम्मेलन

41 उक्त अध्र्र्न तथा अनगुमन उपसतमततमा मा. श्री माधि कुमाि नेपाल संर्ोजक तथा मा. श्री चादँ
तािा कुमािी, मा. श्री ददव्र्मन्त्ण िाजभण्डािी, मा. श्री दीपक प्रकाश भट्ट तथा मा. श्री तनजला ा िाउत
सदस्र् िहनुभएको कुिा पशे हनु आएको (तमतसल संलग्न) प्रततिेदनको प्रतततलपीबाट देन्त्खरछ।

पेज नं. 76

ि घोषणापिहरुका सरदभमा ा नेपाललेकार्ाारिर्नका लातग प्रततबध्दता जनाएको छ42।
सरदभा अनसुाि UN Conference on the Human Environment, 1972 (Stockholm
Conference); International Protocol to Reduce Greenhouse Gas Emission, 1997
(Kyoto Protocol); “CITES Convention”

43 आदद दस्तािेजहरु पतन महत्प्िपूणा ि
अनकु िणीर् देन्त्खरछन।् हामीले विकाश तनमााणको कार्ा गदाा अरतिााविर् स्तिमा
जनाएका प्रततिध्दताहरु प्रतत पतन समन्त्ुचत हेक्का िाख्नैपनेहरुछ। प्रस्तावित तनजगढ
विमानस्थलका सरदभमा ा हेदाा नेपालले अरतिााविर् स्तिमा जनाएको प्रततबध्दता,
त्प्र्स्ता दस्तािेजहरुमा अतभव्र्क्त भािना ि ममा तथा ददगो विकासको अिधािणा
अनकुूल हनुेगिी कार्ा गना लागेको छ भनी मान्न सवकनेअिस्था देन्त्खदैन।
८५. ईजलास समक्ष छलफलको क्रममा हिाई उडान विज्ञलेअरतिााविर् हिाई उडानका
दृवष्टलेतनजगढमा विमानस्थल तनमााण गरिँदा हिाई उडान सम्बरधी समस्र्ा आउन
सक्ने कुिा औल्र्ाउनुभएको पाइर्ो। प्रस्तावित स्थान हिाई उडानका दृवष्टले
प्रवितधक रुपमा कतत उपर्क्तु छ भन्नेप्रश्न कार्म नैिहेको देन्त्खरछ। र्स पक्षमा
सम्बन्त्रधत विषर्-विज्ञहरुबाट तबस्ततृ अध्र्र्न भई तनजहरुबाट पेश भएको िार्
प्रततिेदनलाई आधाि मानेि आर्ोजना तनमााणस्थल छनौट गरिएको िहेछ भनी मान्न
सवकनेभिपदो अिस्था िहेको देन्त्खदैन।
८६. सनुिुाईको क्रममा बािा न्त्जल्लाको तनजगढ न्त्स्थत टाँतगर्ा िस्ती सवहत सो को
दन्त्क्षणतफाको केही भभूाग समेटेि (रर्ूनतम् िाताििणीर् क्षततमा) विमानस्थल

42 अरतिााविर् प्रर्ासको न्त्स्थतत हेदाा पर्ािा िण संिक्षणका विविध पक्षमा विश्वभि दईुपक्षीर् िा बहूपक्षीर्
गिी ५० िटाभरदा बढी नैसम्झौता, सहमतत, सरधी, समझदािी, घोषणापि आदद जािी भएको
पाइरछ। र्समध्र्ेकततपर् सरधी सम्झौता तथा घोषणापिको नेपाल समेत पक्षकाि िािको रुपमा
िहेको छ।
43 प्रस्तावित विमानस्थल तनमााणका लातग भनी ठूलो परिमाणमा िन फडानी गरिएको अिस्थामा नेपालको
अरतिााविर् सीमाना नन्त्जकै िहेको लगार्तका विविध परिन्त्स्थततको कािणबाट हनु सक्ने दलु भा
िरर्जरतुतथा िनस्पततको तस्किीलाई दृवष्टगत गदाा The Convention on International
Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, 1973 (CITES
Convention) को प्रािधान पतन आकवषता हनु सक्नेअिस्था िहेको देन्त्खरछ।

पेज नं. 77

तनमााण गनासवकनेअिस्था छ भन्नेन्त्जवकि प्रस्ततु हनु आएको छ। अको विकल्पको
रुपमा रिट तनिेदकहरुलेसलााही न्त्जल्लाको मतुतर्ा ालाई उल्लेख गिेको देन्त्खरछ।
िैकन्त्ल्पक स्थान िा सम्भािनाहरु अरु पतन होलान !! ् सम्भावित उपर्क्तु स्थानको
प्रावितधक सम्भाव्र्ता अध्र्र्न िस्तगुत ि तावकाक आधािमा हनुु पने तबषर्
देन्त्खरछ। प्राणी जगतको महत्प्िपूणासाझा सम्पदा, अन्त्स्तत्प्िमा िहन पाउनेप्रकृततको
अतधकाि, तथा भािी पस्ुताको धिोहिको रुपमा िहेको पर्ााििणलाई अनािश्र्क
रुपमा विनास हनु ददनबाट जोगाउन सम्भावित सिै विकल्पहरुको खोजी हनुु
बन्त्ुध्दमत्तापूणा कार्ा हनुेछ। केिल हचिुा रुपमा प्रस्ततु हनु आएका सामारर्
प्रशासतनक प्रकृर्ाका िार् ि औपचारिकता तनिााह गने प्रकृततका अध्र्र्न
प्रततिेदनलाई आधाि मानेि ८,०४५.७९ हेक्टिको विशाल क्षेिफलमा फैतलएको
(र्समध्र्ेलगभग ९०% िन जङ्गल भएको) जग्गालाई आर्ोजना तनमााणस्थल भनी
तोवकनुउन्त्चत, तकासंगत ि मनातसि देन्त्खन आएन।
८७. समग्रमा हेदाा, बािा न्त्जल्लाको तनजगढन्त्स्थत िन क्षेिमा पने गिी अरतिााविर् स्तिको
विमानस्थल तनमााण गने भन्ने सरदभामा चािवकल्ला तोक्दा, िनको अतधकांश भागको
क्षेि पने गिी ८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा) जग्गा छुट्याउँदा,
कूल २४,५०,३१९ िटा ठूला ि पोल साईजका रुखहरु ि अरर् असंख्र् ि
मूल्र्िान जैविक सम्पदाको तबनास हनु सक्ने तनणर्ा गदाा, तथा िाताििण प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन गदाा गिाउँदा ि स्िीकृत गदाा समेतका विविध कुिाहरु सम्बरधमा भएका
तनणर्ा , पिाचाि, प्रकान्त्शत सूचना लगार्तका काम काििाही नेपालको संविधानको
धािा ३० मा िहेको “िाताििण ि विकास बीच समन्त्ुचत सरतलुन” कार्म गने
कुिाको भािना ि ममा अनकुूल देन्त्खएन; सो काम काििाही तत्प्काल प्रचतलत िन
ऐन, २०४९ को दफा ६८ (हाल प्रचतलत िन ऐन, २०७६ को दफा ४२)
अनकुूल पतन िहेको पाइएन। िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ (हाल प्रचतलत
िाताििण संिक्षण ऐन, २०७६) ले िाताििण प्रभाि मूल्र्ांङ्कन गनेसम्बरधमा
व्र्िन्त्स्थत गिेका कानूनी प्रािधानहरुको भािना ि ममा अनकुूल काम काििाही

पेज नं. 78

भएको पतन देन्त्खएन। िास्तविक आिश्र्कताको िस्तगुत विश्लषेण नगिी
८,०४५.७९ हेक्टि (११,८७९.७२ विगहा) जग्गाको विशाल क्षेि विमानस्थल
तनमााणका लातग भनी छुट्याएको देन्त्खर्ो। जैविक विविधताको संिक्षण, सािाजतनक
रर्ास तथा अरतििंशीर् समरर्ार् लगार्तका िाताििणीर् रर्ार् सम्बरधी मारर्
तसध्दारत/अिधािणा ि प्रचतलत रर्ावर्क अभ्र्ासका दृवष्टलेपतन वििाददत आर्ोजना
सम्बरधमा भए गरिएका काम काििाहीको औन्त्चत्प्र् पष्टुी हनुेन्त्स्थतत देन्त्खएन। अत:
र्समा नेपालको संविधानको धािा १३३ को उपधािा (२) ि (३) बमोन्त्जम
प्रत्प्र्थीहरुको नाममा देहार् बमोन्त्जमको आदेश जािी हनुेठहछा:
क. बािा न्त्जल्लाको तनजगढमा विमानस्थल तनमााण गने गिी नेपाल सिकाि,
मन्त्रिपरिषदबाट तमतत २०७१/११/२९ मा गरिएको तनणर्ा , तदनसुाि तमतत
२०७१/१२/३० मा चािवकल्ला तोकी विमानस्थल क्षेि भनी ८,०४५.७९
हेक्टि (८० िगा वकलोतमटि) क्षेि विमानस्थलका लातग उपलव्ध गिाउनेगिी
िाजपिमा प्रकान्त्शत गरिएको सूचना, तमतत २०७५/२/९ मा िन तथा
िाताििण मरिालर्बाट स्िीकृत गरिएको िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन
(EIA Report), उन्त्ल्लन्त्खत िन क्षेिको रुख कटान गने सम्बरधमा गरिएको
तनणार्, तथा उपिोक्त उन्त्ल्लन्त्खत तनणर्ा , सूचना, प्रततिेदन समेतका आधािमा
भए गरिएका काम काििाहीहरु िवुटपूणा देन्त्खएको हँदुा उत्प्प्रषेणको आदेशले
बदि हनुेठहछा।
ख. नेपालमा अरतिााविर्स्तिको सवुिधा सम्पन्न विमानस्थलको आिश्र्कता िहेको
तथ्र्मा वििाद देन्त्खँदैन। अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गरिनुपनेआिश्र्कता
िहेको कुिामा रिट तनिेदकले पतन अरर्था न्त्जवकि गिेको पाइएन। िस्ततुः
नेपालको हिाई उडानलाई व्र्िन्त्स्थत, भिपदो, सिुन्त्क्षत ि सवुिधाजनक कार्म
गरिनुआिश्र्क नैदेन्त्खरछ। र्स कुिामा धेिैचचाा-परिचचाागरििहनुआिश्र्क
पतन छैन। ति र्सिी विमानस्थल तनमााण गदाा ददगो विकासको अिधािणा,
जैविक विविधताको संिक्षण, अरतििंशीर् समरर्ार्, िाताििण संिक्षणको

पेज नं. 79

अतनिार्ता ा जस्ता कुिाप्रतत अरदेखा गना िा त्प्र्स प्रकािका कुिाहरुलाई
अिमूल्र्ाङ्कन गिी हेनाभनेहँदुैन। विकास तनमााणको कार्ागदााकेही िाताििणीर्
क्षतत हनुुस्िभाविक भएपतन त्प्र्स प्रकािको क्षततलाई हिसम्भि रर्ूनीकिण गने
तफा पर्ााप्त िैकन्त्ल्पक उपार्हरु अपनाउनुनैपदाछ। पर्ााििण संिक्षण ि ददगो
विकास सम्बरधी अिधािणा अवहले कानूनी रुपमा पतन तनधाारित ि परिभावषत
छन।् र्स्ता समग्र कानूनहरुको समन्त्ुचत अनशु िण गिी ददगो विकासको मारर्ता
अनसुाि विकास आर्ोजना कार्ाारिर्नमा ल्र्ाईनुपदाछ। र्सका लातग िाताििण
प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गने कार्ला ाई वितध, पध्दती ि प्रकृर्ा अनसुाि िस्तगुत ि
विश्वसनीर् तल्ुर्ाउन पतन आिश्र्क हरुछ। तसथ,ा हिाई उडानको आतथका
तथा प्रावितधक सम्भाव्र्ता समेतका कुिाहरु सम्बरधमा िाताििण, िन,
िरर्जरत,ु हिाई उडान व्र्िस्थापन, अथशा ास्त्री, समाजशास्त्री, प्रशासनविद्
लगार्त सम्बन्त्रधत विषर्गत विज्ञता भएका आिश्र्क संख्र्ाका तटस्थ, तनष्पक्ष,
तथा दक्ष विषर्-विज्ञहरुको समूहबाट उपलव्ध विकल्पहरु सवहत िाताििणीर्
क्षतीलाई हिसम्भि रर्ूनीकिण गनेउपार् पवहल्र्ाई; विमानस्थल तनमााण गने
स्थलको उपर्क्तु ता सम्बरधमा िस्तगुत ि तावका क रुपमा एकीन गिी; छनौट
गरिएको स्थानको िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन कानूनी वितध ि प्रकृर्ा अनसुाि
गिाई; विज्ञ समूहबाट िार् ठहि सवहतको प्रततिेदन तलई; कहाँ, कुन ठाउँको
कतत क्षेिफल जग्गामा; कतत क्षमताको अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनाु
पने हो? भन्ने कुिा एकीन गिी; रर्ूनतम् रुपमा माि िाताििणीर् क्षती हनुे
तथा प्रावितधक दृवष्टलेउपर्क्तु देन्त्खएको स्थानमा विमानस्थल तनमााण गनेकार्ा
गनाुगिाउनुभनी प्रत्प्र्थीहरुका नाममा पिमादेश जािी हनुेठहछा।
८८.प्रत्प्र्थीहरुको जानकािी तथा कार्ाारिर्नका लातग र्ो आदेशको प्रतततलपी सवहत
महारर्ार्ातधिक्ताको कार्ाालर्मा लेखी पठाई ददनू। तनिेदन दार्िीको लगत कट्टा
गिी, आदेश विद्यतुीर् प्रणालीमा प्रविष्ट गिी, तमतसल तनर्मानसुाि अतभलेख शाखामा
बझु ाई ददनू।

पेज नं. 80

(ईश्वि प्रसाद खततिडा)
रर्ार्ाधीश
उपिोक्त िार्मा हाम्रो सहमतत छ:

————— —————
(प्रकाशमान तसंह िाउत) (विश्वम्भि प्रसाद श्रेष्ठ)
रर्ार्ाधीश रर्ार्ाधीश

