अन्य थपतनहुँ जिल्लाको विशेष समाचारधर्म–संस्कृति/रीतिथितिमुख्य समाचारविचारसमाचारस्पेसलहेडलाइन

विश्व शौचालय दिवस, अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस तथा विश्व दर्शनशास्त्र दिवस : मानव मर्यादा, स्वास्थ्य सुरक्षा, लैङ्गिक समानता र विवेकपूर्ण चिन्तनको त्रिवेणी

Share to:

स्वच्छता र सरसफाइको सुनिश्चिततादेखि पुरुषको सकारात्मक भूमिका तथा दर्शनशास्त्रको ज्ञानसम्म—स्वस्थ, सभ्य, समतामूलक र विवेकशील समाज निर्माणको साझा सङ्कल्प

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग ३,


डा. के. बि. सम्राट

मानव सभ्यताको वास्तविक पहिचान केवल भौतिक विकास, आर्थिक समृद्धि र आधुनिक प्रविधिको उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन। मानिसले कस्तो जीवनशैली अपनाएको छ, आफ्नो स्वास्थ्य र वातावरणप्रति कति जिम्मेवार छ, परिवार तथा समाजमा कस्तो भूमिका निर्वाह गरेको छ र सत्य, न्याय एवं मानवीय मूल्यप्रति कति प्रतिबद्ध छ भन्ने कुराले पनि सभ्यताको स्तर निर्धारण गर्दछ।
हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा मनाइने विश्व शौचालय दिवस र अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस तथा नोभेम्बर महिनाको तेस्रो बिहीबार मनाइने विश्व दर्शनशास्त्र दिवसले मानव जीवनका तीन महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गर्दछन्। विश्व शौचालय दिवसले स्वच्छता, सरसफाइ र सुरक्षित शौचालयको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवसले पुरुषको स्वास्थ्य, सकारात्मक योगदान, जिम्मेवारी र लैङ्गिक सहकार्यलाई प्रोत्साहन गर्दछ। त्यसैगरी विश्व दर्शनशास्त्र दिवसले मानव विवेक, आलोचनात्मक चिन्तन, नैतिकता, ज्ञान र सत्यको खोजीलाई अगाडि बढाउँछ।
यी तीनवटै दिवसको मूल सन्देश एउटै छ—स्वस्थ शरीर, जिम्मेवार सामाजिक व्यवहार र विवेकशील चेतनाको समन्वयबाट मात्र समुन्नत मानव समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।
विश्व शौचालय दिवस – स्वच्छता, स्वास्थ्य र मानव मर्यादाको आधार :
विश्व शौचालय दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १९ मा मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०१३ मा यस दिवसलाई औपचारिक मान्यता दिएको हो। यसको प्रमुख उद्देश्य विश्वभर सुरक्षित, स्वच्छ, पहुँचयोग्य र व्यवस्थित शौचालयको आवश्यकता सम्बन्धमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो।
शौचालय मानिसको आधारभूत आवश्यकता हो। स्वच्छ शौचालयको अभावले व्यक्तिको स्वास्थ्य, सम्मान, सुरक्षा, शिक्षा र सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पार्दछ। विशेषगरी बालबालिका, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा विपन्न समुदायले सुरक्षित शौचालयको अभावमा अनेकौँ कठिनाइ भोग्नुपरेको छ।
