कुष्माण्ड नवमी व्रत : आदिशक्ति माता कुष्माण्डाको आराधना, सृष्टि चेतना, आरोग्य, समृद्धि र आध्यात्मिक जागरणको पावन पर्व
शक्तिको उपासना, सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार, धर्म–कर्मको पालना र मानव कल्याणको सनातन सन्देश
राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग २,

निशा पाण्डे
सनातन हिन्दू धर्म, संस्कृति र आध्यात्मिक परम्परामा प्रत्येक व्रत, पर्व तथा धार्मिक अनुष्ठानले मानव जीवनलाई अनुशासित, पवित्र, मर्यादित र सदाचारी बनाउने गहन सन्देश बोकेको हुन्छ। यिनै धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व बोकेका पर्वहरूमध्ये कुष्माण्ड नवमी व्रत पनि श्रद्धा, भक्ति, शक्ति आराधना र आत्मशुद्धिसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिइन्छ।
माता कुष्माण्डा आदिशक्ति भगवती दुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये चौथो स्वरूप हुनुहुन्छ। उहाँलाई सृष्टिको आदिशक्ति, ब्रह्माण्डीय ऊर्जा, तेज, प्रकाश र जीवनचेतनाको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार उहाँको दिव्य मुस्कानबाट ब्रह्माण्डको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले माता कुष्माण्डाको आराधनाले अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, निराशाबाट आशातर्फ र अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ अग्रसर हुन प्रेरणा प्रदान गर्छ।
कुष्माण्ड नवमीको अवसरमा व्रत, पूजा, ध्यान, जप, दान, सेवा तथा परोपकारका कार्य गर्नुले मानिसमा आत्मसंयम, सकारात्मक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको विकास गराउने विश्वास गरिन्छ।
‘कुष्माण्डा’ शब्दलाई धार्मिक व्याख्यामा ‘कु’, ‘उष्मा’ र ‘अण्ड’ सँग जोडेर ब्रह्माण्डीय सृष्टि र ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। उहाँलाई अष्टभुजा देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उहाँका आठ हातमा विभिन्न दिव्य अस्त्र, शस्त्र तथा अमृतकलश रहेको धार्मिक चित्रण पाइन्छ।
माता कुष्माण्डालाई सूर्यलोकमा निवास गर्ने देवीका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँको तेजलाई सम्पूर्ण सृष्टिमा जीवन ऊर्जा प्रवाह गर्ने शक्तिका रूपमा लिइन्छ। यसले मानव जीवनमा पनि प्रकाश, विवेक, साहस, आत्मविश्वास र सकारात्मकताको महत्त्वलाई स्मरण गराउँछ।
नवरात्रको चौथो दिन माता कुष्माण्डाको विशेष पूजा गरिने परम्परा छ। उहाँको आराधनाले रोग, शोक, भय र नकारात्मकताबाट मुक्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ।
कार्तिक शुक्ल नवमीलाई विभिन्न धार्मिक परम्परामा कुष्माण्ड नवमी, अक्षय नवमी, आमला नवमी तथा धात्री नवमीका नामले पनि चिनिन्छ। नेपालका विशेषगरी मिथिला क्षेत्रमा यस पर्वको विशिष्ट सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ।
पौराणिक कथाअनुसार द्वापर युगमा भगवान् श्रीकृष्णले कुष्माण्ड नामक असुरको वध गरी धर्मको पुनःस्थापना गर्नुभएको प्रसङ्गसँग यो पर्व जोडिएको छ। यसै दिन भगवान् विष्णुको आराधना, आमलाको वृक्षको पूजा तथा कुभिण्डो दान गर्ने परम्परा पनि प्रचलित छ।
यस दिन गरिने स्नान, पूजा, तर्पण, दान तथा पुण्यकर्मबाट अक्षय पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। यहाँ ‘अक्षय’ भन्नाले कहिल्यै क्षय नहुने अर्थात् निरन्तर रहने भन्ने अर्थ बुझिन्छ।
कुष्माण्ड नवमीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आमलाको वृक्ष पूजा हो। धार्मिक मान्यताअनुसार कार्तिक शुक्ल नवमीदेखि पूर्णिमासम्म आमलाको वृक्षमा भगवान् विष्णुको विशेष वास रहने विश्वास गरिन्छ।
आमलाको फल आयुर्वेदिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसमा पाइने पोषक तत्त्वले शरीरको स्वास्थ्य र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमतामा योगदान पुर्याउँछन्।