क्रमश: अको पानामा

पेज नं. 81
माननीर् रर्ार्ाधीश श्री हरिकृष्ण काकीको िार्ःः
प्रस्ततु रिट तनिेदनको सम्बरधमा मेिो िार् र्सप्रकाि िहेको छःः
1. प्रस्ततु वििादको तनरूपणको तसलतसलामा प्रथमतः वििादको पष्ठृ भतूम ि तथ्र्गत
अिस्थाको उल्लेखन गनाु उपर्क्तु देन्त्खरछ। सोतफा हेदाा, दोस्रो अरतिााविर्
विमानस्थलको आिश्र्कता बोध गिी नेपाल सिकािले विगत दईु दशकभरदा बढी
अितधदेन्त्ख वितभरन सम्भाव्र्ता अध्र्र्न ि सिेक्षण गिी आएको भरनेदेन्त्खन आएको
छ। अरतिााविर् िार्ःुसेिाका जहाजहरू नेपालमा दघुटा ना भएको पष्ठृ भःूमन्त्ः तथा
विद्यमान विमानस्थलको क्षमतालेतनिरति िवद्ध भ ृ इिहेको र्ािुचापलाई धारन नसक्ने
भरने समेतका आधािमा नर्ाँ अरतिााविर् विमानस्थलको तनमााणसम्बरधी
कामकािबाहीहरू अगाडन्त्ः बढाइएको भरने कुिा तमतसलसंग्लन कागजातहरूबाट
देन्त्खन आएको छ। िाविर् र्ातार्ात नीतत, २०५८ ले अरतिााविर् हिको रूपमा
विकतसत हनु सक्ने स्थानमा नर्ाँ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गरिने छ भरने
उल्लेख गिेको छ। साथै, िाविर् हिाई नीतत, २०६३ लेहिाई र्ातार्ात विस्तािका
लातग आधतुनक सवुिधार्ःुक्त अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणका तनतमत्त अरतिााविर्
नागरिक उड्डर्न संगठनद्वािा तनधाारित मापदण्डलाई समेत दृवष्टगत गिी नर्ाँ
अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गरिनेछ भरनेनीतत तलएको देन्त्खरछ। विमानस्थलको
आिश्र्कता तथा औन्त्चत्प्र् सम्बरधमा प्रत्प्र्थी नेपाल सिकाि ि सम्बद्ध तनकार्बाट
वितभर न तथ्र् तथ्र्ाङ्कसमेत प्रस्ततु भएको छ। काठमाडौंमा िहेको तिभिुन अरतिााविर्
विमानस्थलका अततरिक्त थप अरतिााविर् विमानस्थलको आिश्र्कता सम्बरधमा
तनिेदक पक्षबाट अरर्था दािी तलएको देन्त्खःंदैन। नर्ाँ अरतिााविर् विमानस्थलको
आिश्र्कताको बािेमा तनिेदकको विमतन्त्ः िहेको भरदा पतन तनजगढ अरतिााविर्
विमानस्थलको लातग नेपाल सिकािले हाल तनधाािण गिेको चाि वकल्लातभि
विमानस्थल तनमााण गदाा ठःूलो िाताििणीर् क्षतन्त्ः पग्ुने ि परिणामतः पर्ााििण
(Ecosystem) मा अपिुणीर् क्षतत पग्ुनेहँदुा जैविक विविधता जोतगनेतथा पर्ााििणीर्

पेज नं. 82

क्षतत नहनुेगिी विमानस्थल तनमााण गरिनुपछा भरनेसम्म तनिेदन मागदािी िहेको
देन्त्खरछ।

2. िरिष्ठ अतधिक्ता प्रकाशमन्त्ण शमाासमेत तनिेदक िहेको रिट तनिेदन (०७६-WO-
०२२३) को प्रकिण ६(ट) मा नेपाल सिकािले देशमा दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल

बनाउन ुपछा भनी गिेको तनणर्ा सिाहनीर् छ ि अरतिावािर् विमानस्थल तनमाणा गन ाु
हःँ ुदैन भरन ेतनिदेकहरूको माग होइन। ति उक्त विमानस्थल प्रदेश नं॰२ को िनक्षेि
कटानी नहनु े िा कम भरदा कम िनक्षिे कटानी हनु े उपर्क्तु स्थलमा
गणुस्तिःीर्रूपमा िाताििणःीर् प्रभाि मःूल्र्ाङ्कन गिी सो प्रततिदेनले सझु ाि ददएको
उपर्क्तु स्थलमा नै बरन ुपछा भरन े हो। तनिदेकहरूको माग उक्त महत्प्िपःूणा ि
विशेष गिी तिाई क्षेिको लातग प्रकृततको अनःूपम ििदानको रूपमा िहेको तनजगढ
िनक्षेिमा गरिएको िाताििण प्रभाि मःूल्र्ाङ्कन अतत सतही ि लापबााही रूपमा,
बदतनर्त ि िटुन्त्ःपःूणा रूपमा, जलविद्यतुको लातग गरिएको प्रततिदेनको अंश सारिएको,
सो तनजगढ क्षेिमै तनमाणा गनपाुने कुनै ठोस ि िस्तगुत कािण (Compelling Reason)
ि आधाि नददएको, अरर् िैकन्त्ल्पक ठाउःँहरूको बािेमा कुनै उल्लेख नै नगिी
संविधान, िाताििण संिक्षण ऐन ि िाताििणीर् प्रभाि मःूल्र्ाङ्कनकःो मःूल्र् ि मारर्
तसद्धारत विपिःीत गन ा तमल्दैन भरन े हो भरने बेहोिा उल्लेख गिेको देन्त्खरछ।
तनिेदकतफाबाट पेस हनु आएको बहस नोटको अरत्प्र्मा समेत सोही कुिालाई
दोहोर् र्ाउँदैविमानस्थल तनमााणसम्बरधी तनणर्ा ि सोसँग सम्बन्त्रधत काम कािबाहीहरू
बदि गना तथा अरर् उपर्क्तु आदेश जािी हनुको लातग माग गिेको देन्त्खएको छ।

र्सैसम्बरधमा पिेको अको रिट तनिेदन िरज ुहजिु पाडँ े क्षेिी रिट नं॰ ०७६-WO-
०४८० को प्रकिण २० (ख) मा स्ितरि विज्ञहरूको भनाइअनसुाि हाल प्रस्तावित

क्षेिको ५/७ वकलोमीटि दन्त्क्षणतफा िा सलााही न्त्जल्लाको मतुतर्ा ा क्षिे मा िन तथा
िाताििणमा रर्ून असि पने गिी अरतिावािर् विमानस्थल बनाउन उपर्क्तु हनु सक्तछ।
अत: मरिन्त्ःपरिषदः्ले २०७२ सालमा पर्ाटन मरिालर्लाई िन हस्तारतिण गने गिी
गिेको तनणर्ा उत्प्प्रषेणको आदेश जािी गिी बदि गिी पाउँ भरनेमाग गिेको देन्त्खएको

पेज नं. 83

छ। सोही कुिालाई समथा न गनेगिी तनज तनिेदकका तफाबाट पेस हनु आएको
बहसनोटमा समेत प्रस्तावित तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थलको आिश्र्कता ि
औन्त्चत्प्र्माथन्त्ः पनुविाचाि गिी िाविर्स्तिमा छलफल चलाई िाविर्स्तिको
छलफलबाट प्रस्तावित तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थलको आिश्र्कता पवुष्ट भएमा
प्रस्तावित क्षेिको २॰४५ वकलोमीटि दन्त्क्षणतफा िहेको तबग्रके ो िनक्षेि ि सो
आसपासको केही आिादी जग्गासमेत अतधग्रहण गिी कमभरदा कम िाताििणीर्
क्षतत हनुेगिी विमानस्थल बनाउनुभनी पिमादेशको आदेश जािी गिन्त्ःपाउँभरनेमाग
गिेको देन्त्खरछ।
3. नेपाल सिकाि मन्त्रिपरिषद्को तमतत २०७१।११।२९ को बैठकबाट दोस्रो
अरतिााविर् विमानस्थल तनजगढमा नै बनाउने गिी तनणर्ा भएअनसुाि र्स
मरिालर्बाट सोसम्बरधी कार्ा अगातड बढाइएको हो। विमानस्थल क्षेि भनी तोकेको
८०४५.७९ हेक्टि क्षेिफलको सबैिनक्षेि कटान गनानभई केिल १९०० हेक्टि
िनक्षेिमा रुख कटान गनेगिी िन तथा िाताििण मरिालर्लाई संस्कृतत, पर्टा न
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्लेप्रष्ट पािेको हँदुा शूरर् दृश्र् सीमा (Zero Visibility)
मा समेत विमान उडान एिं अितिण गना सक्नेगिी तनमााण हनुे, काठमाडौं तिाई
मधेश रतुमागसा ँग जोतडएपिात् करिब एक घण्टाको दूिीमा िाजधानी काठमाडौं
आइपग्ुन सवकने लामो दूिीको उडान भनेठूला जहाजहरूबाट संसािका महत्प्िपूणा
स्थानहरूमा सीधैहिाई सम्पका विस्ताि गना तमल्नेर्स विमानस्थलबाट उड्नेतथा
अितिण हनुेविमानहरूका लातग नेपालकै आकाशमा पर्ााप्त Air Space प्राप्त हनुेसाथै
प्रदेश नं.२ को सम्बवृद्धका लातग आतथका पूिााधाि बरने जस्ता कािण र्स
विमानस्थलको तनमााण अविलम्ब गनेसिकािको र्ोजना िहेको तथा भािततफाको
दन्त्क्षणी सीमाबाट २७ वकलोतमटि ि पन्त्िमतफा पने सीमाबाट ४५ वकलोतमटिमा
िहेको तनजगढ क्षेि हिाई उडानको दृवष्टले उत्तम स्थान िहेको छ। तनजगढमा
विमानस्थल सञ्चालन हनु सकेमा नेपालको आफ्नैहिाई क्षेिमा जहाजलेउचाई तलने,
ओलना ि आिश्र्क पदाा आकाशमा परिक्रमा (होन्त्ल्डङ) गना सक्ने अिस्था छ।

पेज नं. 84

त्प्र्सैगिी पूि-ापन्त्िम धािनमागा बनाउन तमल्ने चिुेडाँडाबाट १५ वकलोमीटि तथा
महाभाित पिातबाट ३५ वकलोमीटिको दूिी हिाई उडानका दृवष्टले अििोध िवहत
तथा सिुन्त्क्षत हनुेजस्ता ठोस प्रावितधक कािण ि नेपाललेभोग्नुपिेको हिाई दघुटा ना
रर्ून गना पतन तनजगढमा नै अरतिााविर् विमानस्थल बनाउनुपने देन्त्खरछ भरने
तलन्त्खत जिाफ िहेको देन्त्खरछ।
4. दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनका ा लातग पूिा समभाव्र्ता अध्र्र्न गना ्
नेपाल सिकािको तफाबाट सन् १९९५ मा NEPICO/IRAD कम्पनीलाई सभेक्षणमा
पठाएकोमा उक्त कम्पनीले नेपालका वितभर न आठिटा स्थानको छनौट गिी १३
िटा मानकहरूको आधािमा मूल्र्ाङ्कन गिी सोमध्र्ेतनजगढलाई उत्प्कृष्ट िहेको भनी
विमानस्थल तनमााण गना नेपाल सिकािलाई तसफारिस गिेको ि उक्त
तसफारिसपश् चातः् िाविर् र्ोजना आर्ोगले तमतत २०६४।०९।१८ मा दोस्रो
अरतिााविर् विमानस्थलको तनमााण तनजी क्षेिको लगानीमा गने गिी सःूचःीकृत
गिेकोमा नेपाल सिकाि (मन्त्रिपरिषद्) बाट पतन सोहीबमोन्त्जम तनमााण गने भनःी
तमतत २०६४।११।०१ मा तनणार् गिेको देन्त्खरछ। नेपाल सिकाि, संस्कृतत, पर्टा न
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर् ि Land Mark World Wide Company Ltd. विच
सम्झौता भई Detail Feasibility Study गना ददएकोमा उक्त कम्पनीले विमानस्थल
तनमााण गना चाि वकल्लासवहतको प्रततिेदन २ अगष्ट, २०११ मा पेस गिेको,साथै
विमानस्थल तनमााण हनुेचाि वकल्लातभि िनक्षेि पनेभएकोलेसहमततको लातग िन
मरिालर्लाई पिाचाि गिेकोमा तमतत २०६६।०९।०१ मा सहमतत प्राप्त भएको ि
ततः्पश् चातः्नेपाल सिकाि, मन्त्रिपरिषद्को तमतत २०७१।११।२९ को बैठकले
तनणर्ा गिेबमोन्त्जम चािवकल्ला तोकी दोस्रो अरतिााविर् विमानस्थल क्षेिको घोषणा
गिी सिासाधािणको लातग तमतत २०७१।१२।३० मा नेपाल िाजपिमा सःूचना
प्रकान्त्शत भएको देन्त्खरछ।
5. नेपाल सिकािले तमतत २०७१।१२।३० मा िाजपिमा सूचना प्रकान्त्शत गिी
चािवकल्ला तनधाािण गिेको स्थानमा विमानस्थल तनमााण गदाा पर्ााििणीर् क्षतत पग्ुने,

पेज नं. 85

मरुभःूमन्त्ःकिण हनुे, मधेश प्रदेशका नागरिकहरूलाई िाताििणीर् अरर्ार् हनुे,
िरर्जरतकु ो बासस्थान नष्ट हनुे, संिन्त्क्षत िरर्जरतुनष्ट हनुे, िाताििण, िन जङ्गल,
जैविक विविधता एिमः्प्रकृतत संिक्षण ि दःीगो विकासको अिधािणा विपिःीत हनुे
भरने समेत तनिेदकले दािी तलनुभएको देन्त्खरछ। प्रत्प्र्थी तफा बाट तनजगढमा
विमानस्थल तनमााण गने सम्बरधमा िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनमा गरिएको
सम्पःूणा ८०४५.७९ हेक्टिमा िःूख कटान गने नभई १९०० हेक्टिमा माि
विमानस्थल तनमााण हनुेहँदुा िाताििणीर् क्षततको रर्ूनीकिणमा ध्र्ान ददइएको भरने
उल्लेख गिेको देन्त्खरछ। पर्ााििणीर् पक्षकःो अततरिक्त तनजगढ नै अरतिााविर्
विमानस्थलको लातग उपर्क्तु िहनमुा र्ािुसंख्र्ामा भएको िवद्धृ , िाजधानी देन्त्खको
तनकटता लगार्तका आधािहरू पतन तलएको देन्त्खरछ। साथै तनजगढको भौगोतलक
अिन्त्स्थतत, प्रततकःूल मौसममा समेत जहाज अितिण गिाउन सवकने समभािना ् ,
रर्ःून तभन्त्जवितलवटमा समेत अितिण गना िा Instrument Landing System अनरूु प
विमान अितिण हनुेसमभािना ् , िनिेको क्षमता विस्ताि, समानारति धािनमागा बनाउन
ि सञ् चालन गना सवकनेअिस्था, टतमानल भिन तनमााण ि विस्तािको सम्भािना, क्रस
विण्डमा विमान उडान ि अितिणको सहजता, अरतिााविर् हिाई उडानको लातग अको
देशको सीमाबाट विमानस्थल कम्तःीमा १० नवटकल माईल अथाातः् झण्डै १९
वकलोमीटिको दूिीमा हनुपुनेव्र्िस्था जस्ता पक्षलाई मध्र्नजि गिी नेपाल सिकािले
तनजगढमा नैविमानस्थल बनाउनुपनेतनष्कषमा ा पगुेको भरनेप्रत्प्र्थी तनकार्हरूको
तफा बाट बहस न्त्जकन्त्ःिसमेत प्रस्ततु भएको छ।
6. तनिेदकहरूको तनिेदन दािी, विपक्षी तनकार्हरूको तलन्त्खत जिाफको बेहोिा तथा सो
संलग् न िहेका प्रमाण कागजातहरूको अध्र्र्न ि दबुैपक्षबाट िहनुभएका विद्वान्
कानून व्र्िसार्ीहरूले गनभाुएको बहस न्त्जकन्त्ःिका साथै तनजहरूले पेस गनभाुएको
बहसनोटसमेतलाई मननः् गिी प्रस्ततु वििादमा तनम्न प्रश्नहरूको तनरूपण हनुपुने
देन्त्खएको छः
(क) कुनै विकास परिर्ोजनाको तनतमत्त िनक्षेिको प्रर्ोग गन ा तमल्न ेहो होइन?

