प्रदोष व्रत, त्रयोदशी श्राद्ध र विश्व दृष्टि दिवस, आध्यात्मिक अनुशासन, पितृस्मरण र दृष्टि स्वास्थ्य चेतनाको त्रिवेणी

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २२,

निशा पाण्डे
मानव जीवन केवल भौतिक उपलब्धिको यात्रा होइन; यो आस्था, संस्कार, कर्तव्य, स्वास्थ्य र मानवीय चेतनाको समग्र यात्रा हो। सनातन परम्पराले मानिसलाई आत्मअनुशासन र कृतज्ञताको बाटो देखाउँदै आएको छ भने आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले शरीरका प्रत्येक अंगको संरक्षणलाई जीवनको गुणस्तरसँग जोडेको छ। यही व्यापक जीवनदृष्टिको सुन्दर संगमका रूपमा प्रदोष व्रत, त्रयोदशी श्राद्ध र विश्व दृष्टि दिवसलाई लिन सकिन्छ।
यी तीनै विषयको स्वरूप फरक भए पनि अन्तर्निहित सन्देश अत्यन्त गहिरो छ—आफ्नो जीवनलाई अनुशासित बनाऔँ, आफ्ना पूर्वजप्रति कृतज्ञ बनौँ र आफ्ना आँखाको दृष्टि तथा समग्र स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ।
प्रदोष व्रत : आत्मसंयम र शिवचेतनाको साधना
प्रदोष व्रत भगवान् शिवप्रतिको श्रद्धा, आत्मसंयम र आध्यात्मिक साधनासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण व्रत हो। त्रयोदशी तिथिको प्रदोषकाललाई विशेष पवित्र मान्दै श्रद्धालुहरू भगवान् शिवको आराधना, पूजा, ध्यान, जप तथा प्रार्थना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
‘प्रदोष’ केवल एउटा धार्मिक तिथि मात्र होइन, यसलाई अन्तरमनको अन्धकार हटाएर चेतनाको उज्यालोतर्फ अघि बढ्ने प्रतीकात्मक अवसरका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। व्रतको वास्तविक अर्थ केवल भोजन त्याग्नु होइन; मन, वचन र कर्ममा संयम ल्याउनु पनि हो।
आजको व्यस्त, तनावपूर्ण र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनमा प्रदोष व्रतले मानिसलाई केही समय आत्मचिन्तन गर्ने अवसर दिन सक्छ। क्रोध, लोभ, अहंकार, द्वेष र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण गर्दै सत्य, शान्ति, करुणा र सेवाको भावनालाई बलियो बनाउनु नै कुनै पनि आध्यात्मिक साधनाको सार्थकता हो। शिव आराधनाको अर्थ बाह्य पूजासँग मात्र सीमित नराखी शिवतत्त्वमा निहित कल्याण, संयम, समभाव र विनम्रतालाई जीवनमा उतार्न सके व्रतको उद्देश्य अझ व्यापक बन्न सक्छ।
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् !
त्रयोदशीलाई प्रदोष भनिन्छ । एकादशीमा विष्णुलाई स्मरण गरिन्छ भने प्रदोषमा शिवको स्मरण गरिन्छ । प्रदोष काल सूर्यास्त हुनुभन्दा ४५ मिनेट अगाडि सुरु हुन्छ र सूर्यास्तको ४५ मिनेटपछि समाप्त हुन्छ। प्रदोष कथा चन्द्रमाको क्षय हुने रोग अर्थात् चन्द्रमाको प्रभाव कम हुँदै जाने अवस्थामा भगवान् शिवले त्रयोदशीका दिन चन्द्रमाको रोग निवारण गरिदिनुभएको शास्त्रमा उल्लेख छ । यस कारणले हरेक महिनाको त्रयोदशीमा भगवान् शिवको स्मरण गर्दै प्रदोष व्रत लिइन्छ।
पूजा थालीमा अबीर, चन्दन, कालो तिल, फूल, धतुरा, बिल्व पत्र, शमी पत्र, जनै, दीप, कपूर, अगरबत्ती र फलफूल राखेर पूजा गर्ने । प्रदोष व्रतको पूजा आफ्नो नगरको सूर्यास्तको समय अनुसार प्रदोष कालमा गर्नुपर्छ।
प्रदोषको समयमा भगवान् शिवको पूजा नगरी भोजन नगर्नुहोस्। व्रत बस्दा खाना, नुन, खुर्सानी आदिको सेवन नगर्ने ।
त्रयोदशी श्राद्ध : पितृस्मरण र कृतज्ञताको संस्कार
सनातन संस्कृतिमा श्राद्ध परम्पराले पूर्वजप्रति सम्मान, स्मरण र कृतज्ञताको भावलाई पुस्तौँदेखि निरन्तरता दिँदै आएको छ। पितृपक्षअन्तर्गत गरिने त्रयोदशी श्राद्ध पनि यही पितृस्मरणको महत्वपूर्ण अवसर हो।