यस पर्वले वृक्षलाई केवल वनस्पति नभई जीवनको आधारका रूपमा सम्मान गर्न सिकाउँछ। आज वन विनाश, जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय प्रदूषण र जैविक विविधताको क्षयीकरणजस्ता चुनौती बढिरहेका बेला आमलाको वृक्ष पूजा प्रकृति संरक्षणको सांस्कृतिक प्रेरणा बन्न सक्छ।
वृक्ष रोपण, वन संरक्षण, स्वच्छ वातावरण निर्माण र प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु नै यस पर्वको व्यावहारिक सन्देश हो।
कुष्माण्ड नवमीका दिन श्रद्धालु भक्तजनले बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने, भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने, आमलाको वृक्षमा जल अर्पण गर्ने र दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा छ।
यस अवसरमा निम्न धार्मिक कार्यहरू विशेष महत्त्वका मानिन्छन् :
बिहान स्नान गरी भगवान् विष्णुको स्मरण तथा आराधना गर्ने।
आमलाको वृक्षमा जल, अक्षता, फूल र दीप अर्पण गर्ने।
भगवान् विष्णुको मन्त्र, स्तोत्र तथा नामस्मरण गर्ने।
सामर्थ्यअनुसार कुभिण्डो, अन्न, फलफूल, वस्त्र तथा भोजन दान गर्ने।
पितृहरूको सम्झनामा तर्पण तथा श्रद्धाका कार्य गर्ने।
गरिब, असहाय, वृद्धवृद्धा तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने।
व्रत बस्ने श्रद्धालुले आफ्नो स्वास्थ्य र पारिवारिक परम्पराअनुसार फलाहार वा सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने। यी धार्मिक विधिहरू क्षेत्रीय परम्परा र कुलाचारअनुसार फरक हुन सक्छन्।
सनातन धर्मले दानलाई मानव जीवनको महत्त्वपूर्ण सद्गुणका रूपमा स्वीकार गरेको छ। कुष्माण्ड नवमीमा गरिने दानले मानिसलाई लोभ, मोह, अहंकार र स्वार्थबाट माथि उठ्न प्रेरित गर्छ। दानको वास्तविक अर्थ केवल धनसम्पत्ति प्रदान गर्नु होइन। भोकालाई भोजन, अशिक्षितलाई शिक्षा, बिरामीलाई उपचार, दुःखीलाई सान्त्वना र असहायलाई सहारा दिनु पनि महान् दान हो।
समाजमा आर्थिक असमानता, गरिबी, बेरोजगारी र सामाजिक विभेद विद्यमान रहेको वर्तमान अवस्थामा यस पर्वले मानवीय संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउन प्रेरणा दिन्छ।
आज कार्तिक शुक्ल पक्षको नवमी तिथि हो। आजको यस विशेष दिनलाई कुष्माण्ड नवमी, अक्षय नवमी, अमला नवमी र धात्री नवमीका नामले चिनिन्छ। आजका दिन अमलाको वृक्षको पूजा गर्ने गरिन्छ। भगवान् विष्णु कार्तिक शुक्ल नवमीदेखि कार्तिक पूर्णिमासम्म अमलाको रुखमा निवास गर्नुहुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ। आजका दिन अमलाको अतिरिक्त भगवान् विष्णुको पनि विधिविधानपूर्वक पूजाअर्चना गर्ने गरिन्छ। कुष्माण्ड नवमीका दिन स्नान, पूजा, तर्पण तथा अन्न आदिको दान गर्नाले अक्षय फल प्राप्त हुने शास्त्रोक्त कथन रहेको छ।
“अमला”लाई एउटा फलका रूपमा मात्र हेर्ने हामी सबैलाई सायद यो कुरा थाहा नहुन सक्छ कि थुप्रै गुणले भरिपूर्ण यस फलको धार्मिक महत्त्व पनि उत्तिकै रहेको छ। “अमला”को वृक्षमा भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको वास हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ। त्यसैले आजका दिन सबैले शुद्ध चित्तले अमलाको वृक्षको पूजाअर्चना गरेमा भगवान् विष्णु र भगवान् शिवको कृपा प्राप्त हुने तथा अमला र पीपलको विवाह गराइदिनाले अझ बढी पुण्य प्राप्त हुने मान्यता रहेको पाइन्छ। यसरी कमाइएको पुण्य यस जन्ममा मात्र नभई आगामी कैयौँ जन्मसम्म फलदायी रहने विश्वाससमेत गरिन्छ। पुराणमा उल्लेख भएअनुसार आजकै दिन भगवान् विष्णुले कुष्माण्ड नामक दैत्यको वध गर्नुभएको थियो। त्यसै कारण आजको दिनलाई कुष्माण्ड नवमी भनिएको हो। अमला भगवान् विष्णुको प्रिय फल भएकाले आज यसको विशेष महत्त्व रहेको हो। यस विशेष दिनमा अमलाको वृक्षबाट अमृतका थोपाहरू झर्ने मान्यता रहेको छ। त्यसैले आज अमलाको वृक्षको तल बसेर भोजन गर्नाले पनि समस्त रोगव्याधि नष्ट हुने जनविश्वास छ। आज बिहान उठेर स्नान गरेपछि अमलाको वृक्षमा शुद्ध जल चढाउनु निकै फलदायी मानिन्छ। यसरी जल चढाएर आजका दिन व्रत बस्नाले सम्पूर्ण पाप नष्ट भई सबै मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास रहेको छ।
