घटस्थापना व्रत र नवरात्र आरम्भ : शक्ति–उपासना, आत्मशुद्धि, नारी सम्मान र राष्ट्रिय सांस्कृतिक चेतनाको महापर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २५,

डा. के. बि. सम्राट
सनातन हिन्दू परम्परामा घटस्थापना र नवरात्र आरम्भ केवल धार्मिक अनुष्ठानका विषय होइनन्; यी आस्था, आत्मअनुशासन, शक्ति–साधना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र मानवीय चेतनाको जागरणसँग जोडिएका गहन सांस्कृतिक पर्व हुन्। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन विधिपूर्वक घटस्थापना गरी सुरु गरिने शारदीय नवरात्रले नौ दिनसम्म आदिशक्ति दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यस पर्वले मानिसलाई बाह्य पूजाआराधनासँगै आफ्नै मन, विचार, व्यवहार र चरित्रको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।
नेपाली समाजमा बडादसैँको प्रारम्भिक आध्यात्मिक आधारका रूपमा रहेको घटस्थापना घरघरमा जमरा राख्ने, देवीको आह्वान गर्ने, पूजास्थल स्थापना गर्ने र नौ दिनसम्म श्रद्धापूर्वक साधना गर्ने परम्परासँग अभिन्न रूपमा गाँसिएको छ। यो पर्वले परिवारलाई एकताबद्ध बनाउनुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान, संस्कार र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ।
घटस्थापनाको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
‘घटस्थापना’ शब्दले घट अर्थात् कलश स्थापना गर्ने पवित्र विधिलाई जनाउँछ। सनातन परम्परामा कलशलाई पवित्रता, जीवन, समृद्धि, सृष्टि र दैवी ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। विधिपूर्वक स्थापना गरिएको कलशले पूजास्थललाई आध्यात्मिक वातावरण प्रदान गर्ने विश्वास छ। यससँगै दुर्गा भवानीको आह्वान गरी भक्तजनले शक्ति, विवेक, साहस, धैर्य र कल्याणको कामना गर्छन्।
घटस्थापनाको मूल सन्देश बाह्य रूपमा कलश स्थापना गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसको गहिरो दार्शनिक अर्थ मानिसको अन्तःकरणमा सद्गुणको स्थापना गर्नु पनि हो। जसरी पूजास्थललाई सफा गरी पवित्र वातावरणमा कलश स्थापना गरिन्छ, त्यसरी नै मनभित्रका ईर्ष्या, अहङ्कार, लोभ, क्रोध, द्वेष र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई हटाएर सत्य, करुणा, विवेक र सदाचार स्थापित गर्नुपर्छ।
धर्मको वास्तविक सार मानिसको आचरणमा प्रकट हुन्छ। पूजा गर्ने हातले अन्याय गर्नु, देवीको आराधना गर्ने मुखले असत्य बोल्नु वा धर्मको नाममा विभेद गर्नु आध्यात्मिक आदर्शसँग मेल खाँदैन। त्यसैले घटस्थापनाले धार्मिक आस्थालाई नैतिक जिम्मेवारीसँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।
नवरात्र : आदिशक्ति दुर्गाको आराधना र आत्मजागरणको पर्व
‘नवरात्र’ दुई शब्दबाट बनेको छ – ‘नव’ अर्थात् नौ र ‘रात्र’ अर्थात् रात। धार्मिक परम्पराअनुसार नौ रात र दस दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा, उपासना, स्तुति र साधना गरिन्छ। शारदीय नवरात्रलाई विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। नेपालमा यसै पर्वसँग जोडिएको बडादसैँ राष्ट्रिय सांस्कृतिक जीवनको प्रमुख उत्सवका रूपमा स्थापित छ।
