रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन १९,

निशा पाण्डे
मानव जीवनको निर्माण केवल भौतिक उपलब्धिले हुँदैन। मानिसलाई सही अर्थमा मानव बनाउने आधार ज्ञान, संस्कार, अनुशासन, नैतिकता र कृतज्ञता हुन्। यी मूल्यहरूको विकासमा शिक्षकको भूमिका जति महत्वपूर्ण छ, त्यति नै आफ्नो अस्तित्व, संस्कार र जीवनको आधार बनेका पूर्वजप्रति सम्मान र कृतज्ञताको भाव पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले विश्व शिक्षक दिवस र दशमी श्राद्ध एकै अवसरमा पर्दा ज्ञानको सम्मान र पितृस्मरणबीचको गहिरो सम्बन्धलाई आत्मसात् गर्ने सुन्दर अवसर प्राप्त हुन्छ।
शिक्षक – समाजका मौन निर्माता
शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति होइनन्। शिक्षकले बालबालिकालाई अक्षरज्ञानसँगै सोच्ने क्षमता, सही–गलत छुट्याउने विवेक, अनुशासन, जिम्मेवारी र मानवीय मूल्य सिकाउँछन्। एउटा चिकित्सक, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, प्रशासक, पत्रकार, कलाकार वा समाजसेवी बन्ने यात्राको प्रारम्भिक आधारमा कुनै न कुनै शिक्षकको योगदान जोडिएको हुन्छ।
सच्चा शिक्षकले विद्यार्थीलाई परीक्षा उत्तीर्ण गराउने मात्र होइन, जीवनका कठिन परीक्षासँग सामना गर्न सक्ने चरित्र निर्माण गर्छन्। त्यसैले शिक्षकलाई समाजको भविष्य निर्माण गर्ने चरित्र–शिल्पी भन्न सकिन्छ। आजको प्रविधिमैत्री युगमा सूचना प्राप्त गर्न कठिन छैन; तर प्राप्त सूचनालाई सही ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने, ज्ञानलाई विवेकमा बदल्ने र विवेकलाई सद्कर्ममा प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्नु चुनौतीपूर्ण छ। यस कार्यमा शिक्षकको मार्गदर्शन अझ अपरिहार्य बनेको छ।
पूर्वीय दर्शनमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च मानिएको छ। गुरु भनेको अज्ञानको अन्धकारबाट ज्ञानको उज्यालोतर्फ डो¥याउने मार्गदर्शक हो। नेपाली समाजमा पनि गुरु, शिक्षक र आचार्यप्रति श्रद्धा गर्ने समृद्ध परम्परा रहिआएको छ।
शिक्षक दिवस केवल शिक्षकलाई औपचारिक शुभकामना दिने दिन मात्र बन्नु हुँदैन। यो दिनले हामीलाई प्रश्न गर्नुपर्छ—हामीले आफ्ना शिक्षकबाट सिकेका ज्ञान र संस्कारलाई आफ्नो जीवनमा कति उतारेका छौँ? शिक्षकको सम्मान फूल, माला र शब्दमा मात्र होइन, उहाँहरूले सिकाएको सत्य, अनुशासन र सदाचारको पालना गरेर गर्न सकिन्छ।
हरेक वर्षको अक्टोबर महिनाको ५ गते विश्व शिक्षक दिवस मनाइने गरिन्छ र यो सन् १९९४ बाट मनाउन सुरु गरिएको हो । आजको दिन संसारभरि विभिन्न कार्यक्रम गर्दे गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरेर
विधार्थीहरुलाई स्थानीय एवं अन्तर्राष्ट्रिय समाजको विभिन्न क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउन मद्दत गर्ने शिक्षकहरूको सम्झना र सम्मान गरिन्छ । एउटी आमाले जन्म दिन्छिन् र उक्त बालबालिकालाई जीवन जिउने सीप र ज्ञान भने शिक्षकले नै दिन्छन् ।
एउटा महान् शिक्षकको आफ्ना विद्यार्थीहरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव गरेको र सही दिशानिर्देश मापन गर्न सकिन्न । उनीहरूले प्रज्वलन गरेका उत्सुकता कतै गणितका साध्य बनेर रहन्छन्, कतै विज्ञानका सिद्धान्तहरू भने कतै कला र साहित्यका रूपमा विद्यार्थीको विचार अनि जीवनशैलीमा रहेर यो संसारलाई अझ उत्कृष्ट बनाइरहेको हुन्छ ।
आजको दिन हामी सबैले जीवनमा केही पल पछाडि फर्किएर ती शिक्षकहरूलाई सम्झिन आवश्यक छ जसले हामीलाई कालो पाटीमा चक र डस्टर धस्दै वर्णमाला सिकाए । ‘क’ बाट कछुवा देखि ‘ज्ञ’ बाट ज्ञानीसम्म सिकाए । ‘A’ फर Apple बाट ‘Z’ फर Zebra सम्म सिकाए । त्यसपश्चात् हामीले विद्यालय अनि विश्वविद्यालयमा अन्य धेरै शिक्षक र शिक्षिकाहरूसँग शिक्षा लिएका छौँ, आज तिनै तमाम शिक्षक अनि शिक्षिकाहरूलाई हार्दिक नमन ।

दशमी श्राद्ध – पितृप्रति कृतज्ञताको संस्कार
हामी आज जहाँ छौँ, त्यहाँ पुग्न हाम्रो अघिल्लो पुस्ताको योगदान अवश्य जोडिएको हुन्छ। उनीहरूले निर्माण गरेको परिवार, संस्कार, भाषा, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक मूल्य नै हाम्रो वर्तमानको आधार हो। त्यसैले पितृस्मरण भनेको विगतमा मात्र फर्किनु होइन; विगतबाट शक्ति लिएर वर्तमानलाई जिम्मेवार बनाउनु र भविष्यलाई सुरक्षित गर्नु पनि हो।
हिन्दू वैदिक परम्परामा श्राद्ध केवल कर्मकाण्ड होइन; यो स्मरण, श्रद्धा, कृतज्ञता र पारिवारिक उत्तरदायित्वको संस्कार पनि हो। दशमी श्राद्धले दिवंगत पितृजनप्रति सम्मान प्रकट गर्दै उनीहरूले दिएको जीवन, संस्कार, ज्ञान, सम्पत्ति र सामाजिक विरासतप्रति कृतज्ञ बन्न प्रेरित गर्छ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।। यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षमा दिवङ्गत पितृका नाममा गरिने सोह्र श्राद्धका लागि आवश्यक पर्ने अपराह्न कालको समय निर्धारण गरिएको छ । यो समयभित्रमै पिण्ड दान गर्नु पर्नेछ । तर्पण, दियो पूजा, विश्वेदेवा ब्राह्मण लगायत पूजा तोकिएको समय अघि नै गर्न सकिनेछ । यो समयमा पिण्ड दान नगरे पितृले पाउँदैनन् भन्ने मान्यता रहन्छ ।
सोह्र श्राद्ध को प्रारम्भसँगै अबका सकल पक्षहरू पितृ पक्षका स्वरूपमा आउँदै जानेछन् । पृथ्वी र स्वर्गको बिचमा भएको पितृ लोकमा रहेका सबै देवता समान पितृहरूको मोक्षको कामना, सकल पितृहरूले बैतर्नी नदी तर्न पाउन अनि पितृ प्रेम कायम रहोस् । पितृहरूको आर्सीवाद कायम रहोस्, सदिच्छा र शुभेच्छा कायम रहोस्, हामी आजको स्वरूपमा पितृहरूको अवशेष र पितृहरूकै स्वरूप हौँ, हैन र ?
