अन्य थप

हरिबोधिनी एकादशी व्रत, तुलसी विवाह तथा विश्व बाल दिवस : आध्यात्मिक जागरण, सनातन संस्कृतिको संरक्षण र बालअधिकार सुनिश्चितताको त्रिवेणी

Share to:

भगवान् विष्णुको योगनिद्राबाट जागरणदेखि तुलसी–शालिग्राम विवाहको पवित्र परम्परा तथा बालबालिकाको उज्ज्वल भविष्य निर्माणसम्मको जीवनोपयोगी सन्देश
राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग ४,


निशा पाण्डे
सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा हरिबोधिनी एकादशीले निद्रित चेतनालाई जागृत गर्ने प्रेरणा दिन्छ। तुलसी विवाहले प्रकृति र परमात्माप्रतिको श्रद्धा तथा समर्पणको भावना जगाउँछ। विश्व बाल दिवसले बालबालिकाको अधिकार, सुरक्षा र उज्ज्वल भविष्यप्रति विश्व समुदायलाई जिम्मेवार बनाउँछ। आजको आवश्यकता केवल धार्मिक अनुष्ठान र औपचारिक समारोहमा सीमित रहनु होइन, यी अवसरले दिएका आदर्शलाई दैनिक जीवनमा आत्मसात् गर्नु हो। पूजा–आराधनासँगै मानव सेवा, तुलसी पूजासँगै प्रकृति संरक्षण र बाल दिवससँगै बालबालिकाको वास्तविक अधिकार सुनिश्चित गर्न सकेमा मात्र हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक गौरव र सामाजिक चेतनाले सार्थकता प्राप्त गर्नेछ। हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ धर्मले मानवतालाई जोडोस्, संस्कृतिले प्रकृतिको संरक्षण गरोस्, शिक्षाले विवेक जगाओस् र बालबालिकाले भयमुक्त, विभेदमुक्त तथा अवसरयुक्त वातावरणमा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न सकून्। किनकि जागृत मानव चेतना, संरक्षित प्रकृति र सुरक्षित बाल्यकाल नै शान्त, समुन्नत, समृद्ध र सभ्य राष्ट्र निर्माणका तीनवटा बलिया आधार हुन्।
हरिबोधिनी एकादशी व्रत – धर्म, भक्ति, आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक जागरणको महापर्व :
सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा एकादशी व्रतको विशेष धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ। प्रत्येक चन्द्रमासको शुक्ल र कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीमध्ये कार्तिक शुक्ल पक्षको एकादशीलाई हरिबोधिनी एकादशी, प्रबोधिनी एकादशी वा देवोत्थान एकादशीका नामले चिनिन्छ। यो दिन भगवान् विष्णु चार महिनाको योगनिद्राबाट जागृत हुनुहुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।
आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा प्रवेश गर्नुभएको र कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन पुनः जागृत हुनुभएको पौराणिक मान्यता छ। यस चार महिनाको अवधिलाई चातुर्मास भनिन्छ। हरिबोधिनी एकादशीलाई चातुर्मासको समापन तथा धार्मिक कार्य, शुभ संस्कार र मांगलिक उत्सवहरूको पुनः आरम्भको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यस दिन श्रद्धालु भक्तजनले भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना, तुलसी पूजा, भजन–कीर्तन, विष्णुसहस्रनाम पाठ, दीप प्रज्वलन, दान–पुण्य तथा व्रत–उपवास गर्ने परम्परा छ। कतिपय स्थानमा तुलसीको मठमा दीप प्रज्वलन गरी भगवान् विष्णुको नामस्मरण गर्ने चलन पनि रहेको छ। एकादशी व्रतको मूल मर्म केवल निराहार बस्नु वा खानपान त्याग्नु मात्र होइन। यसको वास्तविक उद्देश्य मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाउनु, इन्द्रिय संयम गर्नु, लोभ, मोह, क्रोध, अहंकार तथा नकारात्मक प्रवृत्तिबाट मुक्त हुँदै आत्मिक उन्नतिको मार्गमा अग्रसर हुनु हो। हरिबोधिनी एकादशीले मानव जीवनलाई दिने सन्देश हो—सुतिरहेको चेतनालाई जगाऊँ, निष्क्रियतालाई त्यागौँ र सत्य, धर्म, सेवा तथा सत्कर्मको मार्गमा अघि बढौँ।