देवी दुर्गालाई शक्ति, साहस, न्याय, संरक्षण र दुष्ट प्रवृत्तिविरुद्धको संघर्षको प्रतीक मानिन्छ। देवीको आराधनाले मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्य नत्याग्न, अन्यायको प्रतिरोध गर्न र सत्यको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिन प्रेरित गर्छ।
देवीका नौ स्वरूपको उपासनाले जीवनका विभिन्न पक्षमा अनुशासन र चेतना विकास गर्ने सन्देश दिन्छ। शैलपुत्रीको आराधनाले स्थिरता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, ब्रह्मचारिणीको उपासनाले तपस्या र संयम, चन्द्रघण्टाले साहस, कूष्माण्डाले सिर्जनात्मक ऊर्जा, स्कन्दमाताले मातृत्व र संरक्षण, कात्यायनीले अन्यायविरुद्धको शक्ति, कालरात्रिले भयमाथि विजय, महागौरीले पवित्रता र सिद्धिदात्रीले साधना तथा सिद्धिको आदर्श स्मरण गराउँछन्।
यी धार्मिक प्रतीकलाई जीवन व्यवहारमा उतार्न सकियो भने नवरात्र केवल वार्षिक उत्सवमा सीमित रहँदैन; यो व्यक्तित्व विकास र सामाजिक रूपान्तरणको प्रेरणास्रोत बन्न सक्छ।
जमरा : प्रकृति, जीवन र समृद्धिको प्रतीक
नेपाली बडादसैँको विशेष पहिचानमध्ये जमरा एक हो। घटस्थापनाका दिन शुद्ध स्थानमा बालुवा वा माटो राखेर जौ छरिन्छ र उचित वातावरणमा त्यसलाई उमारिन्छ। परम्पराअनुसार उम्रिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण तथा वितरण गरिन्छ।
जमराको धार्मिक महत्त्वसँगै कृषि र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि गहिरो छ। जौको बीउबाट उम्रिने हरियो बिरुवाले जीवनको निरन्तरता, नयाँ सुरुवात, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ। किसानप्रधान नेपाली समाजमा बीउ, माटो, पानी र अन्नको महत्त्वलाई बुझाउने सांस्कृतिक माध्यमका रूपमा पनि यस परम्परालाई हेर्न सकिन्छ।
जमराले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—बीउ रोपेर मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको संरक्षण, उचित वातावरण र निरन्तर हेरचाह आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै परिवारमा संस्कार, समाजमा नैतिकता र राष्ट्रमा सुशासनको बीउ रोपेर मात्र अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुँदैन। तिनको विकासका लागि निरन्तर प्रयास, जिम्मेवारी र संरक्षण आवश्यक हुन्छ।
आज जलवायु परिवर्तन, माटोको क्षय, कृषि उत्पादनमा चुनौती र खाद्य सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता बढिरहेका बेला घटस्थापनाको जमरा परम्पराले प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गराउँछ। धार्मिक संस्कारसँगै वातावरण संरक्षण, स्थानीय बीउको महत्त्व र कृषि संस्कृतिको सम्मानलाई जोड्न सके यस पर्वको सामाजिक सान्दर्भिकता अझ बढ्न सक्छ।
देवी दुर्गाको शक्ति र नारी सम्मानको प्रश्न
नवरात्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सामाजिक सन्देशमध्ये एक हो—शक्तिको सम्मान। देवीलाई सृष्टि, संरक्षण, साहस र न्यायको स्रोतका रूपमा पूजा गर्ने परम्पराले नारी शक्तिको गरिमालाई उच्च स्थान दिएको छ।
तर धार्मिक रूपमा देवीको पूजा गर्ने समाजमा व्यवहारतः महिलामाथि हिंसा, विभेद, असमान अवसर, बालविवाह, दाइजोसम्बन्धी हिंसा तथा निर्णय प्रक्रियाबाट वञ्चित गर्ने प्रवृत्ति कायम रहनु गम्भीर विरोधाभास हो।