पेज नं. 86

(ख) तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थलको िाताििणःीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गदाा
सम्बन्त्रधत ऐन तथा तनर्मािलीका सता ि प्रवक्रर्ा पःूिा भएको छ, छैन?
(ग) नेपाल सिकािले बािा न्त्जल्लामा तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल बनाउन े
सम्बरधमा ४ वकल्ला तोक्न ेगिी गिेको तनणर्ा ि तत्प्पश्च ातः् भए गरिएका
कार्हा रू प्रचतलत कानून अनरूु प छनः्, छैनन?्
(घ) रिट तनिदेकले माग गिे बमोन्त्जमको आदेश जािी हनुपुने हो, होइन?
7. तनरूपण हनुपुनेपवहलो प्रश्नतफा विचाि गदाा, िन तथा िाताििणको संिक्षण ि विकास
परिर्ोजनाको बीचमा उत्प्पर न वििाद तनरूपणको तसलतसलामा िाताििण ि िनको
संिक्षण तथा विकास मध्र्ेकुनलाई प्राथतमकता ददनेभरने जटील प्रश् न सदैि खडा
हनुेगदाछ। सिसती हेदाा विकाससँग सम्बन्त्रधत परिर्ोजनाको तनमााणबाट समाजलाई
प्रत्प्र्क्ष ि तत्प्काल लाभ पग्ुने हनुाले प्रार्ः हिेक सिकािले विकास कार्क्रा मलाई
उच्च प्राथतमकतामा िाख्नेगदाछन।् विकास परिर्ोजनाबाट मलु कु को आतथका तथा
भौततक विकास भई आतथाक तथा सामान्त्जक रूपारतिणमा प्रत्प्र्क्षरूपमा सकािात्प्मक
असि पने ि िाविर् सूचकाङ्कमा समेत सकािात्प्मक िवृद्ध हनुे हनुाले सिकािले
िाताििणीर् प्रभािको विषर्लाई प्रार्शः अनदेखा गिी विकास कार्क्रा मको सञ्चालन
गने पतन गदाछन।् ति त्प्र्स्तो विकास कार्ाक्रमबाट िाताििण ि िनक्षेिको
अततक्रमण हनु गएमा प्रकािारतिलेसमग्र विकास कार्क्रा मसमेत दीगो हनु सक्तैन।
बरू िाताििण ि िनको संिक्षणलाई अनदेखा गिी गरिनेविकास कार्क्रा म असरततुलत
हनुे भई िािले भविष्र्मा ठूलो मूल्र् चकु ाउनुपनेअिस्था पतन आउन सक्तछ।
त्प्र्सैकािण पतछल्लो केही दशक र्ता विकास ि िाताििणका बीचमा सरतलुन कार्म
गिेि माि विकास परिर्ोजनाको सञ्चालन गनपाुने अिधािणको विकास भएको
पाइरछ। र्सिी िाताििण ि विकासका बीचमा सरतलुन कार्म गिी िाताििणमा
सकेसम्म कम असि पर्ुर्ाई प्राकृततक स्रोतहरूको कम भरदा कम दोहन गिी विकास
कार्ाक्रम सञ् चालन गनपाुनेमारर्तालाई दीगो विकासको अिधािणाको रूपमा समेत
तलइरछ।

पेज नं. 87

8. मानि समाजको िहृ त्ति उरनततको लातग विकास कार्ाक्रम जतत आिश्र्क पदाछ
त्प्र्तत नै िाताििणीर् संिक्षणको समेत आिश्र्कता हरुछ। िनजङ्गल, जमीन,
खोलानाला, नदी, तालतलैर्ा, सीमसािक्षेि लगार्त प्रकृतत प्रदत्त तनतधहरूमा मानि माि
नभएि हिेक जीिजरतुिा प्राणी जगतको साथैिनस्पतत जगतको जीिन तनभिा िहेको
हरुछ। वर्नैप्राकृततक उपहािलेमानिलगार्त सम्पूणा प्राणी जगतलाई स्िच्छ हािा,
पानी, िासस्थान ि खानेकुिासमेत उपलब्ध गिाउने हनुाले प्राकृततक स्रोतसाधन ि
िाताििणको संिक्षणको विषर् महत्त्िपूणा हनु आउँछ।
9. तत्प्काल प्रचतलत नेपालको अरतरिम संविधान, २०६३ को धािा १६ मा िाताििण
तथा स्िास्थ्र् सम्बरधी हक शःीषाक अरतागत उपधािा (१) मा प्रत्प्र्ेक व्र्न्त्क्तलाई
स्िच्छ िाताििणमा बाच्ँन ेहक हनुछे भरने व्र्िस्था गरिएको देन्त्खरछ। साथैउक्त
संविधानको धािा ३५ को उपधािा (५) मा िाज्र्ले िाताििण स्िच्छ िाख् न आिश्र्क
व्र्िस्था गनेछ। जनसाधािणमा िाताििणीर् स्िच्छताको चेतना बढाई भौततक विकास
सम्बरधी वक्रर्ाकलापहरूद्वािा िाताििणमा प्रततकःूल असि पन ा नददन एिं िाताििण
तथा दलुभा िरर्जरतकु ो विशषे संिक्षणमा िाज्र्ले प्राथतमकता ददनछे । िन ि िनस्पतत
तथा जैविक विविधताको संिक्षण, दःीगो उपर्ोग ि त्प्र्सबाट प्राप्त लाभमा समरर्ावर्क
बाँडफाँडको व्र्िस्था गनेछ भरनेउल्लेख भएको पाइरछ।
10. प्रचतलत नेपालको संविधानको प्रस्तािनामा समाजिादप्रतत प्रततबद्ध िही समद्धृ िाि
तनमााण गने उदः्घोष गिेको पाइरछ। र्सलाई साकाि पाने वहसाबले नेपालको
संविधानको धािा ५१(च)(२) मा विकासको दृवष्टले पछातड पिेका क्षिे लाई प्राथतमकता
ददःंदै सरततुलत, िाताििण अनकु ःूल, गणुस्तिीर् तथा ददगो रूपमा भौततक पःूिााधािको
विकास गने उल्लेख छ। र्सिी नै नेपालको संविधानको धािा ३० मा स्िच्छ
िाताििणको हकअरतगात उपधािा (१) मा प्रत्प्र्ेक नागरिकलाई स्िच्छ ि स्िस्थ
िाताििणमा बाँच्न पाउन ेहक हनुछे भरदैनागरिकलाई स्िच्छ ि स्िस्थ िाताििणमा
बाँच्न पाउने हकको प्रत्प्र्ाभःूतत ददइएको छ। त्प्र्सैगिी ऐ॰को उपधािा (३) मा
िािको विकाससम्बरधी कार्ामा िाताििण ि विकासबीच समन्त्ुचत सरतलुनका लातग

पेज नं. 88

आिश्र्क कानूनी व्र्िस्था गन ार्स धािाले बाधा पर् र्ा ु एको मातनने छैन भरने व्र्िस्था
िहेबाट िाताििण ि विकासबीच समन्त्ुचत सरतलुन कार्म िाख् नको लातग िािको
विकास सम्बरधःी कार्ा ि िाताििण संिक्षणकाबीच समन्त्ुचत सरतलुनका लागन्त्ः
आिश्र्क कानूनी व्र्िस्था गना सवकने भरने देन्त्खन आउँछ। र्स धािाको
व्र्िस्थालाई धािा ५१(छ) को (६) ि (७) लेसमेत थप स्पष्ट गिेको देन्त्खरछ।
धािा ५१(छ) को (६) मा िाताििणीर् सरतलुनको लातग आिश्र्क भःूभागमा
िनक्षेि कार्म िाख् ने, त्प्र्सैगिी धािा ५१(छ) को (७) मा प्रकृतत, िाताििण िा
जैविक विविधता माथःी नकािात्प्मक असि पिेको िा पन ासक्ने अिस्थामा नकािात्प्मक
िाताििणीर् प्रभाि तनमलाु िा रर्नु गन ा उपर्क्तु उपार्हरू अिलमब् न गनेभनःी
उल्लेख गिेको पाइरछ। र्सिी नेपालको संविधानको प्रस्तािना, धािा ३० ि ५१
लाई साथै िाखेि हेनेहो भने विकासको क्रममा िाताििणमा प्रततकःूल असि पना
सक्छ, ति त्प्र्स्तो असि कम गिी दःीगो विकासको अिधािणा अनरूु प अगातड
बढः्नःु पने गिी िाज्र्लाई मागा दशना गिेको स्पष्ट देन्त्खरछ।
11. UN Declaration on the Right to Development, 1986, ले विकासको अतधकाि
अहिणीर् मानि अतधकाि भएको स्िीकाि गदै Right to Development is an
inalienable Human Right भरनेउल्लेख गिेको छ। अकोतति, Sustained action is
required to promote more rapid development of developing countries भरनेसमेत
उल्लेख गिेकोछ। र्सिी नै नेपालले हस्ताक्षि गिेको The Rio Declaration on
Environment and Development, 1992 लेसमेत विकासको अतधकािलाई The right
to development must be fulfilled so as to equitably meet developmental and
environmental needs of present and future generations. भनी उल्लेख गिेको
देन्त्खरछ। संर्क्तु िाि संघबाट घोषणा गरिएको दःीगो विकास लक्ष्र्हरू
(Sustainable Development Goal, 2015-30) माफा तः् सन् २०३० सम्ममा
विश् िबाट गरिबीको अरत्प्र् तथा शान्त्रत ि समवृद्धको लागन्त्ः विश् िव्र्ापी आह् िान
गिेको छ। उल्लन्त्ःन्त्खत अरतिााविर् दस्तािेजहरूले प्रत्प्र्ाभःूत गिेको विकास प्राप्त

पेज नं. 89

गनेअतधकाि प्रत्प्र्ेक व्र्न्त्क्तलाई िहेको छ। त्प्र्सैकािण अरतिााविर् दस्तािेजहरूबाट
तनधाारित भएको विकासको हकको कार्ाारिर्नका लातग भौततक विकासका परिर्ोजना
सञ् चालन गनाुप्रत्प्र्ेक िािको कतव्ार्समेत भएको देन्त्खरछ।
12. स्िस्थ िाताििणमा बाँच्न पाउने अतधकािलाई अरतिााविर् दस्तािेजका अततरिक्त
िाविर्स्तिमा समेत संिैधातनक ि कानूनी प्रत्प्र्ाभतूत प्राप्त भएको देन्त्खरछ। र्सिी
प्रत्प्र्ेक नागरिकलाई विकास प्राप्त गनेअतधकाि ि स्िच्छ िाताििणमा बाँच्न पाउने
अतधकाि साथसाथैिहेकोलेभौततक विकास ि िाताििणको संिक्षणको बीचमा उन्त्चत
सरतलुन कार्म हनुुसदैि अपरिहार्ाहनु आउँछ। िाताििण वक विकास भनी एउटा
मािैछनौट गिी अको पक्षलाई नजिअरदाज गना तमल्नेदेन्त्खंदैन। स्िच्छ िाताििण
तथा पर्ााििण भविष्र्का सरततीको धिोहि हो। त्प्र्स्तैतलुनात्प्मकरूपमा अरतिााविर्
स्तिमा भएका विकास कार्हा रू भविष्र्का सरततीलाई हस्तारतिण गनूा विकासोरमखु
देशहरूको कतव्ार् पतन हो।
13. र्स अदालतबाट िाताििण ि विकासबीच समन्त्ुचत सरतलुन कार्म िाखी िािको
विकास तनमााणसम्बरधी कार्ा गना सवकने भरने सम्बरधमा न्त्शिप्रसाद पौडेलसमेत
विरुद्ध प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्, तसंहदिबाि, काठमाडौःंसमेत
44
भएको उत्प्प्रषेणर्क्तु पिमादेश मद्दुामा प्राकृततक स्रोत साधनको क्षमताभरदा बढी
उत्प्खनन ् एिम ् प्रर्ोग, औद्योतगकीकिण, अव्र्िन्त्स्थत शहिीकिण, िनविनाश,
िाताििणसँग तादात्प्म्र्ता निाखी गरिन ेविकास तनमाण ाआदद नै िाताििण प्रदूषण गने,
िाताििणीर् ह्रास ल्र्ाउन ेि िाताििणमा असरतलुन ल्र्ाउन ेमख्ुर् कािक तत्त्ि भएकोले
प्राकृततक स्रोत साधनको प्रर्ोग गदा ा ि आतथका विकास आदद गदा ा िाताििण विनाश
नहनु ेगिी विकास तनमाणा ि िाताििण संिक्षणबीच सरतलुन कार्म हनुे गिी गरिन ु
पने भनःी आदेश भएको पाइरछ। त्प्र्सैगिी खड् गलाल महजान विरुद्ध प्रधानमरिी
तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्, तसंहदिबाि, काठमाडौःंसमेत
45
भएको उत्प्प्रषेणर्क्तु