असुरक्षित खुला दिसापिसाब, दूषित पानी र अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापनले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, आन्द्रासम्बन्धी सङ्क्रमण तथा अन्य सरुवा रोग फैलिन सक्छन्। त्यसैले शौचालय निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको नियमित सरसफाइ, पानीको उपलब्धता, हात धुने व्यवस्था, ढल तथा मलमूत्रको सुरक्षित व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा शौचालय र सरसफाइलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। खुला दिसामुक्त अभियानले महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरे पनि सबै नागरिकका लागि सुरक्षित र दिगो सरसफाइ सेवा सुनिश्चित भएको मान्न सकिँदैन। दुर्गम बस्ती, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सार्वजनिक स्थल तथा विपद् प्रभावित क्षेत्रमा स्वच्छ शौचालयको व्यवस्था अझै चुनौतीपूर्ण छ।
यसका लागि स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ। प्रत्येक विद्यालयमा बालमैत्री र लैङ्गिकमैत्री शौचालय, सार्वजनिक स्थलमा अपाङ्गमैत्री शौचालय तथा प्रत्येक घरमा सुरक्षित सरसफाइको व्यवस्था हुनुपर्दछ।
स्वच्छ शौचालय सुविधा मात्र होइन, मानव अधिकार, स्वास्थ्य सुरक्षा र आत्मसम्मानको विषय हो।
विश्व शौचालय दिवस हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा दिगो विकास लक्ष्य ६ (SDG 6) अर्थात् सबैका लागि पानी तथा सरसफाइको पहुँच सुनिश्चित गर्नका लागि उचित कदम चाल्न प्रेरित गर्ने उद्देश्यले विश्वव्यापी रूपमा मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जल (UN-Water) को समन्वयमा सञ्चालन हुने विश्व शौचालय दिवस अभियानलाई विश्वभरका लाखौँ व्यक्ति तथा सङ्घसंस्थाहरूले आफ्ना कार्यक्रम तथा विभिन्न अभियानहरूमार्फत समर्थन गर्दै आएका छन्।
सन् २०३० सम्मको दीर्घकालीन विकास लक्ष्यमा संसारका हरेक बासिन्दालाई सरसफाइका स्रोत र सुविधाका साथै फोहोर पानीको प्रशोधन, पुनःप्रयोग तथा सुरक्षित व्यवस्थापनका स्रोत र संरचना पनि सुलभ बनाउने लक्ष्य रहेको छ।
ट्वाइलेट, चर्पी, शौचालय, रेस्टरुम लगायत थुप्रै नाम छन्। यो हरेक मानवलाई अपरिहार्य कुरा हो। तथापि हामीकहाँ भने अत्यन्त फोहोर या दुरवस्था जनाउने ठाउँलाई ट्वाइलेटजस्तो छ्या भन्ने चलन छ। बच्चाले राम्रो नपढेमा ट्वाइलेटमा थुनिदिन्छु भन्ने धम्कीहरू त हामीमध्ये धेरैले भोगेका अनि खपेका छौँ। जीवनका लागि अपरिहार्य अनि सरसफाइको पर्याय शौचालयलाई किन यति साह्रो घृणा अनि वितृष्णाका रूपमा हेरिएको हो भन्ने तर्कना कहिलेकाहीँ लाग्ने गर्दछ।
नेपालमा अस्पतालदेखि सिनेमा घरसम्म अधिकांश शौचालयहरू दुर्गन्धित हुने गरेको हामीले पाएका छौँ भने अहिले आएर सपिङ मल लगायतका ठाउँहरूमा भने सुस्तरी शौचालय सभ्यता अनि सरसफाइमा बढोत्तरी भएकै हो।
विदेशीहरूले ट्वाइलेट पेपरले शौच सफा गर्दछन् अनि फ्लस गरेर बगाउँदछन् भने हामी अधिकांश नेपालीहरू पानीले धुने र बगाउने शौचालय प्रयोग गर्दछौँ। दुवै तरिका सही हुन्। प्रयोग गर्ने आ–आफ्नै तरिकाहरू हुन्छन्, तर सरसफाइ महत्त्वपूर्ण कुरा हो। मुख्य कुरा आउने पुस्ताहरूलाई शौचालय फोहोर ठाउँ हो भन्ने भावना विकास हुन नदिऊँ। शौचालय सफा गरेर कोही सानो हुँदैन र यसलाई सफा गरेर सङ्क्रमणरहित बनाउनुको विकल्प छैन भन्ने जानकारी र सन्देशहरू हरेक वर्ग, लिङ्ग, जातजाति, समुदायसम्म पुर्‍याउनु जरुरी छ। याद राखौँ, सफा शौचालयको सही प्रयोग पनि सभ्य समाजको एउटा अभिन्न अङ्ग हो।