देवी दुर्गाको आराधना सार्थक हुन नारीको सम्मान घरको पूजाकोठामा मात्र होइन, घरपरिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, सार्वजनिक संस्था र राज्यका सबै तहमा सुनिश्चित हुनुपर्छ। महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक आत्मनिर्भरता, सम्पत्तिमाथिको अधिकार, नेतृत्वमा सहभागिता र सम्मानजनक जीवनका अवसरलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
नवरात्रको सन्देशलाई वास्तविक जीवनमा उतार्ने हो भने छोरी र छोराबीच समान व्यवहार, महिलाको स्वतन्त्र निर्णयको सम्मान, हिंसाविरुद्ध प्रभावकारी कानुनी कार्यान्वयन र पीडितलाई न्याय प्रदान गर्ने प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।
देवीको पूजा र नारीको सम्मान एकअर्काका पूरक हुन्। नारीमाथि अन्याय सहने समाजले शक्ति–उपासना गरेको दाबीलाई आफ्नो व्यवहारबाट प्रमाणित गर्न सक्दैन। त्यसैले नवरात्रलाई नारी गरिमा, लैङ्गिक समानता र सामाजिक न्यायको अभियानसँग जोड्नु समयको माग हो।
आत्मशुद्धि, संयम र चरित्र निर्माण
नवरात्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्मानुशासन हो। व्रत, पूजा, ध्यान, जप, पाठ र सात्त्विक आहारजस्ता अभ्यासले व्यक्तिलाई आफ्नो दिनचर्या व्यवस्थित गर्न तथा मानसिक एकाग्रता बढाउन प्रेरित गर्न सक्छन्।
यद्यपि व्रतको उद्देश्य केवल भोजन त्याग्नु वा कठिन नियम पालना गर्नु मात्र होइन। यसको गहिरो अर्थ आफ्नो इन्द्रिय, इच्छा, व्यवहार र प्रतिक्रियामाथि विवेकपूर्ण नियन्त्रण कायम गर्नु हो। शरीरको क्षमता, स्वास्थ्य अवस्था र व्यक्तिगत आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर व्रत बस्नु उचित हुन्छ। धार्मिक साधनाले स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउनु हुँदैन।
यस सन्दर्भमा चरित्र निर्माणको महत्त्व विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। सत्य बोल्ने, अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने र लोभ तथा स्वार्थबाट टाढा रहने अभ्यास नै वास्तविक आत्मशुद्धिका आधार हुन्।
मानिसको जीवनमा बाह्य सफलता जति महत्त्वपूर्ण छ, आन्तरिक शुद्धता पनि त्यति नै आवश्यक छ। ज्ञान भएर पनि विवेक नहुनु, पद भएर पनि उत्तरदायित्व नहुनु र शक्ति भएर पनि करुणा नहुनुले व्यक्ति तथा समाज दुवैलाई कमजोर बनाउँछ।
नवरात्रको नौदिने साधनालाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्ने, गलत बानी सुधार्ने र सकारात्मक व्यवहारको अभ्यास गर्ने अवसर बनाउन सकिन्छ। प्रत्येक दिन एउटा सद्गुणलाई प्राथमिकता दिने संकल्पले धार्मिक अनुष्ठानलाई व्यावहारिक जीवनसँग जोड्न मद्दत गर्छ।
आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी चेतनाको विजय
दुर्गासम्बन्धी पौराणिक आख्यानमा महिषासुरमाथि देवीको विजयलाई अन्याय, अहङ्कार र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसले सत्य र न्यायको पक्षमा उभिनुपर्ने मानवीय दायित्वलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
आधुनिक समाजमा आसुरी प्रवृत्तिलाई कुनै व्यक्तिको बाह्य स्वरूप वा पहिचानसँग जोड्नु उचित हुँदैन। यसलाई भ्रष्टाचार, हिंसा, शोषण, छलकपट, घृणा, दमन र अरूको अधिकारमाथिको हस्तक्षेपजस्ता व्यवहारसँग जोडेर बुझ्नु बढी उपयोगी हुन्छ।