44ने.का.प.२०७०, अङ्क ७, तन॰नं॰९०३०
45ने.का.प.२०७२, अङ्क ८, तन॰नं॰९४५४

पेज नं. 90

पिमादेश मद्दुामा आतथका विकासतबना मानि जाततको विकास हँदुैन। आतथका विकास
गने क्रममा िाताििणकै ह्रास पतन हनु सक्छ। ति आतथका विकास ि िाताििण
संिक्षणको सरततुलत सम्बरधबाटै दःीगो विकास हनु े कुिालाई ध्र्ानमा िाखी
िाताििणीर् ह्रासबाट मानि जातत, जीिजरत, ुिनस्पतत, प्रकृतत तथा भौततक िस्तमुातथ
हनु सक्न ेप्रततकूल प्रभािलाई र्थाशक्र् कम गिी स्िच्छ तथा स्िस्थ िाताििण कार्म
गन ाप्राकृततक स्रोतको समन्त्ुचत उपर्ोग ि व्र्िस्थापनबाट िाताििण संिक्षण हनु आउने
भनी व्र्ाख्र्ा भएको देन्त्खरछ। त्प्र्सैगिी खगेरर सिुेदी तब॰ प्रधानमरिी तथा
मन्त्रिपरिषदः्को कार्ाालर्समेत

46 भएको मद्दुामा विकास तनमााणको कार्ा आफैँ मा
निाम्रो होइन, ति प्रकृततले ददएको अपाि स्रोत साधनको अतनर्न्त्रित ि जथाभािी
अततक्रमण िा दोहन गिी र्सको अन्त्स्तत्प्ि नै संकटमा पाने गिी भएको विकास र्थाथमा ा
दःीगो विकास (Sustainable Development) नभई क्षन्त्णक हरुछ। र्सैले प्राकृततक
स्रोत साधन ि विकासका बीच सरतलुन कार्म गिी प्रकृततको कम भरदा कम दोहन
गने ि प्राकृततक उपहािलाई भािी पस्ुतासम्म हस्तारतिण गन ाुनै दःीगो विकास हनु े
भनःी आदेश भएको देन्त्खरछ।
14.उन्त्ल्लन्त्खत संिैधातनक व्र्िस्था ि र्स्तै प्रकृततका वििादहरूमा र्स अदालतबाट
स्थावपत तसद्धारतहरू समेतलाई मध्र्नजि गदाा हाम्रो जस्तो विकासःोरमखु मलु कु ले
विकास ि िाताििणको बीचमा द्वरद्व तसजाना भएको अिस्थामा िाताििणमा पने
प्रततकःूल प्रभािलाई रर्ःूनीकिण गदै विकासको परिर्ोजना सञ् चालन गनाुउन्त्चत
हनुेदेन्त्खरछ।
15. विकतसत िािहरूको अवहलेको िैभि आफ्नै ि अरर् मलु कु को प्राकृततक स्रोतको
प्रर्ोगको जगमा उतभएको तथ्र्लाई हामीले भल्ुनुहःँ ुदैन। विमानस्थलको तनमााण
समब् रधमा चचाा गदाा Turkey को Istanbul Airport लाई तलन सवकरछ। र्ो
विमानस्थल तनमााणका लातग पतन रुखहरू हटाइएको तथर्ो। िाताििणिादीहरू

46ने.का.प.२०७५, अङ्क ९, तन॰नं॰१००८६

पेज नं. 91

विमानस्थल तनमााणको विरुद्धमा व्र्ापकरुपमा वििोध प्रदशना मा उतिएका तथए भने
The Turkish Chamber of Environmental Engineers लेतनमााणको विरुद्धमा त्प्र्हाँको
अदालतमा मद्दुा दार्ि गिेको तथर्ो। र्सका बािजदु पतन विमानस्थलको न्त्शलारर्ास
भई हाल र्ो विमानस्थल सञ्चालनमा िहेको छ। Istanbul Airport को कािण टकी
आतथका शन्त्क्तको रूपमा विकन्त्शत भएको भरने समाचाि आउन थालेको छ। ति
र्सको अथा विकासको नाममा प्राकृततक स्रोतको अनन्त्ुचत ि अवििेकपःूणा प्रर्ोग गिी
िरर्जरत,ु िनस्पतत ि मानि जीिनलाई ठःूलो क्षतत पग्ुनेगिी प्रर्ोग गनाुपनेभरने
होईन अथाातः् िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि पने गिी मानिीर्
वक्रर्ाकलापहरू पतन सञ् चालन गनाुहँदुैन। र्स तथ्र्लाई भाितीर् सिोच्च अदालतले
Live Oak Resort (P) Ltd. vs. Panchagni Hill Station Municipal Council47 को मद्दुामा
Since in a developing economy there cannot be either development or ecology
but both must exist and thus a balance shall have to be struck between the two
भनःी व्र्ाख्र्ा गिेको पाइरछ।
16. बेलार्तको सिोच्च अदालतले पतन िाताििण संिक्षण ि विकासबीचको सरतलुन
कार्म गनेसम्बरधमा केही महत्प्िपःूणाफैसला गिेको पाइरछ। On the application
of Friends of the Earth Ltd and others v Heathrow Airport Ltd48 को मद्दुामा
२१औं शताब्दीको उत्तिाधसा म्ममा हरितगहृ ग्र्ास उत्प्सजना लाई शूरर्मा झानेकुिा
उल्लेख भएको, जलिार्ुपरिितना सम्बरधी पेरिस समझौता ् (Paris Agreement on
Climate Change) अनमुोदन गिेको, बेलार्तले वहथ्रो एर्िपोटाको तेस्रो धािनमागा
विस्ताि गनालागेको भनी त्प्र्सका विरुद्ध पिेको मद्दुामा बेलार्तको सिोच्च अदालतले
सन्२०२० तडसेम्बि १६ मा Section 10 of the PA 2008 applies to the Secretary
of State’s function in promulgating an NPS. In exercising that function the
Secretary of State must act with the objective of contributing to the
achievement of sustainable development. Sustainable development is a
recognized term in the planning context and its meaning is not controversial in
47 (2001)8 SCC 329, AIR 2001 SC 3478
48[2020] UKSC 52.

पेज नं. 92

these proceedings. As explained in paras 7 and 8 of the National Planning Policy
Framework (July 2018), at a very high level the objective of sustainable
development involves “meeting the needs of the present without compromising
the ability of future generations to meet their own needs”; it has three
overarching elements, namely an environmental objective, an economic
objective and a social objective. For a major infrastructure project like the
development of airport capacity in the South East, which promotes economic
development but at the cost of increased greenhouse gases emissions, these
elements have to be taken into account and balanced against each other.
Section 10(3)(a) provides that the Secretary of State must, in particular, have
regard to the desirability of “mitigating, and adapting to, climate change”.
Unlike in section 5(8) of the PA 2008, this is not a factor which is tied to
Government policy. भरदै विमानस्थलको विस्तािको कामलाई िोक्न इरकाि गिी
परिर्ोजनको पक्षमा फैसला गदै िाताििण संिक्षण ि विकास सःँगसःँगैको
तसद्धारतलाई अपनाउनेमारर्ता स्थावपत गिेको देन्त्खरछ।
17. मातथका प्रकिणहरूमा वििेचना भएअनरूु प विकास ि िाताििणको संिक्षणका बीचमा
वििाद तसजना ा हँदुा एउटा अिधािणाले अकोलाई विस्थावपत गने िा तनषधे गने
वहसाबले नभई विकास ि िाताििण एक अकााको परिपूिक अिधािणाको रूपमा
िहेको भरनेदृवष्टकोणबाट विकासलाई अगातड लैजानुपनेदेन्त्खन आएबाट िनजङ्गल
लगार्तको प्राकृततक स्रोत ि साधनको संर्मतापूण,ा सीतमत ि सरततुलत उपर्ोग
माफात्िाविर् आिश्र्कता, सिुक्षा ि भौततक विकासको कार्हा रू गरिनुपनेकुिामा
िाज्र्लेविशेष ध्र्ान ददनपुनेदेन्त्खर्ो।
18.अब तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणको प्रस्तावित भभूागको सम्बरधमा हेदाा
नेपाल सिकािलेतमतत २०७१।१२।३० मा िाजपिमा जािी गिेको सूचना, प्रत्प्र्थी
तनकार्हरूको तलन्त्खत जिाफ तथा तमतसलसंलग्न िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
प्रततिेदन समेतबाट अरतिााविर् विमानस्थलको तनमााण तनजगढन्त्स्थत िनक्षेिको प्रर्ोग
गने गिी गना लातगएको भरने कुिामा वििाद देन्त्खंदैन। सो परिर्ोजनाको लातग
िनक्षेिको प्रर्ोग गनाःे गिी चािवकल्ला तोक्नेसम्बरधमा नेपाल सिकािको तनणर्ा

पेज नं. 93

बमोन्त्जम तमतत २०७१।१२।३० मा नेपाल िाजपिमा सूचना प्रकाशन गरिएको
देन्त्खरछ।
19. तत्प्काल कार्म िहेको िन ऐन, २०४९ को दफा ६८ को उपदफा (१) मा र्स
ऐनमा अरर्ि जनुसकुै कुिा लेन्त्खएको भए तापतन िाविर् प्राथतमकता प्राप्त र्ोजना
सञ् चालन गन ा िनको प्रर्ोग गन ाुबाहेक अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा ि त्प्र्स्तो
र्ोजना सञ् चालन गदा ा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि नपने भएमा त्प्र्स्तो
र्ोजना सञ् चालन गनाको तनतमत्त नेपाल सिकािले सिकािद्वािा व्र्िन्त्स्थत िन, संिन्त्क्षत
िन, सामदुावर्क िन, कबतुलर्ती िन िा धातमका िनको कुनै भाग प्रर्ोग गन ा स्िीकृतत
ददन सक्नेछ भरनेव्र्िस्था भएको ि उपदफा (२) मा उपदफा (१) बमोन्त्जम िनको
प्रर्ोग गन ा स्िीकृतत ददःंदा कुनै व्र्न्त्क्त िा समदुार्लाई कुनै हानःी नोक्सानी हनु े
भएमा नपेाल सिकािले तत्प्समब् रधमा उपर्क्तु व्र्िस्था गिःी ददन ु पनेछ भरने
व्र्िस्थासमेत िहेको देन्त्खरछ। सो ऐनलाई प्रततस्थापन गिी बनेको िन ऐन, २०७६
को दफा ४२ मा विकास परिर्ोजनाको लातग िनक्षेिको प्रर्ोग सम्बरधमा व्र्िस्था
भएको देन्त्खरछ। उक्त दफा ४२ को उपदफा (१) मा र्स ऐनमा अरर्ि जनुसकुै
कुिा लेन्त्खएको भए तापतन िाविर् प्राथतमकता प्राप्त आर्ोजना, लगानी बोडाबाट लगानी
स्िीकृत भएको र्ोजना, िाविर् गौििका आर्ोजना सञ् चालन गन ािनक्षेिको प्रर्ोग गन ाु
बाहेक अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा ि प्रचतलत कानून बमोन्त्जमको िाताििणीर्
पिःीक्षणबाट त्प्र्स्तो र्ोजना सञ् चालन गदा ा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि
नपने देन्त्खएमा नपेाल सिकािले त्प्र्स्तो र्ोजना सञ्च ालन गनाको तनतमत्त िाविर् िनको
कुनै भाग प्रर्ोग गन ा तोवकए बमोन्त्जम स्िीकृतत ददन सक्नेछ भरने व्र्िस्था िहेको
देन्त्खरछ।
20.र्सिी सातबक तथा हाल प्रचलनमा िहेको िन ऐनका उल्लन्त्ःन्त्खत प्रािधानहरूलाई
हेदाा अरर् विकल्प भएसम्म िाविर् प्राथतमकता प्राप्त आर्ोजना तनमााण गदाा िनलाई
प्रर्ोग गनाुहःँ ुदैन भरनेकुिामा वििाद देन्त्खंदैन। र्द्यवप िाविर् आिश्र्कता परिपःूतता
गना विधावर्कालेउन्त्ल्लन्त्खत कानूनी प्रािधान अनरूु प समेत अरर् विकल्प नभएको

पेज नं. 94

अिस्थामा विकास परिर्ोजनाको लातग िनक्षेिलाई प्रर्ोग गना प्रततबरध नैलगाएको
भर न तमल्नेदेन्त्खएन।
21. विकासको कुिा गदाा िाताििण ि जैविक विविधताको संिक्षणलाई बेिास्ता गना ि
िाताििण संिक्षणको नाममा रुख काट्नैहःँ ुदैन, खानःी खर न हःँ ुदैन, बालिुा तथा
ढुङ्गा उत्प्खनन गनैहःँ ुदैन, माटो तनकाल्न हःँ ुदैन िा र्स्तै प्राकृततक स्रोतलाई
मानिवहतमा प्रर्ोग गना हःँ ुदैन भरने तनष्कषमा ा पग्ुनुसिथा ा अनन्त्ुचत हरुछ। मानि
जाततलेप्रकृततलेददएको माटो, ढुङ्गा, बालिुा, रुख, पानी, लगार्तको सम्पःूणा प्राकृततक
स्रोतलाई अतधकतमरूपमा सदपुर्ोग गिी आएको छ। र्सैकािण विकासको लातग
प्राकृततक स्रोतलाई प्रर्ोग गनाुहःँ ुदैन भनी तनिपेक्षतः बरदेज लगाउन मनातसब
हःँ ुदैन। समसामवर्क तलुनात्प्मक अरतिााविर् विकासको दाजोमा देशलाई पर् र्ा ु उन
तथा आधतुनकःीकिण गना रर्ःुनतम िाताििणको नोक्सानीलाई मध्र्नजि गिी
विकास तनमााणका कार्हा रू गनाुिाविर् वहतमा हरुछ। र्सको अथा र्ी प्राकृततक
सम्पदाको अनन्त्ुचत तथा कानून प्रततकःूलको दोहनलाई तनर्मन ि तनर्रिण नैनगने
भरने होइन।
22. र्थाथामा िाताििण संिक्षणसँग सम्बन्त्रधत कानूनी व्र्िस्था, सो सम्बद्ध अरतिााविर्
कानूनी दस्तािेजहरू ि र्स अदालतबाट र्स्तै प्रकृततका वििादहरूमा प्रततपाददत
तसद्धारत तथा अरर् मलु कु को अभ्र्ास समेतबाट कुनैपतन विकास आर्ोजना सञ्चालन
गदाा िन तथा िाताििण संिक्षणको विषर्लाई अनदेखा गना नपाइने, विकास ि
िाताििणका बीचमा सरतलुन कार्म गनपाुनेि अरतिपस्ुता दीगो विकासको अिधािणा
अनरूु प माि परिर्ोजना सञ् चालन गना सवकनेगिी तनदेन्त्शत गिेको देन्त्खन आउँछ।
त्प्र्सैकािण मानि सभ्र्ताका लातग विकास कार्क्रा म ि िाताििणीर् संिक्षणको विषर्
एक अकाालाई तनषतेधत गनेअिधािणा नभई परिपूिण गनेअिधािण हनु् भरने नै
देन्त्खरछ। अतएि, विकास कार्ाक्रमको सञ् चालन गदाा प्राकृततक स्रोतसाधनमा कम
भरदा कम असि हनुेगिी प्राकृततक स्रोत ि साधनको सीतमत उपर्ोग माि गनपाुने
देन्त्खरछ। त्प्र्सका लातग भिसक प्राकृततक स्रोत साधन ि िाताििणमा प्रततकूल असि