हरिबोधिनी एकादशीलाई एकादशीहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो एकादशीका रूपमा लिइन्छ। त्यसैले पनि जनजिब्रोमा यो एकादशीलाई ठूली एकादशी भन्ने गरिन्छ। यसको महिमाका कारण पनि यसलाई ठूलो एकादशी भनिएको हो। जनविश्वास तथा धार्मिक परम्पराअनुसार आजको दिन भगवान् विष्णु उठ्नुहुन्छ भन्ने मान्यता छ। हरिशयनी एकादशीदेखि चिरनिद्रामा सुत्नुभएका भगवान् विष्णु आज उठ्नुहुने विश्वास भएकाले पनि आजको एकादशीलाई विशेष मानिन्छ।
तुलसी विवाह – प्रकृति, भक्ति, पवित्रता र सनातन संस्कृतिको अनुपम उत्सव :
हरिबोधिनी एकादशीसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण धार्मिक परम्परा हो—तुलसी विवाह। यस दिन भगवान् विष्णुको शालिग्राम स्वरूपसँग तुलसीको विवाह गराउने धार्मिक परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ। तुलसीलाई हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र वनस्पतिका रूपमा सम्मान गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार तुलसी माता लक्ष्मीको अंश तथा भगवान् विष्णुको प्रिय स्वरूप हुनुहुन्छ। तुलसीको पात भगवान् विष्णुको पूजामा विशेष महत्त्व राख्ने भएकाले यसलाई भक्ति, पवित्रता, समर्पण र आध्यात्मिक शुद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
पौराणिक कथाअनुसार वृन्दा नामकी पतिव्रता नारीको तपस्या, समर्पण र भक्तिसँग तुलसीको उत्पत्तिको सम्बन्ध जोडिएको छ। वृन्दाको त्याग र पवित्रताको सम्मानस्वरूप तुलसीलाई भगवान् विष्णुको प्रिय स्थान प्राप्त भएको धार्मिक आख्यान पाइन्छ। तुलसी विवाहका दिन घर–आँगनमा रहेको तुलसीको मठलाई सजाएर विवाह मण्डपको स्वरूप दिइन्छ। तुलसी मातालाई दुलहीका रूपमा शृङ्गार गरिन्छ भने शालिग्राम भगवान्लाई वरका रूपमा स्थापित गरी वैदिक विधिअनुसार विवाह सम्पन्न गरिन्छ। विवाहमा मङ्गलध्वनि, शङ्खनाद, भजन–कीर्तन, आरती तथा प्रसाद वितरण गरिन्छ।
यस परम्पराको धार्मिक महत्त्वसँगै पर्यावरणीय सन्देश पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। तुलसीको संरक्षण र रोपणले मानिसलाई वनस्पति तथा प्रकृतिप्रति श्रद्धा र जिम्मेवारीबोध गराउँछ। तुलसीको वैज्ञानिक तथा औषधीय महत्त्वबारे पनि व्यापक अध्ययन हुँदै आएको छ। यद्यपि कुनै रोगको उपचारमा यसलाई चिकित्सकीय औषधिको विकल्प मान्नु उचित हुँदैन। तुलसी विवाहले हामीलाई सिकाउँछ—प्रकृतिको सम्मान गर्नु पनि धर्म हो। वनस्पतिको संरक्षण, वातावरणको स्वच्छता र जैविक विविधताको रक्षा गर्नु मानव सभ्यताको साझा दायित्व हो।
आजको दिन तुलसीको विवाहको दिन भनेर पनि चिनिन्छ। वैदिक सनातन हिन्दु धर्मशास्त्र तथा आयुर्वेदमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको तुलसीको बिरुवाको धार्मिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्व पनि निकै रहेको छ। त्यसैले त हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आआफ्नो घरमा तुलसीको मठ बनाउने र त्यसको पूजा गर्ने गर्छन्।