राष्ट्रको विकासमा बाधा पुर्‍याउने भ्रष्टाचार, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग, नातावाद, कृपावाद र दण्डहीनता पनि सामाजिक विकृतिका रूप हुन्। यस्ता प्रवृत्तिको अन्त्य गर्न नागरिकको नैतिकता, संस्थागत पारदर्शिता, कानुनी शासन र जवाफदेहिताको आवश्यकता पर्छ।
देवी दुर्गाको आराधना गर्दै अन्यायविरुद्ध मौन बस्नु, भ्रष्टाचारलाई सहनु वा कमजोरमाथि हुने अत्याचारलाई बेवास्ता गर्नु नवरात्रको आदर्शसँग मेल खाँदैन। साँचो शक्ति अरूलाई दबाउनमा होइन, अन्याय रोक्न, कमजोरको संरक्षण गर्न र सत्यको पक्षमा दृढ रहनमा निहित हुन्छ।
यस अर्थमा नवरात्र व्यक्तिगत आत्मशुद्धिसँगै सामाजिक विकृति हटाउने सामूहिक संकल्पको पर्व पनि हो।
नेपाली समाजमा घटस्थापना र नवरात्रको सांस्कृतिक महत्त्व
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको राष्ट्र हो। यहाँ बडादसैँ विभिन्न समुदायका आ–आफ्नै सांस्कृतिक परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सहभागितासँग जोडिएको छ। घटस्थापनाले दसैँको आरम्भ जनाउँदै परिवार तथा समुदायलाई उत्सवको तयारीमा एकताबद्ध बनाउँछ।
पूजास्थलको सरसफाइ, जमरा राख्ने तयारी, देवीको आराधना, धार्मिक ग्रन्थको पाठ, परम्परागत गीत–संगीत र आफन्तसँगको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने अभ्यासले सांस्कृतिक निरन्तरतालाई बलियो बनाउँछन्।
यस्ता परम्परा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु केवल धार्मिक कर्तव्य होइन; सांस्कृतिक स्मृति र पहिचानको संरक्षण पनि हो। तर परम्पराको संरक्षण गर्दा त्यसको मानवीय पक्षलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जातीय वा लैङ्गिक विभेद, आर्थिक देखासिकी, अनावश्यक खर्च र सामाजिक प्रतिस्पर्धालाई संस्कृतिको अनिवार्य अङ्ग मान्नु हुँदैन।
दसैँको वास्तविक सौन्दर्य खर्चको प्रदर्शनमा होइन, आत्मीयता, पारिवारिक सद्भाव, परस्पर सम्मान र सामाजिक सहयोगमा देखिनुपर्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग गर्ने, एक्लिएका ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह गर्ने र विपन्न बालबालिकालाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने कार्यले पर्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।
सांस्कृतिक एकता कायम गर्दा फरक आस्था र परम्परा मान्ने नागरिकको सम्मान गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आफ्नो धर्मप्रतिको निष्ठा र अरूको आस्थाप्रतिको सम्मान परस्पर विरोधी होइनन्; तिनले सहिष्णु र सभ्य समाज निर्माण गर्न सहयोग गर्छन्।
वर्तमान समयका चुनौती र नवरात्रको सान्दर्भिकता
आजको समाज प्रविधि, सञ्चार, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र तीव्र परिवर्तनको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। भौतिक सुविधामा वृद्धि भए पनि तनाव, पारिवारिक दूरी, सामाजिक अविश्वास, उपभोक्तावाद र नैतिक विचलनजस्ता चुनौतीहरू देखिन्छन्।
यस्तो अवस्थामा नवरात्रले मानिसलाई आफ्नो जीवनको प्राथमिकता पुनर्विचार गर्ने अवसर दिन्छ। धन आर्जन आवश्यक छ, तर त्यसको उपयोग न्यायपूर्ण र उत्तरदायी हुनुपर्छ। प्रविधि आवश्यक छ, तर त्यसको प्रयोग मानव कल्याणका लागि हुनुपर्छ। राजनीतिक शक्ति आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसलाई जनताको अधिकार र हितको संरक्षणमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