पेज नं. 95

नहनुेविकल्प उपलब्ध िहेसम्म त्प्र्स्तो विकल्पको छनौट गिःेि विकास कार्ाक्रम
िा परिर्ोजनाको सञ् चालन गनपाुने, अरू विकल्प नभएको अिस्थामा माि िाताििणमा
कम भरदा कम असि हनुेगिी आर्ोजनाको सञ्चालन गना सवकने भरने नै देन्त्खन
आउःँछ। मातथ उन्त्ल्लन्त्खत आधाि कािणका साथैप्रचतलत कानूनी व्र्िस्था समेतको
अिलोकन गदाा समेत तनन्त्श् चत वकतसमको विकास परिर्ोजनाको लातग अरर् विकल्प
नभएको अिस्थामा तोवकएको सता बरदेजतभि िही िनक्षेिको प्रर्ोग गना सवकने
कुिामा वििाद देन्त्खएन।
23. अब दोस्रो प्रश् नतफा विचाि गदाा, िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन (EIA Report)
तर्ाि गने क्रममा मूलतः िन ऐन, २०४९ एिं िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ ि
िाताििण संिक्षण तनर्मािली, २०५४ मा भएका व्र्िस्थाहरू पालना गरिएको छ
िा छैन, जैविक विविधताको संिक्षणको पक्षलाई ध्र्ान ददएको छ िा छैन भनी हेनाु
पनेदेन्त्खर्ो। नेपाल सिकाि मन्त्रिपरिषदः्लेहाल प्रस्ताि गरिएको क्षेिमा अरतिााविर्
विमानस्थल तनमााणका लातग तमतन्त्ः २०७१।११।२९ मा चािवकल्ला तोक्नेगिी
तनणर्ा गिेको ि सो आधािमा तमतत २०७१।१२।३० मा नेपाल िाजपिमा सूचना
प्रकान्त्शत गरिएको देन्त्खरछ। विमानस्थल तनमााणको लागन्त्ः िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन तथा जैविक विविधता संिक्षणमा नेपाल सिकािलेपर्ााप्त कार्ा गिेको भनी
प्रत्प्र्थी तफा बाट न्त्जकन्त्ःि तलएको पाइर्ो। िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन
नेपाल सिकाि (मा. मन्त्रिस्ति) बाट तमतत २०७५।०२।०९ को तनणर्ा ानसुाि १५
िटा सतसा वहत स्िीकृत भएको देन्त्खरछ। तनिेदकको तफाबाट उपन्त्स्थत कानून
व्र्िसार्ीहरूले प्रस्तावित तनजगढ विमानस्थलको लागन्त्ः तोवकएको क्षेि नेपालको
अत्प्र्रत संिेदनशःील ि महत्प्िपःूणा िन सम्पदाको रूपमा िहेको, सो क्षेिको ९०
प्रततशत भःूभाग घना िनक्षेिलेढाकेको, र्स िनक्षेिको प्रार्जसो क्षेिमा ५२ प्रततशत
सालको रुखहरूको िचस्ा ि िहेको, घोवषत क्षेिको १० प्रततशत भरदा बढी भःूभागमा
संिन्त्क्षत िनक्षेि िहेको ि र्स स्थानमा विमानस्थल तनमााण भएमा िातािणमा
प्रततकःूल प्रभाि पने भनी दािी तलएको देन्त्खरछ। प्रत्प्र्थीहरूलेतलन्त्खत जिाफ पेस

पेज नं. 96

गदाा ८०४५॰७९ हेक्टि जग्गामा िहेका रूखहरू तथा िनस्पतत कटान गनेनभई
१९०० हेक्टि जतमनमा िहेका रूख तथा िनस्पततहरू माि कटान हनुेभनी उल्लेख
गिेको देन्त्खरछ। सोही बेहोिा अनरूु प तमतत २०७६।०८।१२ मा संस्कृतत, पर्ाटन
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्लेविमानस्थल तनमााणस्थलको रूख कटानी सम्बरधमा
िन तथा िाताििण मरिालर्लाई पि लेख्दा ८०४५ हेक्टि मध्र्ेिाट १९००
हेक्टि क्षेिफल जतमनको रूख कटानको स्िःीकृततको माग गिेको देन्त्खरछ तापतन
२०७५।०२।०९ मा िन तथा िाताििण मरिालर्लेिाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
प्रततिेदन स्िीकृत गदाा ऐ॰ प्रततिेदनको परिच्छेद-७ मा िहेको िैकन्त्ल्पक विश्लेषणको
७॰१ मा प्रस्तावित विमानस्थलको उत्तिमा िहेको समच्ुचा िनक्षेिका रूख विरूिा
कटान गनाुपनेभरनेउल्लेख भएतफा कुनैवटरपणी गिेको िा १९०० हेक्टि मािको
िनक्षेिको रूख तबरूिा कटान गनेभरनेउल्लेख गिेको पाईएन। सोही प्रततिेदनको
परिच्छेद-८ को ८॰2॰1॰1(I) मा उल्लन्त्ःन्त्खत १०८४ हेक्टि मािको रूख विरूिा
कटानी गिेमा पर्ााििणमा पने प्रततकःूल असिलाई रर्ूनःीकिण गना सवकरछ भनी
ददएको प्रततिेदनलाई वििेचना नगिी िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनलाई
स्िःीकृत गिेको देन्त्खःंदा उक्त स्िीकृत गनेगिी गिेको तनणर्ा िाताििण संिक्षण
ऐन तथा तनर्मािली अनरूु प भएको मारन तमलेन।
24.िाताििण प्रभाि अध्र्र्न प्रततिेदनमा प्रस्तावित िनक्षेिमा विमानस्थल तनमााण गदाा
जःीि जरतकु ो जीिनमा नै असि पने, हात्तःीको आिागमनमा प्रततकूल असि पने
भरनेलगार्तका प्रभािहरूको उल्लेख भएको देन्त्खरछ। ति िनक्षेि कतत प्रर्ोग हनुे
भरने कुिा स्पष्टरूपमा उल्लेख भएको भने देन्त्खंदैन। नेपाल सिकािले तमतन्त्ः
२०७१।११।२९ को तनणर्ा अनसुाि सबै ८०४५.७९ हेक्टि क्षेिफललाई नै
विमानस्थल तनमााणक्षेि भनी नेपाल िाजपि खण्ड ६४, संख्र्ा ४७ भाग ५ को
िाजपिमा तमतन्त्ः २०७१।१२।३० मा सूचना प्रकाशन गिेको देन्त्खरछ भनेसोही
अनसुाि सम्पःूणा जंगल क्षेिलाई आधाि बनाई गरिएको िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
प्रततिेदन ि सो प्रततिेदनलाई स्िःीकाि गने गिी तमतन्त्ः २०७५।२।९ मा तनणार्

पेज नं. 97

गिेको देन्त्खर्ो। नेपाल सिकािलेतमतत २०७१।११।२९ मा विमानस्थलको लातग
भनी चािवकल्ला तोकी सकेपश्चातः् तमतत २०७२।०५।०७ मा विमानस्थल
तनमााणको लातग तोवकएको चािवकल्लासँग तनकट िहनेगिी पसाािरर्जरतुआिक्षणको
क्षेि समेत विस्ताि गिन्त्ःएको ि सोतफा िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनले
विस्ततृ वििेचना गना सकेको पाइँदैन। र्सिी विमानस्थलको चािवकल्ला
तोवकएपश् चातः्पसाािरर्जरतुआिक्षणको क्षेि विस्ताि गनेकार्ला ेनेपाल सिकािका
तनकार्हरू बीच समरिर् भएको नदेन्त्खनकु ो साथैपसाा िरर्जरतुआिक्ष क्षेि विस्ताि
गिेतफा विस्ततृ वििेचना नगिी गरिएको िाताििणःीर् प्रभाि अध्र्र्न प्रततिेदनलाई
स्िीकृतत ददनेगिी भएको तनणर्ा िाताििण संिक्षण ऐन तथा तनर्मािली ि ICAO को
guidelines को ममा ि भािना अनरूु प भएको मारन तमल्नेदेन्त्खएन। साथैिाताििण
प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गदाा प्रस्तावित विमानस्थल तनमााण हनुे स्थानमा घना सालको
िनजंगल िहेको ि र्स क्षेिमा िहेका रूख तथा िनस्पतत विरूिाहरू कटान गदाा
जैविक विविधता, िरर्जरत,ु भतूमगत जलस्रोत ि तसचाईलाई समेत प्रततकःूल असि
पनेभनी उल्लेख गिेको अिस्थामा सोलाई रर्ूनीकिण गनेउपार्हरूको पिर्ाप्त ्
उल्लेखन नगिी भएको िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनलाई स्िःीकृत गनेगिी
भएको तनणर्ा लाई उन्त्चत ि वििेकसम्मत समेत मारन तमल्नेदेन्त्खन आएन।
25. अब तनरूपण हनुपुनेतेस्रो प्रश् नको बािेमा विचाि गदाा, मलु कु तभि कततिटा अरतिााविर्
विमानस्थल हनुपुदाछ भनी र्सको संख्र्ाको तनधाािण, प्रावितधक पक्षको तनक्र्ोल ि
आतथाक व्र्िस्थापन जस्तो विषर् अदालतको अतधकािक्षेिको विषर् नभई तनतारत
कार्पा ातलकाको अतधकाि क्षेितभि पने कुिा हनु।् त्प्र्सैले र्स्तो विषर्मा
तनिपेक्षरूपमा प्रिेश गिी अदालतले अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गने िाविर्
आकांक्षाको विरुद्ध कुनै तनणर्ा गनाुअनन्त्ुचत माि नभई कार्पा ातलकाको अतधकाि
क्षेिमातथ अततक्रमण समेत हनु जारछ। ति विमानस्थल तनमााण गने सरदभामा
िनक्षेिको प्रर्ोग गनेतनणर्ा लेप्रचतलत कानूनलेतनददाष्ट गिेको सतका ो परिपालना गिे
नगिेको भरने विषर् रर्ावर्क तनरूपणको विषर् बरदछ ि र्स्तो विषर्मा अदालतले

पेज नं. 98

सनुिुाइ गिी उपर्क्तु आदेश जािी गना सक्नेनैहरुछ। िाताििण ि विकास एकै
तसक् काका दईु पाटा भएकाले िाताििण नीतत ि विकास नीतत बीचको वििादमा
अदालतलेसदैि सरतलु न कार्म गनाुपनेहनुालेविकास परिर्ोजना सञ् चालन गदाा
प्रचतलत िन ऐनलेगिेको व्र्िस्थाको प्रततकःूल काम कािबाही भएको भरने दािी
तलई रर्ार्ःालर्मा वििाद प्रिेश गिेको अिस्थामा ऐनको व्र्िस्थाबमोन्त्जम
कामकािबाही ि तनणार् भए नभएको भनी रर्ार्न्त्ःक तनरूपण गनलाु ाई कुन स्थानमा
विमानस्थल तनमााण गनेभरनेकार्पा ातलकालेतनणर्ा गनेविषर् हो भरने माि आधाि
तलई र्स्तो विषर्मा रर्ार्ालर्ले तनणर्ा गदाा कार्पा ातलकाको अतधकािक्षेि मातथको
अततक्रमण भर्ो भर न तमल्नेदेन्त्खःंदैन।
26. प्रस्तावित तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण परिर्ोजना िाविर् प्राथतमकता प्राप्त
गौििको आर्ोजना भरनेमा वििाद नहँदुा तत्प्काल प्रचतलत िन ऐन, २०४९ को दफा
६८ ि हाल प्रचतलत िन ऐन, २०७६ को दफा ४२ को उपदफा (१) मा व्र्िस्था
भए अनरूु प आर्ोजना सञ्चालन हनु सक्नेहो होईन भनी वििेचना गनाुपनेदेन्त्खर्ो।
तत्प्काल प्रचतलत िन ऐनको दफा ६८ तथा हाल प्रचतलत िन ऐनको दफा ४२ को
उपदफा (१) को व्र्िस्था समेतका आधािमा तनन्त्श् चत प्रकृततका आर्ोजना सञ्चालन
गनाअरर् विकल्प नभएको अिस्थामा नेपाल सिकािलेिाविर् िनको कुनैभाग प्रर्ोग
गनसा क्ने नै देन्त्खर्ो। सो कानूनी व्र्िस्थाअनसुाि िनक्षेिको प्रर्ोग गनका ो लातग
परिर्ोजना िाविर् प्राथतमकता प्राप्त आर्ोजना हनुुपने, लगानी बोडबा ाट लगानी स्िीकृत
भएको र्ोजना हनुपुने, िाविर् गौििको आर्ोजना हनुुपनेभनी तनन्त्श्चत प्रकृततका
आर्ोजनालाई उल्लेख गिेकोमा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण आर्ोजना उल्लन्त्ःन्त्खत
प्रकृततको आर्ोजना िहेकोमा अरर्था देन्त्खन आएन।
27. उक्त कानूनी व्र्िस्थाअनसुाि र्ोजना सञ्चालन गना िनक्षेिको प्रर्ोग गनाुबाहेक
अरर् कुनै पतन विकल्प नभएमा ि प्रचतलत कानून बमोन्त्जमको िाताििणीर्
पिःीक्षणबाट त्प्र्स्तो र्ोजना सञ् चालन गदाा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकूल असि
नपनेदेन्त्खएमा भरनेव्र्िस्था भई दबुैअिस्थाहरूको विद्यमानता िहेमा माि नेपाल