वैदिक सनातन संस्कारमा तुलसी पूजाको ठूलो महत्त्व छ। हजारौँ वर्षदेखि सनातन संस्कारीहरू प्रातःकालमै उठेर तुलसीमा पानी चढाउने र नमन गरेपछि मात्र आफ्नो दैनिकीमा लाग्ने गरेको पाइन्छ।
वैदिक सनातन परम्परामा तुलसीको महत्त्व प्रत्येक विशेष उत्सव वा कुनै पनि धार्मिक कार्यमा रहँदै आएको छ। मानिसको जन्म हुँदा होस् वा मृत्यु हुँदा, सनातनी संस्कारमा तुलसीको बिरुवा वा तुलसीको पातको प्रयोग हुँदै आएको छ। हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आँगनको छेउमा बनाएको तुलसीको मठलाई पवित्र स्थान मान्ने चलन छ। तुलसीको पातको पनि विशेष महत्त्व रहेको छ। त्यस्तै, तुलसीको डाँठबाट बन्ने मालालाई पनि निकै पवित्र मानिन्छ।
भगवान् विष्णुका अनेक नाममध्ये एउटा नाम नारायण पनि हो। आजको दिन भगवान् विष्णुको चर्चा गर्दा काठमाडौँ उपत्यका र नारायणसँग सम्बन्धित केही विषयमा पनि चर्चा गरौँ। परापूर्वकालदेखि काठमाडौँ सहरमा भगवान् विष्णुको अनुकम्पा रहिरहोस् भनेर उपत्यकाका चारै दिशामा भगवान् विष्णुका प्रतिमा राखिएको मानिन्छ। काठमाडौँको पश्चिममा इचङ्गुनारायण, पूर्वमा चाँगुनारायण, उत्तरमा विशंखुनारायण र दक्षिणमा शेषनारायणले काठमाडौँ उपत्यकालाई सधैँ हेरिरहेका छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।
आजको दिन यी ठाउँहरूमा विशेष पूजा गर्ने चलन पनि रहेको छ। श्रद्धासहित भक्तजनहरू यी ठाउँमा पुग्ने गर्छन्। बिहानैदेखि भगवान् विष्णुका प्रतिमा भएका ठाउँमा पुगेका श्रद्धालुहरूले साँझ अबेरसम्म पूजापाठ गर्ने चलन रहेको छ। पहिलेपहिले यी चारै नारायण भएका ठाउँमा भक्तालुहरू हिँडेरै एकै दिनमा पुग्ने गरेको चर्चा पनि सुनिन्छ।
यसरी एकै दिनमा यी ठाउँहरूको दर्शन गर्दा अन्त्यमा शेषनारायण भएको ठाउँमा भक्तालुहरू पुग्ने गरेका थिए। शेषको अर्थ अन्त्य भएकाले पनि यस्तो गरिएको हुन सक्ने विश्वास छ। यी चारै नारायणको दर्शन गर्न नसक्ने भक्तालुहरूका लागि पाटनको कृष्ण मन्दिरको छेउमा चार नारायणका प्रतिमा राखिएका छन्। यी चार नारायणका प्रतिमाको परिक्रमा गर्दा पनि चारै नारायणको दर्शन गरेजत्तिकै फल मिल्ने विश्वास गरिन्छ। आजको दिन नेपालभरका विभिन्न भगवान् विष्णुका मन्दिर तथा तीर्थस्थलमा तीर्थाटन गर्ने भक्तजनहरूको व्यापक भीड लाग्ने गर्छ।
नमोः नवः तुलसी कृष्ण प्रियशी कृष्ण राधा सेवाको अभिलाषी। देवी त्वं निर्मिता पूर्वमर्चितासि मुनीश्वरैः। नमो नमस्ते तुलसी पापं हर हरिप्रिये॥
तुलसीको महत्त्वका विषयमा पद्म पुराणको एउटा प्रसङ्गलाई लिन सकिन्छ। वृन्दा देवीले पृथ्वीमा आएर भगवान् विष्णुलाई आफ्नो पतिको रूपमा पाउन गरेको तपस्यासँग तुलसीको महत्त्व जोडिएको छ। त्यस्तै, श्रीमद्भागवत पुराणमा पनि तुलसीको बिरुवाको दैविक गुणको व्याख्या गरिएको छ। भोजनमा सधैँ तुलसीको पात राख्ने भगवान् श्रीकृष्णसँग पनि तुलसीका विभिन्न प्रसङ्गहरू जोडिएका छन्। त्यसैले पनि अञ्जुलिभर पानी लिएर तुलसीको पातमा सफा हृदयले अर्पण गर्दा मात्रै पनि भगवान् श्रीकृष्णको कृपाले आफूले चाहेका फलहरू प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। स्कन्द पुराणमा पनि तुलसीको पूजा गरेमा अनन्त फल प्राप्त हुने प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ।