धार्मिक पर्वलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिए यसले व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि:
• नवरात्रका अवसरमा रक्तदान, स्वास्थ्य परीक्षण र स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• विपन्न परिवार, असहाय व्यक्ति र ज्येष्ठ नागरिकलाई सहयोग गर्ने।
• महिलामाथि हुने हिंसा तथा बालबालिकाको अधिकारबारे जनचेतना फैलाउने।
• स्थानीय कृषि उत्पादन, वातावरण संरक्षण र फोहोर व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन गर्ने।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै युवा पुस्तालाई मौलिक ज्ञान र परम्परासँग जोड्ने।
• विद्यालय तथा समुदायमा नैतिक शिक्षा, सामाजिक सद्भाव र जिम्मेवार नागरिकताको अभ्यास बढाउने।
यसरी नवरात्रलाई केवल अनुष्ठानको समय नभई समाजसेवा, मानवीय सहयोग र सकारात्मक परिवर्तनको अभियान बनाउन सकिन्छ।
राज्य, समाज र नागरिकको जिम्मेवारी
धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वको महत्त्व त्यसबाट समाजले प्राप्त गर्ने नैतिक र सामाजिक प्रेरणासँग पनि जोडिएको हुन्छ। त्यसैले घटस्थापना र नवरात्रका अवसरमा राज्य, सामाजिक संस्था, धार्मिक नेतृत्व, सञ्चारमाध्यम र नागरिकले आ–आफ्नो भूमिका जिम्मेवारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ।
राज्यको जिम्मेवारी: धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, सार्वजनिक स्थानको सरसफाइ, चाडपर्वका बेला प्रभावकारी सुरक्षा व्यवस्था, उपभोक्ता हितको संरक्षण र विपन्न समुदायलाई लक्षित सहयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। चाडपर्वको नाममा हुने कालोबजारी, कृत्रिम मूल्यवृद्धि र ठगी नियन्त्रण गर्न बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाको जिम्मेवारी: पूजाआराधनासँगै नैतिक शिक्षा, सामाजिक सद्भाव, महिला सम्मान, वातावरण संरक्षण र मानवीय सेवाका कार्यक्रमलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। धार्मिक ज्ञानलाई विभाजनको माध्यम होइन, सदाचार र सहअस्तित्वको प्रेरणाका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी: घटस्थापना र नवरात्रको धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पक्षबारे तथ्यपरक सामग्री प्रस्तुत गर्नुपर्छ। धार्मिक विषयमा भ्रम फैलाउने, अप्रमाणित दाबी गर्ने वा सामाजिक द्वन्द्व बढाउने सामग्रीबाट जोगिँदै जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
नागरिकको जिम्मेवारी: आफ्नो घर, समुदाय र सार्वजनिक स्थान स्वच्छ राख्ने, अनावश्यक खर्च घटाउने, कमजोर वर्गलाई सहयोग गर्ने, धार्मिक सहिष्णुता कायम राख्ने र आफ्नो आचरणमा सत्य तथा इमानदारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
धार्मिक आस्थाले व्यक्तिगत जीवनमा अनुशासन र समाजमा सद्भाव निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँदा मात्र यसको सकारात्मक सामाजिक प्रभाव व्यापक हुन सक्छ।
र्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