पेज नं. 99

सिकािले िाविर् िनको कुनैभाग प्रर्ोग गना स्िीकृतत ददन सक्नेभरनेदेन्त्खरछ।
र्सथा, नेपाल सिकािले िनक्षेिको प्रर्ोग गना स्िीकृतत ददन सक्ने उक्त दबुै
अिस्थाहरूको विद्यमानता प्रस्तावित विमानस्थल तनमााणक्षेिमा विद्यमान छ, छैन भरने
पतन हेनपाुनेहनु आर्ो।
28.त्प्र्स सम्बरधमा पवहलो सतका ो रूपमा िहेको िनक्षेिको प्रर्ोग गनाुबाहेक अरर्
विकल्प निहेको भरने सम्बरधमा हेदाा प्रत्प्र्थी तफाबाट वितभरन समर्मा भएका
समभ् ाव्र्ता अध्र्र्न प्रततिेदन तथा तनजगढको भौततक अिन्त्स्थतत ि उपर्क्तता ु ,
तनजगढमा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणसँग सम्बन्त्रधत िही अरर् विकास परिर्ोजना
सञ् चालन गरिएको तथ्र् समेतको न्त्जकन्त्ःि तलएको देन्त्खरछ भने तनिेदक तफाबाट
उन्त्चत ढंगलेविकल्पको खोजी गनेगिी विस्ततृ अध्र्र्न समेत नभएको भरनेदािी
तलएको देन्त्खरछ। सन्१९९५ मा नेपाल सिकािलेNEPICO/IRAD लाई नेपाल पूणा
क्षमताको अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणको स्थान छनौटको लातग Pre-Feasibility
Study गना लगाएकोमा सो अध्र्र्नलेसमभ् ाव्र् आठ स्थानहरू बाँकेको नेपालगञ्ज,
रूपरदेही, न्त्चतिन, मोिङ्गको वििाटनगि, बािाको पथलैर्ा, डमुििाना, ितनपिु ि
तनजगढलाई समभाव्र् स्थानको रूपमा पवहचान गिी विमानस्थल तनमााणको ्
समभ् ाव्र्ता अध्र्र्न गिेकोमा Land cost, resettlement issues, river control,
environmental issues, air corridor, road accessibility, distance from hills
(obstruction zones), distance from major city, construction materials, runway
embankment, terrain features, air space for ascend/ discend procedure within
Nepalese territory, rainfall and wind49 लाई आधाि मानी सम्भावित ८ स्थानहरूको
तलुनात्प्मक वििेचना गिेको पाईरछ। र्सिी मूल्र्ाङ्कन गदाा तनजगढलाई उपर्क्तु
स्थान चर्न गिी प्रततिेदन ददएको देन्त्खरछ। र्सबाट तनिेदकहरूलेविकल्पको बािेमा
अध्र्र्न नैनगिेको भरनेतथ्र् स्थावपत हनुेदेन्त्खएन। अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण
गनाको लातग अरतिााविर् सःीमानाबाट कम्तःीमा १० नवटकल माइल टाढा हनुपुने
49 NEPICO/IRAD Pre-Feasibility Study Report, 1995, Executive Summary page 1 and Chapter-1, Page
24-31

पेज नं. 100

मापदण्ड, संघीर् िाजधानी शहिलाई अरतिााविर् कनेन्त्क्टतभटी प्रदान गना
भौगोतलकरूपमा तनजगढ नन्त्जक िहन, ुिाजधानी शहि ि तनजगढको आिागमनलाई
सहज ि रःूत बनाउनेसडक परिर्ोजना सञ्चालनमा िहेको तथ्र्, तनजगढदेन्त्ख मधेश
प्रदेशको िाजधानी शहिको तनकट दूिी तथा व्र्ापारिक महत्प्िको नाकाको रूपमा
िहेको िीिगञ् ज शहि ि सख्ुखा बरदिगाहसँगको तनकट दःूिी समेतलाई मध्र्नजि
गदाा सामारर्रूपमा तनजगढको उपर्क्तु तामा सरदेह गनपाुनेअिस्था िहेन। तनिेदन
दािीसमेत तनजगढ आफैःंमा अनपुर्क्तु िहेको भरने नभई प्रस्तावित चािवकल्ला
तभिको क्षेिको तनमााणलेिाताििणीर् क्षतत पग्ुनेभरनेसम्मको देन्त्खरछ।
29.अब तनजगढमा प्रस्तावित अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण क्षेिको अलािा सोही
स्थानमा अरर् विकल्प िहेनिहेको भरनेसम्बरधमा हेदाा विश्िका कततपर् अत्प्र्रतै
व्र्स्त िहनेअरतिााविर् विमानस्थलहरू समेत प्रस्तावित तनजगढ विमानस्थलको लातग
तनधाारित ८०४५.७९ हेक्टिभरदा धेिै कम क्षेिफलमा चस्ुतरूपमा सञ्चालनमा
िहेको भरनेतथ्र्समेत इजलास समक्ष प्रस्ततु भएका छन।् सानफ्रान्त्रसस्को अरतिााविर्
विमानस्थलको क्षेिफल २१०७ हेक्टि, सेरटलेक विमानस्थलको ३११६ हेक्टि,
ददल्ली विमानस्थलको २०६६ हेक्टि, बैंककको सिुणभा मूी विमानस्थलको ३२४०
हेक्टि, वहथ्रो विमानस्थलको १२२७ हेक्टि क्षेिफलमा िहेको भरने जानकािी
इजलास समक्ष प्रस्ततु भएको छ। १९०० हेक्टिमा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण
ि सञ् चालन गनासवकनेभनी दबुैपक्षबाट बहसको क्रममा उल्लेख भएको पतन छ।
प्रस्तावित विमानस्थलको बािेमा गरिएको िातािािणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनको
िैकन्त्ल्पक विश्लेषण अरतगता बदँुा नं. ७.१ मा परिर्ोजनास्थलको लातग छुट्याउन
लातगएको कूल १९०० हेक्टि क्षेिमध्र्े विमानस्थलसँग सम्बन्त्रधत पूिााधािहरूको
तनमााणको लातग १३०० हेक्टि ि बाँकी क्षेिफल Airport City विस्तािको लातग
प्रर्ोग गरिने, सो क्रममा िनिेको उत्तितफाको पूिै िनक्षेि फडानी गनपाुने, त्प्र्सिी
फडानी गदाा सर्ौं िषा पिुाना साल जातको रूखहरू कटान गनपाुनेभई त्प्र्सबाट

पेज नं. 101

भतूमगत जलस्रोत लगार्त समग्र पर्ााििणमा प्रततकूल असि पग्ुन जाने

50 भरनेसमेत
उल्लेख भएको देन्त्खएको छ। तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थलको िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनको बँदुा नं. ७.१ को देहार् (I) मा प्रस्तावित क्षेिभरदा दन्त्क्षणतफा
सातबकमा िनक्षेिको सिकािी स्िातमत्त्िको ठूलो भभूाग अततक्रमणमा पिी िन विनास
भएको कािण हाल उपर्ोगविहन्त्ःन अिस्थामा िहेको ि स्थानीर् जनताबाट जनुसकुै
बेला जमःीनमा कब्जा गना सक्नेअिस्थामा िहेको भरनेउल्लेख भएको पाइरछ।
साथै दन्त्क्षणतफाको खालःी जमीनसमेत कानूनबमोन्त्जम अतधग्रहण गिी प्रस्तावित
विमानस्थलभरदा दन्त्क्षणतफा Airport City तनमााण गनाउपर्क्तु हनुेभरनेसमेत उल्लेख
भएको पाइरछ।51 र्सबाट हाल प्रस्तावित विमानस्थलको लातग िनक्षेिको कटान
गिी केिल विमानस्थलको पूिााधाि माि तनमााण गरिनेभरने नभई विमानस्थल शहि
बसाउने कार्मा ा समेत प्रस्तावित क्षेिफल प्रर्ोग गरिने भरने देन्त्खन आर्ो। र्स

50The government has declared 8045 ha mostly(87%) forest area with dominance of the sal(tree,
one of the high value species)forest area for the SIA. the present master plan of SIA comprises of
airport and its infastructures and airport city. The airport is planned to be developed in differnet
phases. First phase comprises of the construction of frist runway and its associated amenities
structures. The phase wish development plan has been presented in Table- With contruction of
second run way it will be serving the passanger more than 60 million. The required area for the
airport and its infrastructures in 1300 ha and airport city 600 ha. The rest of the area is reserved
for the development of the airport city. The project area with the location of the proposed airport
is presented in Figure 6.2. The proposed airport city will be located at the north of the airport. The
entite forest area at the north of the airport is also likely to be ultimately cleared for the
development of the airport city.
The clearance of the large forest area will have the significant advese impact not only losing the
large dense forest with major sal species but also on the ecological balance in the surroundings
and could also affect the ground water recharge.
51(i) Alternative side for the Development of Airport City
On the southern part of the proposed area, the large area belonging the government are in the
dilapidated state. The local people stated that those area were forest area some years back which
have been encroched and left at the dilapidated state. Those area would be ultimately occupied by
the encroachers in near future. Insted of developing the airport city on the north of the proposed
airport, the airport city could be developed on the south of the proposed airport site by the land
pooling arragement. There is plenty of space for the airport city expansion at the south. Figure 6.2
shows the proposed layout of the airport and probable area of airport city development at the
south of the airport.

पेज नं. 102

अदालतबाट िामकुमाि आचार् ा विरुद्ध प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाला र्समते
भएको मद्दुामा िाताििण संिक्षणको प्रश् न कुनै िािको सीमा ि िाविर्ताको परितध
भरदा पतन पिका आिश्र्कतासगँ सम्बन्त्रधत छ। र्स्तो बहआु र्ातमक समस्त विश्ि कै
साझा सिोकािको विषर्लाई प्रत्प्र्थीहरूले न्त्जकन्त्ःि तलए झैं हकदैर्ा ि सिोकािको
सीमामा संकुन्त्चत गन ाुरर्ार्संगत नहनुे(प्रकिण नं.४) ि प्रस्तावित आर्ोजनाको सट्टा
अरर् कुनै विकल्प छ ि र्स विकल्पको अनशुिण गदा ा िाताििणीर् नोक्सानीलाई
बचाउन सवकने न्त्स्थतत छ भन ेविकल्पले नै सािताधक प्राथतमकता पाउन ुपने(प्रकिण
नं.९) भनी व्र्ाख्र्ा भएको देन्त्खरछ।
30. र्सिी प्रस्तावित क्षेिफल तभि केिल विमानस्थल ि सोको पूिााधाि माि नभई
विमानस्थल शहि (Airport City) बसाउनेगिी समेत परिर्ोजना तनमााण हनु लागेको
स्पष्ट देन्त्खएको हनुाले हाल तनधाारित ८०४५.७९ हेक्टि क्षेिफल नै अरतिााविर्
विमानस्थलको लातग अत्प्र्ािश्र्क क्षेिफल भनी पवुष्ट हनु आएको देन्त्खःंदैन।
अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणको लातग तनजगढको अिन्त्स्थतत उपर्क्तु िहेको भरने
प्रत्प्र्थीहरूको न्त्जवकि िहेको भए तापतन प्रत्प्र्थी तफाबाट पेस भएका समग्र
कागजातबाट प्रस्तावित चािवकल्लाको सम्पःूणा क्षेिफल नै प्रस्तावित विमानस्थल
तनमााणको लातग अत्प्र्ािश्र्क िहेको भरने नभई त्प्र्सतभि विमानस्थल शहिसमेत
बनाउनेि विस्ताि गने गिी तडजाइन गरिएको भरनेदेन्त्खएको छ। तनजगढ अरतिााविर्
विमानस्थलको लातग प्रस्तावित िनक्षेितभि केिल विमानस्थल ि सोसँग सम्बन्त्रधत
पूिााधाि तनमााण हनुेभरनेनभई विमानस्थल शहिसमेत समािेश गिी िनक्षेि तनधाािण
गरिएको भरनेदेन्त्खएको हँदुा सो िनक्षेि माि तनविका ल्प िहेको भरनेपतन देन्त्खंदैन।
र्सको अलािा िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनले नै हाल प्रस्तावित
विमानस्थलक्षेि भरदा दन्त्क्षणतफा सिकािी स्िातमत्प्िमा िहेको जग्गा ि अतधग्रहण
गरिसवकएका जग्गासमेत िहेको भरने उल्लेख भएको परिप्रक्षे मा उक्त जग्गासमेत
समािेश गिी अरतिााविर् विमानस्थल बर न सक्ने नसक्ने भरने विकल्पमा समेत
केररन्त्ःत भएि अध्र्र्न गना आिश्र्क िहेको देन्त्खरछ।

पेज नं. 103

31. अब तत्प्काल प्रचतलत िन ऐन, २०४९ को दफा ६८ ि हाल प्रचतलत िन ऐन,
२०७६ को दफा ४२ को उपदफा (१) ले तनधाािण गिेको दईु अिस्थाहरू िा
सतहा रूमध्र्ेदोस्रो सतका ो रूपमा िहेको र्ोजना सञ् चालन गदा ािाताििणमा उल्लेखनीर्
प्रततकूल असि नपने देन्त्खएमा भरनेसम्बरधमा हेदाा प्रस्तावित तनमााण स्थलको लातग
तनधाारित चािवकल्ला ८०४५.७९ हेक्टितभि िनक्षेि समेत िहेकोमा दद्वविधा छैन।
र्स दृवष्टबाट प्रस्तावित विमानस्थलको क्षेिफल ८० िगा वकलोतमटि भई विश् िको
तेस्रो ठःूलो विमानस्थल हनुेभरनेिेहोिासमेत बहसको क्रममा व्र्क्त भएको छ।
अवहले प्रस्ताि गरिएको विमानस्थल क्षेि आठहजाि हेक्टि क्षेि समच्ुचा नै
विमानस्थल, एर्िपोटा तसटःी बनाउनेलगार्तको प्रर्ोजनको लागी उल्लेख भएको
पाईरछ। र्स समब् रधमा अरर् ठुला एर्िपोटाहरू तनमााण हःँ ुदा कतत क्षेिफल
तलइएको िहेछ भरनेकुिासमेत हेनपाुनेदेन्त्खर्ो। र्सिी हेदाा
52

1. King Fahd International (DMM) — Dammam, Saudi Arabia — 776 km2
2. Denver International (DEN) — Denver, CO United States — 135.7 km2
3. Dallas/Fort Worth International (DFW) — Dallas, TX United States —
69.6 km2
4. Orlando International (MCO) — Orlando, FL United States — 53.8 km2
5. Washington Dulles International (IAD)—Washington D.C., United
States— 48.6 km2
6. Beijing Daxing International (PKX) — Beijing, China — 46.6 km2
7. George Bush Intercontinental (IAH) — Houston, TX United States —
44.5 km2
8. Shanghai Pudong International (PVG) — Shanghai, China — 39.9 km2
9. Cairo International (CAI) — Cairo, Egypt — 36.3 km2
10. Suvarnabhumi International (BKK) — Bangkok, Thailand — 32.4 km2
प्रतत िगा वकलोतमटिमा एकसर् हेक्टि हनुे हःँ ुदा नेपाल सिकािले प्रस्ताि गिेको
तनजगढको विमानस्थल असः्सी िगा वकलोमःीटि हनुे ि र्ो संसािको क्षेिफलको

52https://worldpopulationreview.com/country-rankings/largest-airports-in-the-world िेबसाईट तभन्त्जट
गरिएको तमतत जनु १, २०२२॰