मान्छेहरूले सभ्यताको क्रमसँगै आफ्ना रहनसहन अनि सरसफाइका मापदण्ड दुरुस्त राख्न धेरै परिवर्तन र विकास गरेका छन्। ढुङ्गे युगबाट आजसम्म आइपुग्दा हाम्रो दिनचर्यासँग विभिन्न आनीबानी, चालचलन र अभ्यासहरू थपिँदै आएका छन्। शौचालय पनि तिनीहरूमध्येको एक हो।
सुरुसुरुमा खोलाका किनार, खेतबारी या पोखरीका डिलहरूमा शौच गर्ने मान्छेहरूले बिस्तारै एउटा छुट्टै सानो कोठा शौचालयको रूपमा प्रयोग गर्न थालेका हुन्। विश्वप्रसिद्ध यात्री मार्को पोलोले आफ्ना साथी रुस्तिचेल्लोलाई लेखेको आत्मवृत्तान्त या यात्रा संस्मरणमा त्यसबखतको चिनियाँ सभ्यतामा चर्पी र कागजी पैसाको प्रयोगका बारेमा व्याख्या गरेको पाइन्छ।
आज हामीहरू विभिन्न प्रकारका शौचालयहरू प्रयोग गर्दछौँ। कुनै कुर्सीजस्तो बसेर शौच गर्न मिल्ने, कुनै पुरानै खालको पैताला टेकेर गरिने। गाउँघरमा सेप्टिक ट्याङ्क या रिङ हालेर बनाइएका शौचालयहरूको प्रचलन अझै छ।
शौचालयलाई फोहोर ठाउँका रूपमा हेरिने गरिए पनि सरसफाइमा वर्तमान सभ्यता र विकासमा भएका प्रयोगहरूका कारण अब फोहोर शौचालय होइन, आफू बस्ने कोठाभित्रै सङ्क्रमणरहित, सफा र आकर्षक शौचालय हामी घरघरमा हेर्न सक्छौँ। हरेक बिहान सामान्यतया हामी सबै शौचालय जान्छौँ। दिनभरिमा एउटा मानव सबैभन्दा धेरै जाने एक मात्र ठाउँ नै शौचालय हो। शौचालयको प्रयोगपछि गर्नुपर्ने पहिलो काम भनेको साबुनपानीले हात धुने र साबुन नभएमा खरानीपानीले धुनुपर्ने कुराहरू पनि विभिन्न सञ्चारस्रोतहरूमार्फत जस्तैः टिभी, रेडियोबाट प्रचारप्रसार गर्ने गरिएको छ। अझै पनि शौचालय प्रयोग गरिसकेपछि पानी हाल्नुहोला, सफा गर्नुहोला भन्नेजस्ता सन्देशहरू सार्वजनिक शौचालयहरूमा लेखिएको पाइन्छ। यस अर्थमा शौचालय प्रयोग पनि एउटा सभ्यता हो, जुन हामीले अवलम्बन गर्न जरुरी छ। अझै पनि संसारभरि करिब ३ अर्ब ४० करोड मानिसले सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित गरिएको सरसफाइ सेवाको पहुँच पाएका छैनन्। सन् २०२४ सम्मको तथ्याङ्कअनुसार विश्वका ३५ करोड ४० लाख मानिस अझै पनि खुला ठाउँमा दिसा गर्न बाध्य छन्। विश्वव्यापी रूपमा सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित सरसफाइ सेवाको पहुँच सन् २०१५ मा ४८ प्रतिशत रहेकोमा सन् २०२४ मा बढेर ५८ प्रतिशत पुगेको छ।
यी तथ्याङ्क विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बाल कोष (UNICEF) को संयुक्त अनुगमन कार्यक्रम (JMP) को सन् २०२५ मा प्रकाशित सन् २००० देखि २०२४ सम्मको प्रतिवेदनमा आधारित छन्।
नेपालमा बिस्तारै घरघरमा शौचालयको दैनिक प्रयोगमा वृद्धि हुन थालेको भए पनि बढ्दो सहरीकरणका नमुना जिल्लाहरूमा नगर विस्तारका सोचहरूमा सार्वजनिक शौचालय भने प्राथमिकतामा अझै परेको देखिँदैन। भएका सार्वजनिक शौचालयमा पनि उचित सरसफाइ तथा व्यवस्थापन पाइँदैन। नेपालको हकमा उपलब्ध पछिल्लो WHO तथ्याङ्क (सन् २०२२) अनुसार ४९ प्रतिशत जनसङ्ख्याले मात्र सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित सरसफाइ सेवाको उपयोग गरेका थिए। त्यस्तै, ६५ प्रतिशत जनसङ्ख्याको घरपरिसरमा साबुन र पानीसहित हात धुने सुविधा उपलब्ध थियो। UNICEF को तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२२ मा नेपालमा ७ प्रतिशत जनसङ्ख्या अझै खुला ठाउँमा दिसा गर्न बाध्य थियो।