हरिशयनी एकादशी अर्थात् तुलसी रोप्ने एकादशीमा रोपिएको तुलसीको बिरुवा आजको दिनसम्म निकै हुर्किसकेको हुन्छ। आषाढ शुक्ल एकादशीमा रोपिएको तुलसीको बिरुवाको आजको दिन पीपलसँग विवाह गरिदिने प्रचलन पनि रहेको छ। यस दिन बिहान सूर्योदयभन्दा पहिले उठेर स्नान गर्ने र भगवान् विष्णुको पूजनसहित तुलसी विवाह गरेर व्रत बस्ने परम्परा छ। तुलसी विवाहका लागि तुलसीको मठ वा गमलामा गेरु वा रङ्ग आदिले रङ्गरोगन गरेर सजाउने गरिन्छ। अनि चारैतिरबाट उखु, साल, बाँस वा नियालोको मण्डप बनाएर त्यसमाथि फूल तथा कपडाले सजाइन्छ। तुलसीलाई वस्त्र तथा सौभाग्यका सामग्री लगाएर शृङ्गार गर्नुपर्दछ।
दियो, कलश, गणेशसहित सबै देवीदेवताहरू र श्री शालिग्रामको श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक पूजन गर्नुपर्दछ। पूजन गर्दा ‘ॐ तुलसी दामोदराभ्यां नमः’ भन्दै पाद्यजल, अर्घ्य, आचमन, दूध, दही, घ्यू, मह, चिनी तथा पञ्चामृतले स्नान गराउनुपर्दछ। तत्पश्चात् शुद्ध जलले स्नान गराई तुलसी तथा शालिग्राममा आफ्नो गच्छेअनुसार श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक चन्दन, रोली, सिन्दूर, टीका, वस्त्र तथा सौभाग्यका सामग्री चढाउनुपर्दछ। त्यसपछि जौ, तिल, फूल, माला सहित सम्पूर्ण उपचारद्वारा पूजा गर्दै धूप, दीप, नैवेद्य, ऋतुफल, कन्दमूल, पान, सुपारी आदिले पूजा गर्दा मनवाञ्छित फल प्राप्त हुने शास्त्रोक्त कथन रहेको छ।
त्यसपछि पहेँलो फूल हातमा लिएर प्रार्थना गर्दै पुष्पाञ्जली पनि गर्नुपर्छ। एउटा नरिवल र दक्षिणासहित भगवान् शालिग्रामलाई हातमा लिएर तुलसीको सात पटक परिक्रमा गर्नुपर्दछ। तत्पश्चात् आरती गरी तुलसी विवाह उत्सव सम्पन्न गरिन्छ। आजको दिन भगवान् विष्णुको भजनकीर्तन गर्दै रातभर जाग्राम बस्ने चलन पनि छ। यसरी गरिएको पूजा एवं आराधनाबाट सुख, समृद्धि र सबै प्रकारका मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। आजको दिन हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले रुद्री पूजा गर्ने चलन पनि रहेको छ।
विश्व बाल दिवस – बालअधिकार, संरक्षण, शिक्षा र उज्ज्वल भविष्यको विश्वव्यापी अभियान :
हरेक वर्ष नोभेम्बर २० अर्थात् नोभेम्बर महिनाको २० तारिखमा विश्व बाल दिवस (World Children’s Day) मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् १९५४ मा विश्व बाल दिवस मनाउने अवधारणा अघि सारेको थियो। सन् १९५९ नोभेम्बर २० मा बालअधिकारसम्बन्धी घोषणापत्र र सन् १९८९ नोभेम्बर २० मा बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि (Convention on the Rights of the Child) पारित भएको ऐतिहासिक दिन भएकाले पनि यो मितिको विशेष महत्त्व छ।
विश्व बाल दिवस बालबालिकाको अधिकार, सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, समान अवसर र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्न विश्व समुदायलाई सचेत गराउने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। बालबालिका राष्ट्रका भविष्य मात्र होइनन्, वर्तमान समाजका अभिन्न सदस्य पनि हुन्। उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक, भावनात्मक र नैतिक विकासका लागि परिवार, समाज, विद्यालय, राज्य र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय सबैको जिम्मेवारी रहन्छ। बालबालिकाले पाउनुपर्ने प्रमुख अधिकारहरू निम्न छन् :
जीवन र विकासको अधिकार : प्रत्येक बालबालिकाले सुरक्षित जीवन, पोषण, स्वास्थ्य सेवा र सर्वाङ्गीण विकासको अवसर पाउनुपर्छ।