वैदिक सनातन संस्कारमा सामान्यतया पितृ कर्म अर्थात् श्राद्ध दुई पटक गरिन्छ, वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा र अर्को श्राद्ध चाहिँ सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ । यस वर्षको सोह्र श्राद्धको सुरुवातसँगै हरेक परिवार मा शान्ति, खुसीयाली कायम भइरहोस्, पितृहरूको आशिष् सदासर्वदा कायम होस्, स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरूको वैकुण्ठ वास होस् । दशमी तिथिमा बैकुण्ठवास हुनुभएका पितृहरूको मोक्षको कामना ।
शिक्षकले हामीलाई जीवन जिउने ज्ञान दिन्छन् भने पितृहरूले हामीलाई जीवनको आधार र संस्कार दिन्छन्। एकातिर शिक्षकबाट प्राप्त ज्ञानले हाम्रो चेतना विस्तार गर्छ, अर्कोतिर पितृबाट प्राप्त संस्कारले हाम्रो पहिचान र मूल्य निर्माण गर्छ।
यस अर्थमा विश्व शिक्षक दिवस र दशमी श्राद्धले एउटै गहिरो सन्देश दिन्छन्—ज्ञानको सम्मान गरौँ र आफ्नो मूलप्रति कृतज्ञ बनौँ।
ज्ञानबिनाको संस्कार अपूर्ण हुन सक्छ र संस्कारबिनाको ज्ञान दिशाहीन बन्न सक्छ। ज्ञान र संस्कारको सन्तुलनले मात्र जिम्मेवार नागरिक, सभ्य समाज र समुन्नत राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छ।
आजको शिक्षा प्रणालीमा प्रविधि, प्रतिस्पर्धा र रोजगारीमुखी ज्ञानलाई प्राथमिकता दिइँदैछ। यो आवश्यक भए पनि शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य असल मानिस निर्माण गर्नु पनि हो।
आज समाजमा बढ्दै गएको असहिष्णुता, हिंसा, भ्रष्टाचार, स्वार्थ, सामाजिक विभाजन र नैतिक विचलनलाई हेर्दा शिक्षासँगै संस्कार र चरित्र निर्माणको आवश्यकता अझ प्रस्ट हुन्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल ‘के गर्ने’ होइन, ‘किन सही काम गर्ने’ भन्ने चेतना दिन सके शिक्षा जीवनोपयोगी बन्छ।
दशमी श्राद्धले हामीलाई आफ्नो पारिवारिक इतिहास र पूर्वजको योगदान सम्झाउँछ। तर पितृप्रति सच्चा श्रद्धा केवल विधि सम्पन्न गर्नुमा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूले छोडेको असल परम्परा संरक्षण गर्नु, परिवारमा सद्भाव कायम गर्नु, कमजोरलाई सहयोग गर्नु, समाज र राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बन्नु पनि पितृप्रतिको वास्तविक सम्मान हो।
हामीले आज गर्ने असल कर्म नै भोलिका पुस्ताका लागि हाम्रो विरासत बन्नेछ। त्यसैले श्राद्धको भावनालाई “पूर्वजप्रति श्रद्धा र भावी पुस्ताप्रति जिम्मेवारी” का रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
राष्ट्र निर्माण केवल सडक, भवन र प्रविधिको विकासबाट सम्भव हुँदैन। राष्ट्रको वास्तविक शक्ति त्यसका नागरिकको चरित्र, ज्ञान र नैतिकतामा निहित हुन्छ। शिक्षकले त्यस्ता नागरिक निर्माण गर्छन् र परिवार तथा संस्कारले उनीहरूको मूल्य–आधार तयार गर्छ।
यदि विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा, परिवारमा असल संस्कार र समाजमा जिम्मेवार वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने राष्ट्रको भविष्य बलियो बन्न सक्छ। त्यसैले शिक्षकको सम्मान र पितृसंस्कारको संरक्षणलाई व्यक्तिगत विषय मात्र नभई राष्ट्रिय चरित्र निर्माणको अभियानका रूपमा हेर्नुपर्छ।
अन्त्यमा विश्व शिक्षक दिवसले ज्ञान दिने गुरुजनप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछ भने दशमी श्राद्धले जीवनको आधार बनेका पितृजनप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्न प्रेरित गर्छ। यी दुवै अवसरले हामीलाई एउटै मूल सन्देश दिन्छन्—हामी आफ्नो विगतलाई सम्मान गर्दै वर्तमानलाई जिम्मेवार र भविष्यलाई उज्ज्वल बनाउनुपर्छ। शिक्षकले दिएको ज्ञानलाई जीवनमा उतारौँ, पितृले दिएको संस्कारलाई पुस्तान्तरण गरौँ र समाजप्रतिको आफ्नो दायित्व पूरा गरौँ। यही नै शिक्षकप्रतिको वास्तविक सम्मान, पितृप्रतिको सच्चा श्रद्धा र राष्ट्रप्रतिको महान् कर्तव्य हो।
ज्ञानको दीप कहिल्यै निभ्न नदिऔँ, पितृको संस्कार कहिल्यै भुल्न नदिऔँ र असल कर्मको बाटो कहिल्यै छोड्न नदिऔँ।
विश्व शिक्षक दिवसको हार्दिक शुभकामना तथा दशमी श्राद्धमा सम्पूर्ण पितृजनप्रति श्रद्धापूर्वक नमन।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)