नेपालका कतिपय गाउँहरूमा सुरुसुरुमा बनाइएको शौचालयमा भने धान या काठ राखेर शौच गर्न बाहिर जाने चलनलाई अब नयाँ पुस्ताले चिर्दै गएको त छ, तथापि सार्वजनिक शौचालयको अवस्था दर्दनाक छ।
शौचालयको प्रयोगका लागि शौचालय नभएको घरमा छोरी नदिने देखि सामाजिक बहिष्कारसम्म गर्ने अभियान सिर्जना गरेर विभिन्न सरकारी र गैरसरकारी संस्थाहरूले व्यापक भूमिका खेलेका छन्। तर नेपालका विकसित सहरहरूमै पनि सहज सार्वजनिक शौचालयको व्यवस्था छैन, जसका कारण धेरै अप्ठेरो पर्ने गर्दछ। कतिपय ठाउँमा त सार्वजनिक शौचालयको शुल्क यति महँगो छ कि सायद संसारभरिमै सबैभन्दा धेरै पैसा तिरेर मलमूत्र त्याग गर्ने हामी नेपाली नै हौँ कि भन्ने भान हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस – सकारात्मक पुरुषत्व, स्वास्थ्य र सामाजिक उत्तरदायित्व :
हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको उद्देश्य पुरुष तथा बालकको स्वास्थ्य, सकारात्मक पुरुष आदर्श, परिवार र समाजप्रतिको योगदान, लैङ्गिक समानता तथा आपसी सम्मानको प्रवर्द्धन गर्नु हो।
पुरुष समाजको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। परिवार निर्माण, सामाजिक विकास, राष्ट्रको आर्थिक उन्नति, शिक्षा, विज्ञान, संस्कृति, राजनीति र सार्वजनिक सेवाका विभिन्न क्षेत्रमा पुरुषको योगदान उल्लेखनीय रहँदै आएको छ। तर पुरुष हुनुको अर्थ केवल आर्थिक जिम्मेवारी वहन गर्नु वा सामाजिक नेतृत्व गर्नु मात्र होइन। संवेदनशीलता, करुणा, सहिष्णुता, नैतिकता र जिम्मेवारी पनि असल पुरुषत्वका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
आजको समाजमा पुरुष स्वास्थ्यका विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ। शारीरिक रोग, मानसिक तनाव, अस्वस्थ जीवनशैली, लागूपदार्थको दुरुपयोग, आत्महत्याको जोखिम तथा स्वास्थ्य परीक्षणप्रतिको बेवास्ता पुरुष स्वास्थ्यका चुनौती हुन्। सामाजिक दबाबका कारण कतिपय पुरुषले आफ्नो मानसिक पीडा व्यक्त गर्न नसक्ने अवस्था पनि देखिन्छ।
त्यसैले पुरुषले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनु, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु, सन्तुलित आहार लिनु, व्यायाम गर्नु, पर्याप्त निद्रा लिनु र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
यस दिवसले महिलाको अधिकार र पुरुषको अधिकारलाई प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउँदैन। बरु महिला र पुरुषबीच समान अवसर, पारस्परिक सम्मान, साझा जिम्मेवारी र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न प्रेरित गर्दछ।
छोराछोरीको पालनपोषण, घरायसी काम, ज्येष्ठ नागरिकको सेवा, सामाजिक सद्भाव र बालबालिकाको चरित्र निर्माणमा पुरुषको सक्रिय सहभागिता हुनुपर्दछ। हिंसा, विभेद, दुर्व्यवहार र अहङ्कारलाई पुरुषत्वको पहिचान बनाउनु हुँदैन।