पेज नं. 104

वहसाबलेतेस्रो ठुलो विमानस्थल हनुेगिःी प्रस्ताि गरिएको देन्त्खरछ। नेपाल सिकािले
समेत सोही आधािमा विमानस्थलक्षेि तनधाािण ि िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन
स्िीकृत गिेकोसमेत देन्त्खर्ो। हाल प्रस्तावित अरतिााविर् विमानस्थलले८०४५.७९
हेक्टि क्षेिफल ओगटेमा सालको रूखहरू िहेको िन मातसने भरने कुिा संलग्न
िाताििणःीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन सवहतका कागजातहरूबाट देन्त्खन आउःँछ।
भइिहेको िनक्षेिको प्रर्ोग गिी र्तत ठःूलो विमानस्थल नेपालको सरदभामा आिश्र्क
हरुछ िा हःँ ुदैन भरनेकुिाको अध्र्र्न तथा वििेचनासमेत पिर््ाप्तरूपमा भएको भरने
संग्लन कागजातहरूबाट देन्त्खएको छैन। हाल प्रस्तावित क्षेिको सम्पूणमा ा नै
विमानस्थल तथा विमानस्थल शहि तनमााण गदाा अिश्र् नै िाताििणमा प्रततकूल
प्रभाि पाने देन्त्खन आउःँछ। कूल ८०४५.७९ हेक्टिमध्र्े १९०० हेक्टि
क्षेिफलमा अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण भई सञ् चालनमा आउन सक्नेभनी तलन्त्खत
जिाफमा नै उल्लेख गिेको ि EIA प्रततिेदनले १३०० हेक्टिमा विमानस्थलको
आधािभतू संिचना बरन सक्नेभनी उल्लेख भएको तथा विश् िका व्र्स्त अरतिााविर्
विमानस्थलहरू समेत प्रस्तावित विमानस्थलको क्षेिफल भरदा धेिै कम क्षेिफलमा
चस्ुतरूपमा सञ्चालनमा िहेको भरने हँदुा िनक्षेिसमेतको ८०४५.७९ हेक्टि
क्षेिफलमा विमानस्थल शहि तनमााण गरिँदा भःूतमगत जलस्रोतलगार्त समग्र
पर्ााििणमा प्रततकूल असि पग्ुन जानेभनी िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनलेनै
औःंल्र्ाएको देन्त्खन आर्ो।
32. तत्प्काल प्रचतलत िन ऐन, २०४९ को दफा ६८ ि हाल प्रचतलत िन ऐन, २०७६
को दफा ४२ को उपदफा (२) मा उपदफा (१) बमोन्त्जम र्ोजना सञ् चालनको लातग
िनक्षेि उपलब्ध गिाउँदा जतत िनक्षिे प्रर्ोग गन ाुपने हो कम्तीमा त्प्र्तत नै क्षिे मा
िःूख िोरनको लातग समभ् ि भएसम्म आर्ोजनास्थलको नन्त्जक पने िाविर् िनक्षिे सगँ
जोतडएको ि समान भौगोतलक ि पारिन्त्स्थततकीर् क्षेिमा पने तथा िनको विकास गना
सवकने भ-ूबनौट भएको जग्गा उपलब्ध गिाउन ुपनेछ भरनेव्र्िस्था िहेको देन्त्खरछ।
िाविर् प्राथतमकता प्राप्त आर्ोजनाको लातग िाविर् िनक्षेि प्रर्ोग गना ददनेसम्बरधी

पेज नं. 105

मापदण्ड सवहतको कार्ावितध, २०७६ को परिच्छेद-२ मा िनक्षेिको जग्गा प्रर्ोग
गन ा ददने शःीषाक अरतागत दफा ३ को उपदफा (१) मा र्ोजनासगँ समब्न्त्रधत
मरिालर्ले र्ोजनाको समभाव्र्ता अध्र्र्न गदाा सम्भि भएसम्म िाविर् िनक्षेि नपने ्
गिी समभ्ाव्र्ता ि विकल्पको अध्र्र्न गन ाुपनेछ भरनेव्र्िस्था ि उपदफा (२) मा
उपदफा (१) बमोन्त्जम अध्र्र्न गदा ा िाविर् िनक्षेि नै प्रर्ोग गन ाुपने भएमा अतत
आिश्र्क पने रर्ूनतम िनक्षेि माि प्रर्ोग गने िा रर्ूनतम रूख तबरूिा हटाउन ुपने
विकल्पको छनौट गन ाुपनेछ भरने व्र्िस्था िहेको छ। दफा ७(१) मा दफा ६
बमोन्त्जम प्राप्त भएको विििण सवहतको कागजात जाँचबझ गदाा र्ोजना कार्ाारिर्नको ु
लातग कुनै िाविर् िनक्षेि प्रर्ोग गन ा आिश्र्क ि उपर्क्तु देन्त्खएमा मरिालर्ले
स्िीकृततको लातग नपेाल सिकािसमक्ष प्रस्ताि पसे गन ाुपनेछ भरने ि उपदफा (२)
मा उपदफा (१) बमोन्त्जमको प्रस्ताि मनातसब देन्त्खएमा नपेाल सिकािले र्ोजनाको
लातग प्रस्तावित िाविर् िनक्षेि प्रर्ोग गना ि त्प्र्स्तो क्षेिबाट रूख विरूिा तथा अरर्
िनपैदािाि हटाउन ुपने भएमा सो समेत हटाउन स्िीकृत ददनेछ भरनेव्र्िस्था िहेको
देन्त्खरछ। त्प्र्सैगिी परिच्छेद-३ मा सट्टा जग्गा िा िकम उपलब्ध गिाउन ुपने
: भरने
शःीषाक अरतागत दफा ८(१) मा दफा ७ को उपदफा (२) बमोन्त्जम कुनै र्ोजनाका
लातग िाविर् िनक्षेि गना ददन ेतनणर्ा भएमा र्ोजना कार्ारािर्न गदा ा िाविर् िनक्षेिको
भ-ूउपर्ोग स्थार्ीरूपमा परिितना हनुेगिी प्रर्ोग हनु ेक्षेिफल भरदा कम नहनु ेगिी
सम्बन्त्रधत र्ोजनाले सट्टाभना ा स्िरूप जग्गा उपलब्ध गिाउन ुपनेछ भरनेि उपदफा
(२) मा उपदफा (१) बमोन्त्जम सट्टाभनाा स्िरूप उपलब्ध गिाउने जग्गा र्ोजना िहेको
ठाउँबाट सबैभरदा नन्त्जक पने िाविर् िनक्षेिसगँ जोतडएको ि सम्भि भएसम्म समान
भ-ूबनोट ि समान भौगोतलक क्षिे मा िहेको तथा िनको विकास गन ा सवकन ेस्थानमा
हनु ुपनेछ भरनेव्र्िस्थासमेत िहेको देन्त्खरछ।
33. उक्त कार्ावितधको परिच्छेद-४ मा िक्षृ ािोपण, िाताििण तथा िन पैदािाि व्र्िस्थापन
सम्बरधःी व्र्िस्था िहेको छ। जसअनसुाि दफा १७ को उपदफा (१) मा “दफा
७ को उपदफा (२) बमोन्त्जम कुनै र्ोजना कार्ारािर्न गन ा ि िाविर् िनक्षेि प्रर्ोग

पेज नं. 106

गना ि सो क्षेिबाट रूख, विरूिःा तथा अरर् िन पैदािाि हटाउन स्िीकृत पाएकोमा
सो र्ोजनाले त्प्र्स्तो रूख, तबरूिा तथा अरर् िन पैदािाि आफ्नै लागत खचमा ा कटान,
मछु ान ि घाटगद्दी गिी सम्बन्त्रधत िन कार्ाला र्लाई हस्तारतिण गन ाुपनेछ” भरने ि
उपदफा (३) मा “र्ोजना कार्ारािर्न गदा ा रुखविरुिा समेत हटाइने भएमा त्प्र्स्तो
रुखविरुिाको दश गणुाको दिले सम्बन्त्रधत िन कार्ाला र्ले तोकेको जग्गामा र्ोजनाले
िक्षृ ािोपण गन ाु पनेछ। सिकािी र्ोजनाको हकमा िक्षृ ािोपण बापतको िकम
आर्ोजनाको लागत इवष्टमेटमा नै समािशे गन ाुपनेछ” भरनेव्र्िस्था िहेको देन्त्खरछ।
सो व्र्िस्थाबमोन्त्जम आर्ोजनाले िक्षृ ािोपण गने कार्क्रा म तर् गिेको, आर्ोजना
स्थलमा िहेका ६ इञ् चदेन्त्ख ९ इञ् च गोलाई भएका रुखहरू उखेलेि तनकाली पनुः
िोरने ि रुख कटानपतछ िक्षािोपण गना वितभर न ृ स्थानहरू पवहचान गरिएको भरने
प्रत्प्र्थी तफाको न्त्जवकि िहेको छ।
34.रूख कटान पतछ िक्षािोपण ृ गना वितभर न स्थानहरू पवहचान गरिएको भरने
प्रत्प्र्थीहरूको तलन्त्खत जिाफमा उल्लेख गिेको भए तापतन विमानस्थल तनमााणको
लातग तनधाारित चािवकल्लाको िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन स्िीकृत हनुपुूिा
नैतमतत २०७४।०५।१९ मा नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण ि नेपाली सेनाबीच
रुख काट्नेसम्बरधमा समझदािीपि भएको देन्त्खरछ। सो समझदािीपिमा के कतत
संख्र्ामा रुख कटान गने भरने स्पष्ट उल्लेख भएको देन्त्खःंदैन। तापनी तमतत
२०७१।१२।३० को िाजपिमा उल्लन्त्ःन्त्खत चािवकल्लालाई आधाि मानी
समझदािीपि भएको हःँ ुदा ८०४५॰७९ हेक्टि क्षेिफलको रूख कटानी गनेभरने
देन्त्खएको छ। साथैरुख कटान गनेसमझदािीपि हँदुाका बखतसम्म िक्षिोपण गने ृ
स्थान पवहचान गिी तोवकएको भरनेसमेत तमतसलसंलग्न कागजातबाट देन्त्खःंदैन।
तमतत २०७६।०९।२१ मा नेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिणलेसंस्कृतत, पर्टा न
तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्लाई िक्षृ ािोपणका लातग सम्भावित स्थानहरू पवहचान
गिेको भनी लेखेको पिबाट नेपालःी सेनासःँग रूख कटान गने सम्झौता गदााको
अिस्थामा िा EIA गदााको अिस्थामा स्थान पवहचान नभएको स्पष्ट हनु आउःँछ।

पेज नं. 107

र्सिी रुख कटानको लातग नेपाली सेनासःँग तमतत २०७४।०५।१९ मा समझदािी
गिेपतछ माि िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन स्िःीकृत भएको तथ्र्ले िन
संिक्षण, िरर्जरतुसंिक्षण, जैविक विविधताको संिक्षणलगार्त िाताििणसम्बरधी
समग्र पक्षमा नेपाल सिकाि गम्भीि ि संिेदनशील िहेको देन्त्खएन।
35. र्स अदालतबाट अतधिक्ता दीपकविक्रम तमश्रसमेत विरुद्ध प्रधानमरिी तथा
मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्समेत

53 भएको उत्प्प्रषेण पिमादेश मद्दुामा ऐततहातसक, धातमाक,
सास्ँकृततक एिं पर्ािा िणीर् स्थलमा सडक विस्ताि एिं भौततक संिचना तनमााण गनपाुदा ा
िाताििण संिक्षण ऐन, २०५३ बमोन्त्जम िाताििण पिीक्षण िा िाताििणीर् प्रभाि
मूल्र्ाङ्कन (Environment Impact Assessment) सम्बरधी प्रस्ताि पसे गिी सम्बन्त्रधत
तनकार्बाट स्िीकृत गिेिमाि कार्ारािर्न गनपाुनेभरनेआदेश भएको देन्त्खरछ। तमतत
२०७६।०५।२६ मा रिट तनिेदन दार्ि भई तमतत २०७६।०६।२९ मा तलन्त्खत
जिाफ पेस गिेपश्चातः् तमतत २०७६।०८।१२ मा माि कटान गनपाुनेरुखको
संख्र्ा र्कन्त्ःन गिी िन तथा िाताििण मरिालर्लाई लेन्त्खएको पिमा करिब १९००
हेक्टिको िनक्षेि कटान गनेउल्लेख भएको देन्त्खरछ। िाताििण प्रभाि मूल्र्ाङ्कन
नैनगिी िाताििणमा प्रततकःूल असि पछा िा पदैन? के कतत रूखहरू काटः्नुपछा
भरने कुिा र्वकन हनु पतन सक्दैन। तमतत २०७५।०२।०९ मा माि िन तथा
िाताििण मरिालर्बाट िाताििणःीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन स्िःीकृत भएको
अिस्थामा सोभरदा पवहलेनैनेपाल नागरिक उड्डर्न प्रातधकिण ि नेपाली सेनाबीच
रुख काट्नेसम्बरधमा समझदािीपि भएको देन्त्खःंदा परिर्ोजना सञ् चालनको लातग
िनक्षेि प्रर्ोग गनेसम्बरधमा सिकािले गिेको तनणर्ा प्रचतलत कानून अनकु ःूल
िहेको भरन ि िन ऐन, २०७६ को दफा ४२(२) को कानूनी व्र्िस्थाको परिपालना
भएको भर न तमल्ने अिस्था देन्त्खएन। र्सिी प्रचतलत िन ऐनमा तोवकएका सता
बरदेजतभि िही विकास परिर्ोजनाको तनतमत्त िनक्षेिको प्रर्ोग गनासवकनेभए तापतन