मानिसले आफ्नो वर्तमान जीवनलाई केवल आफ्नै प्रयासको परिणाम ठान्नु पूर्ण दृष्टिकोण होइन। परिवार, पूर्वज, समाज, संस्कृति र पुस्तौँको योगदानबाट आजको पुस्ताले आफ्नो अस्तित्व प्राप्त गरेको हुन्छ। त्यसैले श्राद्धको मूल सन्देशलाई “म जहाँ छु, त्यसका पछाडि धेरै पुस्ताको योगदान छ” भन्ने कृतज्ञ चेतनासँग जोड्न सकिन्छ।
श्राद्धको बाह्य विधि–विधान आफ्नो स्थानमा महत्वपूर्ण छन्। तर त्यसको अन्तरनिहित भावना अझ महत्वपूर्ण छ—पितृप्रति श्रद्धा, परिवारप्रति जिम्मेवारी, संस्कृतिप्रति सम्मान र आगामी पुस्ताप्रति उत्तरदायित्व।
आज वृद्ध आमाबुबा तथा ज्येष्ठ नागरिकहरू एक्लोपन, उपेक्षा र पारिवारिक दूरीको सामना गरिरहेका अवस्थामा श्राद्धको वास्तविक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ। जीवित आमाबुबा तथा ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान, सेवा र संरक्षण नै पितृभक्तिको सबैभन्दा जीवन्त रूप हो।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।। यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
सोह्र श्राद्धका तिथिहरू क्रमशः अघि बढ्दैछन् । सोह्र श्राद्धको प्रारम्भसँगै अबका सकल पक्षहरू पितृ पक्षका स्वरूपमा आउँदै जानेछन् । पृथ्वी र स्वर्गको बीचमा भएको पितृ लोकमा रहेका सबै देवता समान पितृहरूको मोक्षको कामना, सकल पितृहरूले बैतर्णी नदी तर्न पाउन अनि पितृप्रेम कायम रहोस् । पितृहरूको आर्शिवाद कायम रहोस् । सदीक्षा र शुभेच्छा कायम रहोस् । हामी आजको स्वरूपमा पितृहरूको अवशेष र पितृहरूकै स्वरूप हौँ, हैन र ?
प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षमा दिवंगत पितृका नाममा गरिने सोह्र श्राद्धका लागि आवश्यक पर्ने अपरान्हकालको समय निर्धारण गरिएको छ । यो समयभित्रमै पिण्डदान गर्नुपर्नेछ । तर्पण, दियो पूजा, विश्वदेवा ब्राह्मण लगायत पूजा तोकिएको समय अघि नै गर्न सकिनेछ । यो समयमा पिण्डदान नगरे पितृले पाउँदैनन् भन्ने मान्यता रहन्छ ।
वैदिक सनातन संस्करमा सामान्यतया पितृकर्म अर्थात् श्राद्ध दुईपटक गरिन्छ । वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा र अर्को श्राद्ध चाहिँ सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ । यस वर्षको सोह्र श्राद्धको शुरुवातसँगै हरेक परिवारमा शान्ति, खुशियाली कायम भइरहोस् । पितृहरूको आशिष सदासर्वदा कायम होस्, स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरूको बैकुण्ठ बास होस् । त्रयोदशी श्राद्ध तिथिमा बैकुण्ठबास हुनुभएका पितृहरूको मोक्षको कामना ।
विश्व दृष्टि दिवस : आँखाको स्वास्थ्यप्रति विश्वव्यापी चेतना
मानव शरीरका महत्वपूर्ण इन्द्रियमध्ये आँखाको स्थान अत्यन्त विशेष छ। संसारलाई हेर्ने, पढ्ने, सिक्ने, काम गर्ने, सम्बन्ध स्थापित गर्ने र दैनिक जीवनका असंख्य गतिविधि सञ्चालन गर्ने क्षमतामा दृष्टिको प्रत्यक्ष भूमिका हुन्छ।
त्यसैले विश्व दृष्टि दिवसले आँखाको स्वास्थ्य, दृष्टि समस्या तथा दृष्टि गुम्ने जोखिमप्रति विश्वव्यापी जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्छ। दृष्टिसम्बन्धी समस्या उमेरसँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन। बालबालिका, युवा, कामकाजी उमेरका मानिस तथा ज्येष्ठ नागरिक—सबैमा विभिन्न कारणले दृष्टिसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ। लामो समयसम्म डिजिटल स्क्रिन प्रयोग, आँखाको उचित हेरचाह नगर्नु, पोषणको कमी, मधुमेह तथा अन्य रोगसँग सम्बन्धित जटिलता, चोटपटक र समयमै परीक्षण नगर्नुजस्ता कारणले आँखाको स्वास्थ्य प्रभावित हुन सक्छ।