असल पुरुष त्यो हो, जसले आफ्नो परिवारलाई माया गर्छ, महिलाको सम्मान गर्छ, बालबालिकालाई उचित संस्कार दिन्छ र समाजमा न्याय, शान्ति तथा समानताको पक्षमा उभिन्छ।
नेपालमा यो दिनले अझै व्यापक रूपमा पहिचान र उत्सवको रूप लिन सकेको छैन। यद्यपि, पछिल्लो समय केही समूहहरूले यो दिन मनाउन सुरु गरेका छन्। सन् २०१८ मा स्वतन्त्र युवा समूह ‘हामी दाजुभाइ’ले यो दिवसको अवसरमा जावलाखेलदेखि र्‍याली आयोजना गरेको थियो। उक्त र्‍यालीमा सहभागी हुनेमध्ये पूर्वप्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ पनि एक थिए। र्‍यालीपछि आयोजित कोणसभालाई सम्बोधन गर्दै उनले सबै पुरुष तथा महिलाले वर्षका ३६५ वटै दिनलाई आफ्ना दिवसका रूपमा मनाउन सक्ने अवस्था हुनुपर्ने बताए।
‘हामी दाजुभाइ’ले महिलाको अधिकार आन्दोलनप्रति पुरुषहरूको ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्न पनि उक्त कार्यक्रम आयोजना गरिएको जनाएको थियो। उनीहरूले पुरुषहरू पनि यौन हिंसा तथा अन्य लैङ्गिक रूढिवादी धारणाका सिकार हुने गरेको सन्देशसमेत दिएका थिए।
विश्व दर्शनशास्त्र दिवस – सत्यको खोजी, विवेकको विकास र मानवताको मार्गदर्शन :
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (UNESCO) ले सन् २००२ देखि विश्व दर्शनशास्त्र दिवस मनाउन थालेको हो। सन् २००५ मा UNESCO को महासभाले नोभेम्बर महिनाको तेस्रो बिहीबारलाई विश्व दर्शनशास्त्र दिवसका रूपमा घोषणा गरेको थियो। सन् २०२६ मा यो दिवस नोभेम्बर १९ अर्थात् आज परेको छ।
दर्शनशास्त्र मानव सभ्यताको बौद्धिक, नैतिक र आध्यात्मिक विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो। दर्शनले मानिसलाई आफू को हुँ, जीवनको उद्देश्य के हो, सत्य के हो, न्याय के हो, प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ तथा असल जीवन कसरी जिउन सकिन्छ भन्ने प्रश्नहरूको खोजी गर्न प्रेरित गर्दछ।
पूर्वीय दर्शनमा वेद, उपनिषद्, योग, सांख्य, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा, वेदान्त, बौद्ध र जैन दर्शनले मानव जीवनका विभिन्न आयामलाई व्याख्या गरेका छन्। पश्चिमी दर्शनमा सुकरात, प्लेटो, अरस्तु, इमानुएल कान्ट तथा अन्य दार्शनिकहरूले तर्क, नैतिकता, ज्ञान र राज्य व्यवस्थासम्बन्धी चिन्तनलाई समृद्ध बनाएका छन्।
नेपाली समाजमा पनि दर्शनको महत्त्व अत्यन्त गहिरो छ। ऋषिमुनिहरूको तपस्या, ज्ञान, साधना र आध्यात्मिक चिन्तनले नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएको छ। भगवान् बुद्धको अहिंसा, करुणा र मध्यम मार्गको सन्देशले विश्व मानवतालाई शान्ति र सहअस्तित्वको बाटो देखाएको छ।
दर्शनशास्त्र केवल पुस्तकमा सीमित विषय होइन। यो दैनिक जीवनमा सही र गलत छुट्याउने क्षमता हो। यसले अन्धविश्वासभन्दा विवेक, घृणाभन्दा करुणा, अहङ्कारभन्दा विनम्रता र द्वन्द्वभन्दा संवादलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ।
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल, सूचना प्रविधि, वातावरणीय सङ्कट, युद्ध, हिंसा र नैतिक चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। यस्तो समयमा वैज्ञानिक विकाससँगै नैतिक दर्शन र मानवीय विवेकको आवश्यकता अझ बढेको छ।
ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ, तर विवेकले उसलाई असल मानिस बनाउँछ।
हरेक वर्ष नोभेम्बर महिनाको तेस्रो बिहीबार विश्व दर्शन दिवस मनाएर युनेस्कोले मानव चिन्तनको विकास, प्रत्येक संस्कृति तथा प्रत्येक व्यक्तिका लागि दर्शनको चिरस्थायी महत्त्वलाई उजागर गर्दै आएको छ। सन् २००२ देखि युनेस्कोको पहलमा यो दिवस मनाउँदै आइएको छ। आजको दिन युनेस्कोले विश्वभर दर्शनशास्त्रको बारेमा शिक्षा प्रदान गर्ने कार्यक्रमहरुको आयोजना गर्दछ। यस्ता कार्यक्रमहरुबाट अहिलेका युवा पुस्ता देखि लिएर हाम्रो आउने पुस्ताहरुले पनि दर्शनशास्त्र शिक्षणको विश्वव्यापी महत्त्वलाई रेखांकित गर्न सकुन भन्ने युनेस्कोको उद्देश्य रहेको पाइन्छ।
विश्व दर्शन दिवसको सुरुवात भएदेखि नै युनेस्कोले क्लाउड लेभी–स्ट्रस, अमर्त्य सेन र एड्गर मोरिनजस्ता प्रख्यात चिन्तकहरूका व्याख्यानहरू आयोजना गर्दै आएको छ। सन् २०२६ को विश्व दर्शन दिवसका अवसरमा युनेस्कोले पेरिसस्थित आफ्नो मुख्यालयमा दार्शनिक सुलेमान बाकिर डियाग्नेको विशेष प्रवचन आयोजना गर्न विश्वभरका चिन्तक तथा नीति–निर्माताहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गर्नेछ। “सँगै मिलेर पृथ्वीमा बाँचौँ” (Living the Earth Together) शीर्षकको उक्त प्रवचनमा ‘सार्वभौमिक मानव’ (Universal Human) को अवधारणाबारे चर्चा गरिनेछ।
प्रवचनपछि एक गोलमेच छलफल (Round-table Discussion) आयोजना हुनेछ, जसको मुख्य विषयवस्तु “सँगै सोच्ने र कार्य गर्ने: विविध चुनौतीहरूले भरिएको विश्वमा सहअस्तित्व कायम गर्न दर्शनको भूमिका” भन्ने आधारभूत प्रश्नमा केन्द्रित हुनेछ। वास्तविकता र अस्तित्वको स्वभाव अध्ययन गर्नु नै दर्शनशास्त्र (Philosophy) हो। दर्शनशास्त्र मानव सोचको सबै भन्दा महत्वपूर्ण क्षेत्रहरु मध्ये एक हो, किनकी यसले जीवनको अर्थ प्राप्त गर्नको लागि मानिसहरुलाई उत्साहित गर्दछ। अहिले विश्व आधुनिकीकरण तर्फ मोडिएको छ, यहि आधुनिकिकरणको हितकारी प्रभाव धेरै समाजहरुमा छाड्न पनि दर्शनशास्त्रको मुख्य योगदान रहने गरेको छ। हुन त, पुरातन समयमा शुरु भएको कतिपय दार्शनिक बहसहरू अझै पनि अनुत्तरित नै छन्, तर ति केहि अपवादहरु हुन्। अहिलेको समयमा विश्वका कुना कन्दरामा मानवताले सामना गर्दै आएका समस्याहरुलाई अनुसन्धान र अध्ययनहरु गरेपश्चात, त्यसको दार्शनिक विश्लेषणगरि आएका चुनौतीहरुलाई अधिक प्रभावकारी ढङ्गले हल तर्फ लैजाने कार्यक्रमहरुलाई आजको यस दिनले बढावा दिने गरेको छ।
दर्शनशास्त्र अस्तित्व, ज्ञान, मानहरू, कारण, दिमाग, र भाषा जस्ता विषयहरूको सामान्य र मौलिक समस्याहरूको अध्ययन हो। अन्य अनुसन्धानहरू जस्तै कला, विज्ञान वा राजनीति दर्शनशास्त्रसँग सम्बन्धित रहेका छन्। समाजको प्रत्येक संस्था दार्शनिक विचारधारामा आधारित छ, चाहे त्यो कानुनी संस्था होस्, सरकार होस्, धर्म होस्, परिवार होस्,उद्योग वा व्यापार होस् वा शिक्षा। दार्शनिक विभेदहरूले सरकारलाई परास्त पार्न सक्छ, कानुनमा कठोर परिवर्तनहरू ल्याउन सक्छ र सम्पूर्ण आर्थिक प्रणालीहरूको परिवर्तन गर्न सक्छ। एक समाजको शैक्षिक प्रणालीले सिकाउने मूल्यहरूले समाजको दार्शनिक विचारहरूलाई झल्काउँछ। आजको यस महत्वपूर्ण दिनको सबैमा शुभकामना।