53ने॰का॰प॰२०७०, अंक१२, तन॰नं॰९०९०, पषृ ठ ् १४७९

पेज नं. 108

िनक्षेि प्रर्ोग गनेगिी नेपाल सिकािले ८०४५.७९ हेक्टि क्षेिफल जग्गामा
विमानस्थल तनमााण गना तनधाारित गिेको चािवकल्लाको अरर् विकल्प निहेको भनी
तनवििा ादरूपमा स्थावपत हनु नसकेको तथा िनक्षेिको प्रर्ोग गिी विमानस्थल
तनमााणको कार्ा गदाा िाताििणमा उल्लेखनीर् प्रततकःूल असि नपनेभरने समेत
स्थावपत हनु नसकेकोले तनजगढन्त्स्थत प्रस्तावित ८०४५.७९ हेक्टि क्षेिफलले
ओगटेको भभूागमा अरतिााविर् विमानस्थल तथा विमानस्थल शहि (Airport City)
तनमााण गने गिी भए गिेको तनणर्ा ि कामकािबाही तत्प्काल प्रचतलत िन ऐन, २०४९
को दफा ६८ ि हाल प्रचतलत िन ऐन, २०७६ को दफा ४२ को व्र्िस्था अनकु ःूल
िहेको मारन तमल्नेपतन देन्त्खएन।
36. अब अन्त्रतम प्रश् न रिट तनिेदकले माग गिे बमोन्त्जमको आदेश जािी हनुुपनेहो
होइन भरने सम्बरधमा हेदाा मातथ प्रकिण प्रकिणमा उल्लेख गरिएबमोन्त्जम दोस्रो
अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनका ा लातग पूिा समभ् ाव्र्ता अध्र्र्न गना नेपाल
सिकािको तफा बाट सनः् १९९५ मा NEPICO/IRAD कम्पनःीलाई सभेक्षणमा
पठाएकोमा उक्त कम्पनःीलेनेपालका वितभर न आठ स्थानको छनौट गिी १३ िटा
मानकहरूको आधािमा मूल्र्ाङ्कन गिी सोमध्र्े तनजगढलाई उत्प्कृष्ट िहेको भनी
विमानस्थल तनमााण गना नेपाल सिकािलाई तसफारिस गिेको, नेपालको लातग तिभिुन
अरतिााविर् विमानस्थलको विकल्पमा संघीर् िाजधानःीबाट सहज पहःँ ुचमा िहने,
मधेश प्रदेश तथा बागमती प्रदेशको िाजधानःीबाट एक घण्टाको दूिीमा िहने, आतथाक
कािोिािको कािण महत्प्िपःूणा मातनएको िःीिगञ् ज तथा सख्ुखा बरदिगाहबाट आधा
घण्टाको दूिीमा िहेको, तनमााणाधःीन रतुमागातथा िेल्िेपरिर्ोजनाहरू समेत तनजगढ
अरतिि्ाविर् विमानस्थललाई केररविरदःुमानेि तनमााण भैिहेको समेत कािणलेनेपाल
सिकािले तनजगढमा अरतििाविर् विमानस्थल ् बनाउने गिी गिेको नीततगत
तनणार्सम्मलाई अरर्था मार न तमलेन। ति मातथका प्रश् नहरूको तनरूपणको क्रममा
प्रकिण प्रकिणहरूमा उल्लेख गरिए झैःं प्रस्ततु मद्दुामा नेपाल सिकाि, संस्कृतत,
पर्ाटन तथा नागरिक उड्डर्न मरिालर्को तलन्त्खत जिाफ (०७६-WO-०४८०) को

पेज नं. 109

प्रकिण नं.१९ मा तनजगढ विमानस्थलक्षेि ८०४५.७९ हेक्टि िहेको ि करिब
२००० हेक्टि क्षेिमा विमानस्थल तनमााणको लागन्त्ः रुख कटान हनुे ि बाँकःी
क्षेि प्रोटेक्सन एरिर्ाको रूपमा िहने, जसमा ६०० हेक्टि क्षेिमा टाःँतगर्ा बस्तःी
िहेको ि अत्प्र्रत पातलो रुख विरुिा भएको उल्लेख भए तापतन नेपाल सिकािले
तमतन्त्ः २०७१।११।२९ को तनणर्ा अनसुाि ८०४५.७९ क्षेि नै विमानस्थल
तनमााणक्षेि भनी नेपाल िाजपि खण्ड ६४, संख्र्ा ४७ भाग ५ को िाजपिमा तमतन्त्ः
२०७१।१२।३० मा सूचना प्रकान्त्शत गिेको देन्त्खरछ। र्सैलेसो मन्त्रिपरिषदः्को
तनणार् ि सःूचनामा सो सम्बरधमा स्पष्ट उल्लेख नगिी सम्पःूणा जंगल क्षेिलाई नै
सःूचनामा विमानस्थल तनमााणक्षेि घोवषत गने ि सो सःीमालाई नै आधाि बनाई
गरिएको िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदन ि सो प्रततिेदनलाई स्िःीकाि गने
गिी तमतन्त्ः २०७५।२।९ मा भएको तनणार्समेत कानूनसम्मत निहेको भनी
मातथका प्रकिणहरूमा तनरूपण भइसकेको हँदुा तनजगढ अरतिााष्टः्रिर् विमानस्थलका
लातग चािवकल्ला तोक्ने सम्बरधमा तमतत २०७१।११।२९ मा भएको नेपाल
सिकािको तनणार्, सो अनसुाि तमतन्त्ः २०७१।१२।३० मा चािवकल्ला तोक्नेगिी
नेपाल िाजपिमा प्रकान्त्शत सूचना ि िाताििणःीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन प्रततिेदनलाई
स्िीकृत गने गिी भएको तमतत २०७५।०२।०९ को िन तथा िाताििण
मरिालर्को तनणार्लगार्तका कामकािबाहीहरू उत्प्प्रषेणको आदेशद्वािा बदि गरिएको
छ।
37. तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणको लातग विगत लामो समर्देन्त्ख विस्ततृ
अध्र्र्न भई प्रस्तावित क्षेिमा वितभर न तनमाणा कार्ा हँदुै आएको भरने विपक्षी
तनकार्हरूको तलन्त्खत जिाफ ि अध्र्र्न प्रततिेदन समेतबाट देन्त्खएको छ। िरजु
हजिु पाँडेविरुद्ध प्रधानमरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर्को प्रस्ततु रिट तनिेदनमा
र्सै अदालतबाट जािी भएको तमतत २०७६/९/६ को आदेशबाट प्रस्तावित
विमानस्थल तनमााण हनुेनहनुे तनन्त्श्चत नहँदुै रूखहरू काट्दा पर्ााििणमा प्रततकूल
असि पना जाने अिस्था समेतलाई मध्र्नजि गिी प्रस्तावित विमानस्थल क्षेिमा

पेज नं. 110

अनातधकृत रूपमा रूखहरू काट्नेकटाउनेसम्मको कार्ा नगनूा नगिाउनू भनी िोक
लगाइएको देन्त्खएको छ। सो बाहेक प्रस्तावित क्षेिमा विमानस्थल तनमााणसँग
सम्बन्त्रधत अरर् कुनैपतन वक्रर्ाकलाप गना गिाउन िोक लगाएको नदेन्त्खएको समेत
अिस्था िहेबाट रूख कटान गनेबाहेकका अरर् कामहरू सचुारू नैिहेभएको भरने
देन्त्खरछ।
38.र्सिी प्रस्तावित क्षेितभिको थप रूख कटानको कार्सा म्म र्स अदालतको आदेशबाट
िोवकएको ि तनमााणसँग सम्बन्त्रधत अरर् कुनै पतन कामहरूमा िोक नलगाइएको
न्त्स्थततका अततरिक्त प्रस्तावित विमानस्थललाई मलु कु को संघीर् िाजधानीसँग जोड्ने
गिी काठमाडौं-तनजगढ रतूमागातनमााणको काम तीब्ररूपमा भइिहेको देन्त्खरछ। सोही
विमानस्थललाई मलु कु को वितभरन भागसँग जोड्नेगिी िेल-िेलाइन तनमााणको लातग
जग्गाको अतधग्रहण लगार्त िेल-िे तनमााणसँग सम्बन्त्रधत अरर् पूिााधाि तनमााणको
कार्हा रू समेत भइिहेको भरनेदेन्त्खरछ। सन्१९९५ मा पेस भएको Pre-Feasibility
Study मा वितभर न ८ स्थानमा १३ िटा मानकका आधािमा गरिएको अध्र्र्नबाट
तनजगढलाई नैउपर्क्तु स्थान पवहचान गिेको देन्त्खरछ। रिट तनिेदन तथा तनिेदक
तफाका विद्वान् कानून व्र्िसार्ीले पेस गनभाुएको बहसनोट समेतमा अरतिााविर्
विमानस्थल तनमााणको लातग तनजगढको विकल्प अरर् स्थानमा लैजानुपनेभरने माि
नभई तनजगढ नैपतन विकल्प हनुेति विद्यमान परिर्ोजनास्थललाई र्थाित कार्म
गदाा िनक्षेिको विनास हनुेभएको कािणलेसम्म सो प्रस्तावित क्षेिमा विमानस्थल
तनमााण गने विषर्को सम्बन्त्रधत तनणार् ि कामकािबाही बदिभागी िहेको भरनेसम्मको
दािी िहेको देन्त्खएको छ। मख्ुर्मरिी तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्ाालर् मधेश प्रदेशको तफाबाट
मख्ुर् रर्ार्ातधिक्तालेआफ्नो बहसनोटमा मधेश प्रदेशको हकमा तनजगढ अरतिााविर्
विमानस्थल बर न आिश्र्क छ ि त्प्र्ो बरनुपदाछ। प्रदेशको आतथका उरनततको
बाटो तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणलेखोल्छ भनी उल्लेख गिेको पाईरछ।
39. उन्त्ल्लन्त्खत िस्ततुथ्र्का साथैप्रस्तावित विमानस्थलसँग सम्बन्त्रधत अरर् पूिााधािको
तनमााण तथा सो विमानस्थललाई आधाि मानी रतूमाग,ा िेल-िे लगार्त अरर्

पेज नं. 111

आर्ोजनामा िाज्र्लेविगत िषहा रूदेन्त्ख नैठूलो धनिाशी लगानी ि खचा गदै आएको
परिप्रक्ष्ेर्मा तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााण गनेक्रममा चािवकल्ला तोक्ने
गिी भएको नेपाल सिकािको तनणर्ा ि सोसँग सम्बन्त्रधत सम्पूणा कामकािबाही बदि
माि गिी शूरर्को न्त्स्थततमा छातडददँदा मलु कु को गौििको आर्ोजनाको रूपमा िहेको
विमानस्थलको भविष्र् नै अतनन्त्श्चत हनु जानकु ो साथै सो विमानस्थलसँग आबद्ध
अरर् आर्ोजनाहरूको समेत भविष्र् अतनन्त्श्चत हनुे अिस्था भई समग्रमा िाज्र्को
ठूलो लगानी खेि जाने ि मलु कु को अरतिााविर् हिाई उड्डर्न क्षेिको विकासमा
प्रततकूल असि पने सम्भािना समेत देन्त्खएको हँदुा अब प्रचतलत िन ऐन, िन
तनर्मािली, िाताििण संिक्षण ऐन तथा तनर्मािली, िाताििणीर् वितधशास्त्र समेतलाई
मध्र्नजि गिी उक्त विमानस्थल तनमााणको सरदभमा ा देहार् बमोन्त्जम गनूा गिाउनू
भनी विपक्षी तनकार्हरूको नाममा देहार् बमोन्त्जमको आदेश जािी गरिददएको छः
क) तनजगढ अरतिााविर् विमानस्थल तनमााणको लातग छनौट भएको बािा न्त्जल्लाको
तनजगढको प्रस्तावित तनमााणस्थलभरदा दन्त्क्षणतफा को सिकािी स्िातमत्त्िको
खाली जमीन ि सोसँग जोतडएको व्र्न्त्क्तगत जग्गाहरू समेतलाई जोडेि िा सो
आसपासको िनक्षेि कम भएको अरर् स्थान, टाँतगर्ा बस्ती िहेको क्षेि िा
सोही इलाकाको अरर् उपर्क्तु स्थानसमेतको सम्भाव्र्ता अध्र्र्न गिी
विमानस्थलको आधािभतू संिचनाका लातग आिश्र्क हनुेक्षेिफल बिाबिको
जमीनको पवहचान गिी हाल कार्म िहेको िनलाई सम्भि भएसम्म र्थाित्
रूपमा कार्मैिाख्नेतफा पवहलो प्राथतमकता ददई अध्र्र्न गनूा गिाउनू,
ख) उन्त्ल्लन्त्खत विकल्प अनसािको क्षेिमा प्रावितधक िा अरर् कािणबाट ु
विमानस्थल तनमााणको लातग उपर्क्तु हनुेनदेन्त्खएमा हाल प्रस्तावित क्षेिमा
विमानस्थलको लातग चावहने क्षेिफल र्वकन गिी पनुः कानूनबमोन्त्जम
िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गिी विमानस्थलको तनमााणको लातग नभई नहनुे
आधािभतू संिचना तनमााणका लातग रर्ूनतम्िनक्षेिको जग्गा माि समािेश
हनुेगिी तनमााणस्थल कार्म गनूा गिाउनू,

पेज नं. 112

ग) विमानस्थल तनमााणको लातग उपर्क्तु स्थान तनधाािण भएपतछ सो क्षेिमा
िाताििणीर् प्रभाि मूल्र्ाङ्कन गदाा िाताििणमा पने प्रततकूल प्रभािलाई
रर्ूनीकिण गने प्रर्ााप्त व्र्िस्था गनूा ि प्रभावित हनुे देन्त्खएका आतस्रत
िरर्जरतकु ो िासस्थान, विचिण तथा अरर् गततवितधलाई असि नपग्ुने गिी
उपर्क्तु पूिााधािको तनमााण ि विकास गिी िरर्जरतु संिक्षणको उन्त्चत
व्र्िस्था गनू,ा
घ) विमानस्थल तनमााणका लातग रूख तबरूिा काट्नु पने अिस्था देन्त्खएमा
िनक्षेितभिका कावटएका रूखहरूको परिपूिणको लातग स्थान पवहचान गिी
प्रचतलत कानूनबमोन्त्जम ि तोवकएको मापदण्ड अनरूु प नर्ाँरूख विरूिा िोरने,
संिक्षण गनेि हकु ााउनेसमेतको व्र्िस्था गनू,ा
ङ) विमानस्थल तनमााणको क्रममा प्रस्तावित विमानस्थल शहि (Airport City) को
स्थापना तथा विस्तािका लातग िनक्षेिको प्रर्ोग नगनूा नगिाउनू।

40. र्ो आदेशको प्रतततलवप साथै िाखी आदेशको जानकािी महारर्ार्ातधिक्ताको
कार्ाालर्माफात प्रत्प्र्ाथीहरूलाई ददई प्रस्ततु रिट तनिेदनको दार्िीको लगत कट्टा
गिी र्ो आदेश विद्यतुीर् प्रणालीमा प्रविष्ट गिी तमतसल अतभलेख शाखामा बझु ाइददनू।
(हरिकृष्ण काकी)
रर्ार्ाधीश

उक्त िार्मा सहमत छु।
(मनोजकुमाि शमाा)
रर्ार्ाधीश

इजलास अतधकृतः दगुाा प्रसाद खनाल
शाखा अतधकृतद्वर्: निीन कुमाि र्ादि/नम्रता गैिे
इतत संित्२०७९ साल जेष्ठ १२ गतेिोज