सबैभन्दा शुभ र सम्पूर्ण संसारलाई शुभ प्रदान गर्ने पवित्र र स्वच्छ दुर्गा माता हुनुहुन्छ। वहाँले आत्मसमर्पण गर्नेहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ र वहाँलाई तीन लोककी माता पनि भनिन्छ । पर्वत राजाकी छोरी गौरी हाम्री माता दुर्गालाई बारम्बार नमन गर्छौं। हामी उनको पूजा गर्छौं।आज घटस्थापना अर्थात् नवरात्रिको प्रथम दिनको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना ।आज घटस्थापनाको शुभ साइत बिहान ११ बजेर ४७ मिनेटमा रहेको छ । यो शुभ मुहूर्तमा स्थापना गरिएको कलशमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका देवी देवताहरूको आवाहन गरी नवरात्र भरी माता दुर्गाजीको भिन्नभिन्न स्वरूपको पूजा अर्चना गर्ने गरिन्छ, घटस्थापनाको दिन शुभ साइत बिहानै भएपनि श्रद्धा एवं भक्तिले दिनभरिनै आफ्नो कुलाचार र परम्परा अनुसार घटस्थापना गरी जमरा राख्न सकिनेछ । चाहे गाउँमा बस्नुहुन्छ या सहरमा, चाहे स्वदेशमा हुनुहुन्छ या विदेशमा, चाहे परिवारसँग हुनुहुन्छ या परिवारविना । यो वर्षको दसैँको रौनकले तपाईँलाई छुने वाला छ । छुने मात्र होइन आजदेखि आधिकारिक रूपमा छोई नै सक्यो । ल है ! आज जमरा छर्ने दिन अर्थात् घटस्थापना ।
जसलाई थोरै बालुवा मिसिएको माटोमा छरिन्छ । अनि नवरात्रिभरि नै हरेक दिन पूजा–अर्चना गरिन्छ । जमरा वास्तवमा जौको अङ्कुरण भए तापनि दसैँको जमरामा जौ लगायत धान, मकै र गहुँका पहेँला, हरिया अङ्कुरित बालाहरू समावेश हुन्छ । माटो, पानी, हावा, फूल, आँकुरासँगै जुटेको यो संस्कारले वनस्पतिसँग हामी अत्यन्तै नजिक छौँ भन्ने स्पष्ट पार्छ । हिन्दुहरूको महान् पर्व दसैँमा जमरा संस्कृति एउटा मौलिक धरोहरको रूपमा रहिआएको छ भने यस दशमीको दिन लाइने जमरा उमार्न आजको दिन अर्थात् घटस्थापना महत्त्वपूर्ण दिन हो । नवरात्रिको सुरुवात आजबाट भयो । अब हरेक बिहान देशका सम्पूर्ण नवदुर्गा भगवतीका शक्ति पीठहरूमा श्रद्धालुहरूको भीड हुन्छ । बिहान बिहान जमराको पूजा–पाठ गर्ने गर्नुपर्छ । अनि दशमीका दिन चामल, रातो अबिर, दही, केरा मिश्रित अक्षता टीकाले निधार भरेर जमरा ग्रहण गरी आफ्ना मान्यजनहरूबाट प्राप्त आशिष सँगै जीवनमा खुसीयाली प्राप्त गरिन्छ ।
जमराको मात्रा अर्थात् कति जमरा छर्ने भन्ने कुरा चाहिँ परिवारको सङ्ख्या अनुसार निर्धारण गरिन्छ । संयुक्त परिवारहरूले निकै ठुलो ठाउँमा जमरा छर्ने गर्छन् भने परिवारका सदस्य सङ्ख्या कम भएको परिवारहरूले सानो ठाउँमा जमरा छर्ने कार्य गर्छन् । यसरी छरिने जमरालाई माटोको चतुर्भुज आकारको बिच भागमा भने माटो या तामाको कलश स्थापना गरेर राखिन्छ । दशमीका दिन भने आवश्यकता अनुसार जमरालाई उखेलेर टिका लगाउन चाहिए जति झिक्ने गरिन्छ । यही जमरा, टिका अनि सद्भावले दसैँको रौनकता बढाउँछ । प्रत्येक मुहारमा दसैँको आकर्षणको वास्तविक चित्र कोर्ने गर्दछ ।
दसैँको जमरा राख्ने चलन भने ठाउँ अनुसारको फरक–फरक हुन्छ । कतै सामूहिक रूपमा दसैँ–घर स्थापना गरेर, गुठीमा या शक्ति पीठ अनि मठ–मन्दिरमा जमरा राखिन्छ अथवा व्यक्तिगत रूपमा आफ्नै घरको पूजा कक्षमा या घरको अन्य कुनै सफा ठाउँमा जमरा राख्ने गरिन्छ । जमरा राख्दा त्यस्तो कोठा छनौट गरिन्छ जसमा प्रकाश राम्ररी छिर्न नपाओस् । यसरी प्रकाश नपरेका जमराका बालाहरू पहेँला हुन्छन् । घटस्थापनाबाट प्रारम्भ हुने दसैँको नवरात्रि भनेको जमराको नौ दिने जीवन र दैनिक अङ्कुरणको प्रक्रिया पनि हो । जौको दानाभित्र रहेको जीवन शक्तिलाई जमराले उजागर गर्दछ र माटोले पोषण गर्दछ ।