त्यसैले आँखामा समस्या देखिएपछि मात्र चिकित्सककहाँ जाने होइन, नियमित दृष्टि परीक्षण र समयमै उपचारलाई स्वास्थ्य संस्कारको हिस्सा बनाउनुपर्छ। विशेषगरी बालबालिकाको दृष्टि विकासमा अभिभावक र विद्यालयको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। बच्चाले टाढाको वस्तु देख्न नसक्ने, पुस्तक अत्यन्त नजिक लगेर पढ्ने, बारम्बार आँखा मिच्ने, टाउको दुख्ने वा कक्षाको बोर्ड हेर्न कठिनाइ हुनेजस्ता संकेत देखिएमा दृष्टि परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ।
ज्येष्ठ नागरिकका लागि पनि नियमित आँखा परीक्षण उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। दृष्टि कमजोर हुँदै जानुलाई केवल उमेरको स्वाभाविक परिणाम ठानेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। समयमै पहिचान, विशेषज्ञको परामर्श र उचित उपचारले धेरै दृष्टि समस्या व्यवस्थापन वा रोकथाम गर्न सकिन्छ।
आज मोबाइल फोन, कम्प्युटर, ट्याब्लेट र अन्य डिजिटल उपकरण हाम्रो जीवनका अभिन्न अंग बनेका छन्। प्रविधिले ज्ञान, शिक्षा, सञ्चार र रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ; तर यसको असन्तुलित प्रयोगले आँखामा थकान, सुख्खापन तथा असहजता बढाउन सक्छ।
यसकारण डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्दा नियमित रूपमा आँखालाई विश्राम दिने, पर्याप्त प्रकाशमा काम गर्ने, स्क्रिनको दूरी र उचाइ उपयुक्त राख्ने तथा असहजता देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। तर आँखाको स्वास्थ्यलाई केवल स्क्रिन प्रयोगसँग जोडेर सीमित गर्नु पनि उचित हुँदैन। सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, शारीरिक सक्रियता, दीर्घरोगको उचित व्यवस्थापन र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले पनि समग्र दृष्टि स्वास्थ्यमा योगदान पुर्‍याउँछन्।
नेपालीमा आँखा, संस्कृतमा चक्षु या नयन, अङ्ग्रेजीमा आई, लगायत थुप्रै नामहरू दिइएका छन्, भाषैपिच्छे अनि देशै पिच्छे । आज अक्टोबर महिनाको दोस्रो बिहीबार विश्वभरि दृष्टि दिवस मनाइन्छ ।
हामीले देख्ने हिमाल, हरियाली, रङ्गहरू, अनुहार अनि तिनका आकार, मुस्कानका प्रकृति अनि फरक र समानता दृष्टिविहीन साथीहरूका लागि अनुभव गर्न तुकविहीन नै हुन्छ । थोरै विश्वव्यापी तथ्याङ्कको सारांश लिऊ, विश्वभरि करिब ३ करोड ६० हजार मानिसहरू दृष्टिविहीन छन् भने २ अरब ४६ करोड हाराहारी मानिसहरू कम दृष्टि या गहिरो प्रकृतिको दृष्टिजन्य समस्याबाट प्रभावित छन् । स्मरण रहोस्, विश्वभरि नै कूल दृष्टिविहीन जनसङ्ख्याको ९० प्रतिशत बढी जनसङ्ख्या न्यून आयस्रोत भएका र आर्थिक रूपमा विपन्न परिवारमा बस्छन् ।
विश्वभरि दृष्टिविहीन जनसङ्ख्यामध्ये बालबालिकाको सङ्ख्या भने १ करोड ९० लाखको हाराहारीमा छ । दृष्टि अनि त्यसको स्वस्थ र उपचार आजको विश्वका लागि ठुलै चुनौती भएको छ । यस्तै मुद्दाहरूका बारे जनजागरण फैलाउने, पैरवी गर्ने अनि नेत्र दान जस्ता गहन अनि पुण्य दानका बारेमा अभिप्रेरित गर्ने अभिप्रायले दृष्टि दिवस मनाइन्छ ।