विश्व शौचालय दिवस, अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस र विश्व दर्शनशास्त्र दिवस फरक–फरक विषयसँग सम्बन्धित भए पनि यी दिवसबीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध रहेको छ।
विश्व शौचालय दिवस ले स्वच्छता, स्वास्थ्य, वातावरणीय संरक्षण र मानव मर्यादाको शिक्षा दिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस ले स्वास्थ्य, पारिवारिक जिम्मेवारी, सकारात्मक पुरुषत्व र लैङ्गिक समानताको सन्देश दिन्छ।
विश्व दर्शनशास्त्र दिवस ले विवेक, नैतिकता, सत्यको खोजी, आत्मज्ञान र मानवीय चेतनाको विकासमा जोड दिन्छ।
यी तीनवटै विषयले मानिसलाई आफ्नो व्यक्तिगत जीवनदेखि परिवार, समाज, राष्ट्र र विश्व समुदायप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्दछन्। स्वच्छ वातावरणबिना स्वस्थ जीवन सम्भव हुँदैन। स्वस्थ जीवनबिना सिर्जनात्मक सोच र कर्म प्रभावकारी हुन सक्दैन। त्यस्तै दर्शन र नैतिक चेतनाबिना वैज्ञानिक तथा आर्थिक विकासले मात्र मानवतालाई पूर्णता दिन सक्दैन। त्यसैले स्वच्छता, स्वास्थ्य, चरित्र र विवेकलाई एकीकृत गर्दै अघि बढ्नु आजको आवश्यकता हो। नेपालले यी तीनवटै दिवसबाट प्राप्त सन्देशलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
पहिलो – स्वच्छता र सरसफाइमा राष्ट्रिय प्रतिबद्धता : प्रत्येक नागरिकलाई सुरक्षित शौचालय, स्वच्छ खानेपानी र व्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापनको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। विद्यालयदेखि सार्वजनिक कार्यालयसम्म सरसफाइलाई अनिवार्य संस्कार बनाउनुपर्छ।
दोस्रो – पुरुष स्वास्थ्यमा विशेष प्राथमिकता : पुरुष तथा बालकको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिमा प्रभावकारी रूपमा समेट्नुपर्छ। स्वास्थ्य परीक्षण, मानसिक परामर्श, स्वस्थ जीवनशैली र हिंसारहित सामाजिक व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
तेस्रो – दर्शन र नैतिक शिक्षाको प्रवर्द्धन : विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा दर्शन, नैतिक शिक्षा, वैज्ञानिक सोच, आलोचनात्मक चिन्तन र मानवीय मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। युवापुस्तालाई प्रश्न गर्न, तर्क गर्न र सत्यको खोजी गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
चौथो – सामाजिक समानता र सहकार्य : महिला र पुरुषबीच सम्मान, समान अवसर र साझा जिम्मेवारीको वातावरण विकास गर्नुपर्छ। परिवार, समाज र राष्ट्र निर्माणमा सबैको योगदानलाई समान महत्त्व दिनुपर्छ।
पाँचौँ – वातावरणमैत्री विकास : जलस्रोत, वनजङ्गल, भूमि र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै दिगो सरसफाइ तथा वातावरणीय व्यवस्थापनलाई विकास योजनासँग जोड्नुपर्छ।