१६ औँ शताब्दीका राजा महेन्द्र मल्लले निर्माण गरेको वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा अवस्थित तलेजु भवानीको मन्दिरमा रहेको दसैँ घरमा गोर्खाबाट ल्याइएको फूलपातीहरू फूलपातीकै दिन भित्राइन्छ । यसरी भित्र्याइँदै आएको फूलपातीको जमरा पनि आजैका दिन विधिपूर्वक गोर्खामा छरिने चलन रहिआएको छ । उहिले आजभोलि जस्तो यातायातको सहज सुविधा थिएन । त्यति बेला भने गोर्खाबाट आबुखैरेनीसम्म हरेक एक एक किलोमिटरमा सरकारी कर्मचारीहरू उभ्याउन लगाई एउटा कर्मचारीले अर्कोलाई हस्तान्तरण गर्ने र अर्को सोही अनुरूप अर्को एक किलोमिटरको दूरीमा भएकालाई हस्तान्तरण गरेर रीतपूर्वक फूलपातीलाई रिले दौड जस्तै गरी मानव साङ्लो निर्माण गरेर आबुखैरैनीसम्म फूलपातीलाई ल्याइन्थ्यो ।
आबुखैरेनीदेखि भने गाडीमा राखेर काठमाडौँसम्म ल्याइन्थ्यो । यसरी ल्याइएको जमरालाई काठमाडौँको जमलसम्म गाडीमा ल्याएर त्यसपछि तलेजु भवानीको मन्दिरमा अवस्थित दसैँ घरसम्म पारम्परिक बाजागाजासहित भित्र्याउने गरिन्थ्यो । गोर्खाबाट ल्याइएको फूलपाती कुनै पनि अवस्थामा चौबीस घण्टा नबित्दै काठमाडाैं ल्याइ पुर्याउनु पर्ने मान्यता समेत रहेको छ । लमजुङको मोरियाकोटमा स्थानीयबासीहरूले राइनासकोटको तल्लो भेगलाई (धमलीकुवा र गरमवेशीका केही स्थानीय भेगहरू) परिक्रमा गर्दै तल रहेको दूध पोखरी खोला र मस्याङ्गदीको दोभानमा गई नुहाई–धुवाई गरी चोखो भई कुभिन्डो तथा अन्य मौसमी फलफूलहरू लगायत फूलपाती बोकेर राइनासकोटस्थित राष्ट्रिय विभूति सरदार वीर भक्ति थापाको मन्दिरमा फूलपाती ल्याएर पूजाआजा गर्ने गरिन्छ ।
स्मरणीय रहोस्, उक्त मन्दिर कुनै पनि देशभक्त वीरको नाममा स्थापित देशकै एक्लो मन्दिर हो । राइनासकोट एउटा अत्यन्त सुन्दर र मनमोहक दृश्यहरू भएको लमजुङ जिल्लाको पर्यटकीय स्थल हो, जहाँबाट १५ वटा जिल्ला देखिन्छ । यस ठाउँमा दसैँ लगायत शिवरात्रिमा पनि दर्शनार्थीहरूको विशेष भीड रहन्छ । यसबाहेक मेचीदेखि महाकालीसम्मका सम्पूर्ण शक्ति पीठहरू र काली माताको मन्दिरमा प्रातः कालदेखि नै मेला लाग्ने गर्छ ।
सभ्यताका प्रक्रिया अनि इतिहास हेर्दा मानवले जङ्गली युगको समाप्तिसँगै व्यवस्थित रूपमा कृषि गर्न थालेको पहिलो अन्न नै जौ हो । ठूूल्ठूला नदीको किनारामा भएको यो मानव सभ्यता प्रक्रियाको उत्खनन र अन्वेषण गर्दा मिश्र देशहरू अनि चीनमा पनि हजारौँ वर्ष पुराना जौको अवशेष भेटिएका छन् । संसारभरि नै जौलाई धेरै पुरानो अन्नका रूपमा विशेष महत्त्वका रूपमा हेरिन्छ । हाम्रा सनातन संस्कारहरू जौ, तुलसी, कुश र तिलविना संकल्पित र पूर्ण हुन सक्दैनन् । नेवारी भाषामा भने जौलाई तः छो भनिन्छ भने अङ्ग्रेजीमा बार्ली भनिन्छ । जौको पौष्टिकता निर्विकल्प छ । टिभी रेडियोमा आउने विज्ञापनहरूमा धेरै पौष्टिक भनिएका आयातित महँगा खाने कुराहरूमा पनि जौको मात्रा देखाएर नै प्रचार प्रसार हुने गर्छ । यसमा ‘ऐण्टिअक्सिडेन्ट’ र ‘विटाक्यारोटिन’ लगायतका तत्त्वहरू पाइन्छ ।