नेपाल बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय विशेषताले सम्पन्न राष्ट्र हो। यहाँका चाडपर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैनन्; तिनले सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामुदायिक सद्भावलाई समेत सुदृढ बनाउँछन्।
विशेषगरी मधेश प्रदेशको मिथिला क्षेत्रमा कुष्माण्ड नवमीको विशिष्ट महत्त्व रहेको छ। यस अवसरमा धार्मिक अनुष्ठान, पूजा, दान तथा सांस्कृतिक गतिविधिमार्फत पुर्खाहरूबाट प्राप्त परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने कार्य गरिन्छ।
यस्ता पर्वहरूको संरक्षण गर्नु भनेको आफ्नो मौलिक पहिचान, सभ्यता र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु पनि हो।
आजको विश्व भौतिक विकास, प्रविधि र आर्थिक प्रतिस्पर्धामा तीव्र गतिले अघि बढिरहेको छ। तर मानिसमा मानसिक अशान्ति, पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक असहिष्णुता, वातावरणीय संकट र नैतिक मूल्यको ह्रासजस्ता समस्या पनि बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कुष्माण्ड नवमीले केही महत्त्वपूर्ण सन्देश प्रदान गर्दछ :
• आध्यात्मिक चेतना: आत्मानुशासन, ध्यान, भक्ति र सकारात्मक चिन्तनको विकास।
• प्रकृति संरक्षण: वृक्ष, वनस्पति, जल र जैविक विविधताको संरक्षण।
• स्वास्थ्य जागरण: आयुर्वेदिक ज्ञान, पौष्टिक आहार र स्वस्थ जीवनशैलीको प्रवर्द्धन।
• सामाजिक सद्भाव: दान, सेवा, सहयोग र सहकार्यको भावना अभिवृद्धि।
• नैतिक जागरण: सत्य, धर्म, करुणा, इमानदारी र सदाचारको पालना।
• सांस्कृतिक संरक्षण: मौलिक परम्परा, धार्मिक सम्पदा र पुर्खाको ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण।
यी मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र धार्मिक पर्वको वास्तविक उद्देश्य सार्थक हुन सक्छ।
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा राष्ट्रिय पहिचानको अमूल्य निधि हो। त्यसैले राज्यले धार्मिक स्थल, मठमन्दिर, आश्रम, तीर्थस्थल तथा परम्परागत पर्वहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। स्थानीय तहले वृक्षारोपण, वातावरण संरक्षण, धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक अध्ययन र जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। सञ्चारमाध्यमले यस्ता पर्वहरूको धार्मिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक तथा सामाजिक पक्षलाई तथ्यपरक ढङ्गले जनसमक्ष पुर्याउनुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई अन्धविश्वास होइन, धर्मको वास्तविक मर्म, वैज्ञानिक चेतना, नैतिक शिक्षा र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी सिकाउनु आजको आवश्यकता हो।
कुष्माण्ड नवमी व्रत केवल धार्मिक आस्था र परम्पराको निरन्तरता मात्र होइन; यो आत्मशुद्धि, प्रकृति संरक्षण, आरोग्य, दान, धर्म र मानव सेवाको प्रेरणादायी अवसर पनि हो। माता आदिशक्ति कुष्माण्डाको दिव्य शक्तिको स्मरण, भगवान् विष्णुको आराधना, आमलाको वृक्षप्रतिको सम्मान र परोपकारको भावनाले मानिसलाई जीवनको वास्तविक उद्देश्य बुझ्न प्रेरित गर्छ।
हामीले धार्मिक अनुष्ठानलाई व्यवहारसँग जोड्न सक्नुपर्छ। पूजा गर्दा प्रकृतिको संरक्षण, व्रत बस्दा आत्मसंयम, दान गर्दा मानव सेवा र धर्मको पालना गर्दा सत्य तथा सदाचारलाई प्राथमिकता दिन सक्नुपर्छ।
धर्मले मानवलाई मानवतासँग जोडोस्, संस्कृतिले समाजलाई एकताबद्ध बनाओस्, प्रकृतिले जीवनलाई समृद्ध बनाओस् र आध्यात्मिक चेतनाले राष्ट्रलाई शान्ति, समृद्धि तथा सुशासनको मार्गमा अग्रसर गराओस्। यही नै कुष्माण्ड नवमी व्रतको शाश्वत सन्देश र मानव कल्याणको महान् अभिप्राय हो।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)