शिक्षाको अधिकार : गुणस्तरीय, समावेशी र समान पहुँचयुक्त शिक्षाबाट कुनै पनि बालबालिका वञ्चित हुनुहुँदैन।
संरक्षणको अधिकार : बालश्रम, बालविवाह, बेचबिखन, हिंसा, दुर्व्यवहार, शोषण र विभेदबाट बालबालिकालाई सुरक्षित राख्नुपर्छ।
सहभागिताको अधिकार : बालबालिकाको विचार, भावना र अभिव्यक्तिलाई उमेर तथा परिपक्वताअनुसार सम्मान गर्नुपर्छ।
पहिचान र समानताको अधिकार : जाति, भाषा, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक अवस्था, अपाङ्गता वा भौगोलिक अवस्थाका आधारमा कुनै पनि बालबालिकामाथि विभेद हुनुहुँदैन।
नेपालको संविधानले बालबालिकाको हकलाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। बालबालिकासम्बन्धी ऐन, २०७५ लगायतका कानुनी व्यवस्थाले पनि उनीहरूको संरक्षण, विकास र सहभागितालाई महत्त्व दिएको छ। तर आज पनि नेपालमा गरिबी, अशिक्षा, कुपोषण, बालश्रम, बालविवाह, विद्यालय छाड्ने समस्या, डिजिटल दुर्व्यसन, अनलाइन हिंसा तथा बालबालिकामाथि हुने विभिन्न प्रकारका दुर्व्यवहार चुनौतीका रूपमा विद्यमान छन्।
यी समस्या समाधान गर्न केवल दिवस मनाएर पुग्दैन। बालमैत्री विद्यालय, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, पोषणयुक्त आहार, सुरक्षित घरपरिवार, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग र बालसंवेदनशील सार्वजनिक नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। बालबालिकाको अनुहारमा मुस्कान, हातमा गुणस्तरीय शिक्षा, मनमा आत्मविश्वास र जीवनमा समान अवसर सुनिश्चित गर्नु नै विश्व बाल दिवसको वास्तविक सार्थकता हो।
कुमारो रमणीयो वै सदैव प्रियदर्शनीयः। शिशोः स्पर्शः सुखं दद्यात् सर्वेषां हृदयान्वितम्॥
बालबालिका आकर्षक र हेर्नका लागि रमाइलो हुन्छन्। उनीहरूको स्पर्शले मात्र सबैको मनमा आनन्द र न्यानोपन ल्याउँछ।
बाल दिवसलाई विभिन्न देशमा भिन्दाभिन्दै मितिमा मनाउँदै आएको भए तापनि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा भने प्रत्येक वर्षको नोभेम्बर २० तारिखमा मनाइन्छ। यो दिन सन् १९५९ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले बालअधिकारसम्बन्धी घोषणापत्र पारित गरेको र सन् १९८९ मा बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि (यूएनसीआरसी) पारित गरेको ऐतिहासिक अवसरको सम्झनामा मनाइन्छ। बालबालिका अनि बालअधिकार सम्भवतः आजको विश्वमा सबैभन्दा धेरै सुनिने शब्द अनि विषयहरूमध्ये पर्दछन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बालअधिकार महासन्धिअनुसार विश्वव्यापी रूपमा १८ वर्ष वा सोभन्दा कम उमेरका व्यक्तिहरूलाई बालबालिका भनिन्छ। सम्पूर्ण देश अनि समुदायलाई बालबालिकामैत्री वातावरण र कानुन तर्जुमा गर्नसमेत यस महासन्धिले उत्प्रेरणा दिएको छ।
यस दिन UNICEF, यसका साझेदार संस्था, सरकार, व्यवसायी, अभिभावक, शिक्षक तथा विश्वभरका बालबालिकाहरूले बालअधिकारका विषयमा जनचेतना फैलाउँछन् र कुनै पनि प्रकारको भेदभावबिना प्रत्येक बालबालिकाको अधिकारको संरक्षण तथा सुनिश्चितताका लागि आवश्यक कदमहरू तीव्र बनाउन विश्वका नेताहरूलाई आह्वान गर्छन्। यस वर्ष यो दिवस “मेरो दिन। मेरा अधिकार। मेरो भविष्य।” भन्ने नाराका साथ मनाइँदै छ।