प्रदोष व्रतले हामीलाई आन्तरिक दृष्टि शुद्ध बनाउन प्रेरित गर्छ। त्रयोदशी श्राद्धले आफ्नो जीवनको इतिहास र पूर्वजको योगदानप्रति कृतज्ञ दृष्टि प्रदान गर्छ। विश्व दृष्टि दिवसले भने हाम्रो भौतिक आँखाको संरक्षणप्रति स्वास्थ्य चेतना जगाउँछ। यसरी हेर्दा यी तीन विषयबीच गहिरो दार्शनिक सम्बन्ध देखिन्छ।
आँखाले संसार देख्छ, तर विवेकले संसार बुझ्छ।
आँखाले दृश्य देख्छ, तर संस्कारले मूल्य देखाउँछ।
आँखाको स्वास्थ्यले बाहिरी संसार स्पष्ट बनाउँछ भने आत्मचेतनाले जीवनको उद्देश्य स्पष्ट बनाउँछ। त्यसैले मानिसले दृष्टि मात्र होइन, दृष्टिकोण पनि स्वस्थ राख्नुपर्छ।
दृष्टि स्वास्थ्य व्यक्तिगत जिम्मेवारी मात्र होइन। परिवारले बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकको नियमित दृष्टि परीक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालयहरूले विद्यार्थीको दृष्टि स्वास्थ्यप्रति सचेतना बढाउनुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाहरूले पहुँचयोग्य र गुणस्तरीय आँखा सेवाको विस्तार गर्नुपर्छ।
राज्यले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा आँखा परीक्षण शिविर, विशेषज्ञ सेवा, आवश्यक उपचार र जनचेतनामूलक कार्यक्रमलाई प्राथमिकताका साथ विस्तार गर्न सक्छ। स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सामाजिक संघसंस्थाबीच सहकार्य बढाउन सके दृष्टिसम्बन्धी समस्याको प्रारम्भिक पहिचान र उपचार अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
यसका साथै मधुमेह, उच्च रक्तचाप लगायत दीर्घरोगको नियमित परीक्षण र व्यवस्थापनमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ, किनकि यस्ता अवस्थाले आँखाको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन्।
आजको समाजमा परम्परा र आधुनिक विज्ञानलाई परस्पर विरोधी रूपमा हेर्नुभन्दा दुवैको सकारात्मक पक्षलाई समन्वय गर्नु आवश्यक छ। प्रदोष व्रतले आत्मसंयम र सदाचार सिकाउँछ; श्राद्धले कृतज्ञता र पारिवारिक उत्तरदायित्व सिकाउँछ; आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले शरीर र इन्द्रियको वैज्ञानिक संरक्षण सिकाउँछ।
अर्थात् संस्कारले जीवनलाई मूल्य दिन्छ र विज्ञानले जीवनलाई सुरक्षित बनाउने उपाय दिन्छ। दुवैको समन्वयबाट स्वस्थ, अनुशासित र जिम्मेवार समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।
प्रदोष व्रतले आत्मशुद्धि र संयमको बाटो देखाउँछ। त्रयोदशी श्राद्धले पितृस्मरण, कृतज्ञता र पारिवारिक संस्कारको महत्व सम्झाउँछ। विश्व दृष्टि दिवसले आँखाको अमूल्य स्वास्थ्यप्रति सजग गराउँछ।
यी तीनै अवसरको साझा सन्देशलाई एउटै वाक्यमा भन्नुपर्दा – “आँखाको दृष्टि जोगाऔँ, मनको अन्धकार हटाऔँ, पितृप्रति कृतज्ञ बनौँ र स्वस्थ, संस्कारी तथा जिम्मेवार जीवनतर्फ अघि बढौँ।”
आजको दिन केवल व्रत बस्ने, श्राद्ध गर्ने वा दृष्टि दिवस मनाउने दिन मात्र नबनोस्। यसले हाम्रो व्यवहारमा परिवर्तन ल्याओस्। वृद्ध आमाबुबाको सम्मान गरौँ, बालबालिकाको आँखाको स्वास्थ्य जाँच गरौँ, आफ्नै स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ, नकारात्मक सोच त्यागौँ र समाजमा सेवा तथा करुणाको भावना विस्तार गरौँ।
बाहिरी संसार देख्न आँखाको ज्योति चाहिन्छ; जीवनको सही बाटो देख्न विवेकको ज्योति चाहिन्छ। दुवै ज्योतिको संरक्षण नै समृद्ध र सार्थक जीवनको आधार हो।
(लेखक निशा पाण्डे पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमकी कोषाध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)