यी दिवसका उद्देश्य सफल बनाउन सरकारको नीति, नागरिक समाजको सक्रियता र सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सरकारले सुरक्षित सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा, लैङ्गिक समानता र गुणस्तरीय शिक्षामा पर्याप्त बजेट तथा प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले घर, विद्यालय, बजार, अस्पताल र सार्वजनिक स्थलमा स्वच्छता अभियानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।
नागरिक समाजले समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्दै पुरुष स्वास्थ्य, परिवारको जिम्मेवारी, सामाजिक सद्भाव र नैतिक शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी सञ्चारमाध्यमले सूचना र समाचार सम्प्रेषणमा मात्र सीमित नभई समाजलाई शिक्षित, सचेत र जिम्मेवार बनाउने भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। टेलिभिजन, रेडियो, पत्रपत्रिका तथा डिजिटल माध्यमबाट स्वच्छता, स्वास्थ्य र दर्शनसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
विश्व शौचालय दिवस, अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस तथा विश्व दर्शनशास्त्र दिवसले मानव जीवनका आधारभूत आवश्यकतादेखि सामाजिक जिम्मेवारी र बौद्धिक चेतनासम्मका महत्त्वपूर्ण पक्षलाई एउटै सूत्रमा जोड्ने अवसर प्रदान गरेका छन्।
स्वच्छ शौचालय र सुरक्षित सरसफाइले मानिसको स्वास्थ्य तथा मर्यादाको रक्षा गर्दछ। सकारात्मक पुरुषत्वले परिवार र समाजमा सम्मान, समानता तथा सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्दछ। दर्शनशास्त्रले मानिसलाई सत्य, न्याय, विवेक, नैतिकता र आत्मज्ञानको मार्गमा अघि बढाउँछ।
आज विश्वले जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, रोगव्याधि, युद्ध, हिंसा, सामाजिक विभेद, मानसिक तनाव र नैतिक सङ्कटजस्ता अनेकौँ चुनौती सामना गरिरहेको छ। यी समस्याको समाधान केवल भौतिक विकासबाट सम्भव छैन। यसका लागि वैज्ञानिक चेतना, नैतिक शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक विवेकको समन्वय आवश्यक छ।
नेपालले पनि स्वच्छता र स्वास्थ्यलाई जीवनशैली, समानतालाई सामाजिक संस्कार र दर्शनलाई विवेकपूर्ण जीवनको मार्गदर्शन बनाउन सक्नुपर्छ। नागरिकको चरित्र निर्माण, युवा पुस्तामा सकारात्मक सोचको विकास र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीबोध अभिवृद्धि गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
मानिसको महानता उसको सम्पत्ति, शक्ति वा पदले होइन, उसको विचार, व्यवहार, चरित्र र मानवताप्रतिको योगदानले निर्धारण गर्दछ।
स्वच्छता हाम्रो संस्कार बनोस्, स्वास्थ्य हाम्रो प्राथमिकता बनोस्, समानता हाम्रो व्यवहार बनोस् र दर्शन हाम्रो जीवनको मार्गदर्शक बनोस्। यही नै विश्व शौचालय दिवस, अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस तथा विश्व दर्शनशास्त्र दिवसको साझा सन्देश हो।
स्वच्छताले शरीर स्वस्थ बनाउँछ, सदाचारले चरित्र उच्च बनाउँछ र दर्शनले चेतना उज्यालो बनाउँछ।
स्वस्थ नागरिक, जिम्मेवार परिवार, विवेकशील समाज र समृद्ध राष्ट्र निर्माणका लागि यी तीनै आधार अपरिहार्य छन्।
ॐ असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रका उपाध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण डट कमका संचालक हुनुहन्छ)

Like