बालबालिकाहरूलाई मन नपराउने मान्छे सायदै होलान्। उनीहरूको निर्दोषपन, मुस्कान अनि त्यो तोते बोलीमा फिदा नहुने मान्छे पनि सायदै होलान्। कसलाई बालबालिकासँग खेल्ने रहर नहोला र? कसलाई उनीहरूसँग रमाउने रहर नहोला र? बालबालिकाहरू भोलिको देशका भविष्य हुन्। भोलि विश्वमै ठूला-ठूला परिवर्तन र ठूला-ठूला आविष्कार गरी संसारलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता भएका आजका अबोध प्राणी हुन्। उनीहरूको हिफाजत गरी उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र शैक्षिक विकासका लागि विश्वभरिका देशहरू र प्रत्येक देशका प्रत्येक नागरिकले आ-आफ्नो तर्फबाट आ–आफ्नो सहयोग पुर्‍याउनु अपरिहार्य छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बाल दिवसको मुख्य उद्देश्य भनेकै बालबालिकाहरूमाथि भइरहेको हिंसा र दुर्व्यवहारहरूको निराकरण गरी उनीहरूको व्यक्तित्वको विकास नरोक्किने खालको सहज परिस्थितिको जगेर्ना गर्नु हो। संसारको जुनसुकै समुदाय वा जुनसुकै ठाउँ होस्, चाहे त्यो हामीले काम गर्ने कार्यालय होस् या त हामीले खाजा खाने होटल, चाहे हामी चढ्ने सार्वजनिक सवारीसाधन होस् या त कुनै आपराधिक गतिविधि हुने ठाउँ, या त कसैको घरभित्र नै किन नहोस्, ती प्रत्येक ठाउँमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बालबालिकाहरूको दुरुपयोग गरी उनीहरूमाथि हिंसा र दुर्व्यवहार भइरहेको हुन्छ। कतै हामीले प्रत्यक्ष रूपमा देखेका हुन्छौँ भने कतै हामीले देख्दादेख्दै पनि विचार पुर्‍याइरहेका हुँदैनौँ।
बालअधिकारअन्तर्गत बाँच्न पाउने अधिकार, खान पाउने अधिकार, स्वच्छ पानी पिउन पाउने अधिकार, शिक्षाका लागि अधिकार, स्वास्थ्यका लागि अधिकार, सुरक्षा र स्वतन्त्रताको अधिकार, पहिचानको अधिकार र खेल्न पाउने अधिकारलगायतका अधिकारहरू पर्दछन्। तर पनि कैयौँ बालबालिकाहरू सामान्य रोगकै कारण विवश भई अकालमै मृत्यु भइरहेका छन्, कैयौँ बालबालिकाहरू शिक्षाबाट अझै पनि वञ्चित छन्, खाना खान नपाएर कैयौँ बालबालिकाहरू कुपोषणको सिकार भइरहेका नै छन्, द्वन्द्वको चपेटामा परेर कैयौँ बालबालिकाहरू शान्त वातावरणका लागि छटपटाइरहेका छन् र यस्ता अन्य थुप्रै समस्याहरूबाट ती निर्दोष बालबालिकाहरू अनायासै जेलिएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय बाल दिवसको अवसरमा विश्वभरि नै विभिन्न देशहरूमा विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाहरूले सेमिनार, गोष्ठी र विभिन्न खेलकुदका कार्यक्रमका साथै सिर्जनात्मक कार्यक्रमहरूको आयोजना गरी बालबालिकाहरूलाई मनोरञ्जन गराउने सकारात्मक प्रयास गरेका हुन्छन्। जसले गर्दा बालबालिकाहरूले आफ्नो सिर्जना र क्षमताको प्रदर्शन गर्ने अवसर पाउनुका साथै यस दिन धेरै राहत र खुसीको महसुस गर्ने गर्दछन्।
हाम्रो देशमा पनि बालबालिकाविरुद्धका अपराधका घटना अनि बालबालिकाहरू हराएका, बेपत्ता पारिएका र हत्या गरिएका लगायतका घटनाहरू हुने गरेका छन्। नेपालमा अझै पनि बालअधिकार हननका विषयमा कडा कानुन र त्यसको कार्यान्वयन पक्ष चुस्त हुन जरुरी छ। बालबालिकाहरूका लागि काम गर्ने थुप्रै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरू छन्। ती निकायहरूसँगको तालमेलमा विश्वका प्रत्येक नागरिकले आ-आफ्नो तर्फबाट सामाजिक, नैतिक, मानसिक वा आर्थिक तवरले सानो सहयोग मात्र पनि गर्न सकेको खण्डमा थुप्रै बालबालिकाहरूले फक्रिने अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।