शक्ति पीठहरूमा प्रातकालदेखि नै श्रद्धालु भक्तजनहरूको घुइँचो र मेला लाग्ने गर्छ । दसैँको तैयारी र किनमेल, लगाउने नयाँ लुगा अनि खसी–बोकाको तैयारी अनि खोजी सुरु भइसकेको होला । नयाँ कपडा सिलाउने अनि कपडाको नाप लिने भ्याई नभ्याई होला । अबका बजारमा खसी–बोकाको माग अनि किनबेच बढ्दो क्रममा हुनेछ । भोलि अर्थात् घटस्थापनामा जमरा राख्ने ठाउँ र नवरात्रिभरि पूजा गरिने पूजा स्थलको सरसफाइ पनि गरिने बेला आएको छ ।दसैँको तैयारीको सुरुवातका क्रममा अब घर वरिपरि सरसफाइ गर्ने, घर बाहिर भएका परिवारका सदस्य अनि पढ्न बाहिर बसेका विद्यार्थीहरू उत्साहका साथ घर फर्किने तैयारी अनि गाडी या प्लेनको टिकटको खोजी कार्य पनि सुरु भइसकेको छ । यो उल्लासको समय हो । आशाको सञ्चार भएको समय हो । परिवारहरू भेला हुने समय हो । सँगै माया र सद्भाव बढोस् ।
अन्त्यमा घटस्थापना र नवरात्र आरम्भ नेपाली समाजको धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक निरन्तरता र आध्यात्मिक साधनाका महत्त्वपूर्ण प्रतीक हुन्। कलश स्थापनादेखि जमरा उमार्ने परम्परासम्म, देवीको आराधनादेखि विजयादशमीको उल्लाससम्म यस पर्वले जीवन, शक्ति, आशा र विजयका विविध पक्षलाई समेटेको छ। तर यसको वास्तविक उपलब्धि पूजास्थलमा सीमित हुनु हुँदैन। घटस्थापनाले हाम्रो मनमा सत्यको स्थापना गर्नुपर्छ। नवरात्रले हाम्रो व्यवहारमा सदाचारको अभ्यास गराउनुपर्छ। देवीको शक्तिले अन्यायविरुद्ध उभिने साहस दिनुपर्छ। जमराले प्रकृति, कृषि र जीवनको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। दसैँको सांस्कृतिक एकताले परिवार, समुदाय र राष्ट्रबीच पारस्परिक विश्वास बढाउनुपर्छ।
आज नेपाललाई आर्थिक समृद्धि, सुशासन, सामाजिक न्याय, नैतिक नेतृत्व र उत्तरदायी नागरिकताको आवश्यकता छ। यी लक्ष्य प्राप्त गर्न नीति, योजना र संस्थागत सुधारसँगै नागरिकको चरित्र, सामाजिक सद्भाव र सार्वजनिक उत्तरदायित्व पनि महत्त्वपूर्ण छन्। यसैले घटस्थापनाको अवसरमा हामीले केवल देवीको आशीर्वादको कामना गर्ने होइन, आफ्ना जिम्मेवारी पूरा गर्ने संकल्पसमेत गर्नुपर्छ। मनका विकार हटाउने, परिवारमा प्रेम बढाउने, समाजमा अन्यायको विरोध गर्ने, राष्ट्रको सम्पत्ति जोगाउने र मानव सेवामा समर्पित हुने प्रतिबद्धता नै यस पर्वको जीवन्त सन्देश बन्न सक्छ।
घटस्थापना माटोमा जमरा रोप्ने दिन मात्र होइन, आफ्नै जीवनमा सद्गुणको बीउ रोप्ने अवसर पनि हो। नवरात्र देवीको आराधना गर्ने नौ रात मात्र होइन, आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्दै नयाँ चेतना र श्रेष्ठ चरित्रको निर्माण गर्ने आध्यात्मिक यात्रा पनि हो। यस पवित्र अवसरमा शक्ति, भक्ति र विवेकलाई एकसाथ आत्मसात् गरौँ। धर्मलाई आचरणमा, संस्कारलाई व्यवहारमा र आस्थालाई मानव सेवामा रूपान्तरण गरौँ। सत्य, न्याय, करुणा, समानता र सद्भावमा आधारित समाज निर्माण गर्ने सामूहिक संकल्प गरौँ।
घटस्थापनाको हार्दिक मंगलमय शुभकामना! नवरात्रले सबैमा आत्मबल, सद्बुद्धि, आरोग्य, शान्ति र सत्कर्मको प्रेरणा प्रदान गरोस्। माता दुर्गाको आराधनाले मानव कल्याण, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रको समुन्नतिको मार्ग प्रशस्त गरोस्।
(लेखक डा. सम्राट देवघाट विकास केन्द्र नेपालका उपाध्यक्ष तथा सेभ द नेशन टेलिभिजनका संचालक एवं प्रस्तोता हुनुहुन्छ)