बालबालिकाहरुका लागी काम गर्ने थुप्रै राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय निकायहरु छन । ती निकायहरु सँगको तालमेलमा विश्वका प्रत्येक नागरीकले आ आफ्नो तर्फबाट सामाजिक, नैतीक, मानसिक वा आर्थिक तवरले साने सहयोग मात्र पनि गर्न सकेको खण्डमा थुप्रै बालबालिकाहरु ले फक्र्रिने अवसर प्राप्त गर्न सक्छन । बालबालिकाहरु को प्रत्येक अधिकारु सुनिश्चित गर्न हामि प्रत्येक देशका नागरीकहरु सक्षम हौँ । अन्तराष्ट्रिय बाल दिवसको उपलक्ष्यमा हामि सारा नेपालीको तर्फबाट यहि शुभकामना प्रत्येक बालबालिकाहरु मा । सबै बालबालिका को जय होस ।
हरिबोधिनी एकादशी, तुलसी विवाह तथा विश्व बाल दिवसका विषयवस्तु फरक भए पनि यी तीनवटै अवसरले मानव जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने साझा सन्देश प्रदान गर्दछन्।
• हरिबोधिनी एकादशीले आध्यात्मिक चेतना, आत्मसंयम, सत्कर्म र धर्मप्रतिको जागरण सिकाउँछ।
• तुलसी विवाहले प्रकृति, पवित्रता, समर्पण, पारिवारिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्त्व बुझाउँछ।
• विश्व बाल दिवसले बालअधिकार, शिक्षा, समानता, सुरक्षा र भविष्यप्रतिको सामूहिक जिम्मेवारी सम्झाउँछ।
यी तीनवटै सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सकेमा व्यक्तिगत जीवनमा नैतिकता, पारिवारिक जीवनमा प्रेम र समाजमा सद्भाव स्थापित गर्न सकिन्छ। धर्मले मानिसलाई असल बन्न सिकाउँछ। संस्कृतिले मानिसलाई आफ्नो मौलिक पहिचानसँग जोड्छ। शिक्षाले विवेक र चेतना प्रदान गर्छ। बालअधिकारको संरक्षणले सभ्य तथा समुन्नत समाज निर्माणको आधार तयार गर्छ। त्यसैले आध्यात्मिकता र आधुनिक मानवअधिकारबीच विरोध होइन, परस्पर परिपूरक सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्नुपर्छ।
यी महत्त्वपूर्ण अवसरले नेपाल सरकार, स्थानीय तह, धार्मिक तथा सामाजिक सङ्घसंस्था, शैक्षिक प्रतिष्ठान, सञ्चारमाध्यम र अभिभावकलाई आ–आफ्नो दायित्व स्मरण गराउँछन्।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
• तुलसीलगायत औषधीय वनस्पतिको संरक्षण तथा वृक्षरोपणलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
• प्रत्येक बालबालिकाका लागि गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• बालश्रम, बालविवाह, हिंसा र शोषणविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
• बालबालिकालाई नैतिक शिक्षा, मानवीय मूल्य, अनुशासन, सिर्जनशीलता र वैज्ञानिक सोचको वातावरण प्रदान गर्नुपर्छ।
• डिजिटल प्रविधिको सुरक्षित तथा रचनात्मक प्रयोगबारे बालबालिका र अभिभावकलाई सचेत गराउनुपर्छ।
विशेषगरी सञ्चारमाध्यमले बालबालिकाका अधिकार, प्रतिभा, समस्या र सम्भावनालाई प्राथमिकताका साथ सार्वजनिक बहसमा ल्याउनुपर्छ। बालबालिकालाई केवल भविष्यका कर्णधार भनेर सम्बोधन गर्ने होइन, उनीहरूलाई वर्तमानका सम्मानित नागरिकका रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ।
हरिबोधिनी एकादशी तथा तुलसी विवाहको पावन अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, समृद्धि, आरोग्य र आध्यात्मिक उन्नतिको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
विश्व बाल दिवसका अवसरमा विश्वभरिका सम्पूर्ण बालबालिकाको सुरक्षित, शिक्षित, स्वस्थ, सम्मानित र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दछौँ।
(लेखक राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहन्छ)

Like