इन्दिरा एकादशी व्रत र एकादशी श्राद्ध, पितृस्मरण, आत्मशुद्धि र मोक्षमार्गको आध्यात्मिक साधना

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन २०,

डा. के. बि.सम्राट
सनातन वैदिक परम्परामा एकादशीलाई आत्मसंयम, उपवास, भगवान् विष्णुको आराधना तथा मन–वचन–कर्मको शुद्धीकरणसँग जोडिएको पवित्र तिथि मानिन्छ। विशेषगरी पितृपक्षमा पर्ने इन्दिरा एकादशीलाई व्रत, भगवान् विष्णुको उपासना र पितृस्मरणका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यही अवसरमा गरिने एकादशी श्राद्धले पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र पारिवारिक संस्कारलाई अझ गहिरो बनाउँछ।
इन्दिरा एकादशी आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशी तिथिमा पर्ने पवित्र व्रत हो। वैष्णव परम्परामा यस दिन भगवान् विष्णुको आराधना गर्दै उपवास, जप, ध्यान, पूजन तथा सत्कर्म गर्ने परम्परा रहेको छ। ‘एकादशी’ केवल भोजन त्याग गर्ने दिन मात्र होइन; यो इन्द्रिय संयम, विचार शुद्धि र आत्मअनुशासनको अभ्यास हो। शरीरलाई हलुका बनाउँदै मनलाई भगवान्, सत्य, सदाचार र सेवातर्फ केन्द्रित गर्नु यसको मूल भावना हो।
इन्दिरा एकादशीको विशेषता भनेको यो पितृपक्षसँग सम्बन्धित हुनु पनि हो। त्यसैले यस दिनको साधनामा व्यक्तिगत आध्यात्मिक उन्नतिसँगै दिवंगत पितृहरूको स्मरण र कल्याणको कामना जोडिएको हुन्छ।
श्राद्ध शब्द ‘श्रद्धा’बाट बनेको हो। श्रद्धापूर्वक पितृहरूको स्मरण, तर्पण, दान तथा सत्कर्म गर्नु नै श्राद्धको मूल भावना हो। पितृपक्षमा आफ्नो कुल–परम्पराका दिवंगत पूर्वजहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने क्रममा एकादशी तिथिमा गरिने श्राद्धलाई एकादशी श्राद्ध भनिन्छ।
श्राद्धको वास्तविक सार केवल कर्मकाण्डमा सीमित छैन। यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व केवल वर्तमान पुस्तासँग मात्र नभई अघिल्ला पुस्ताको त्याग, संस्कार र योगदानसँग जोडिएको छ भन्ने चेतना प्रदान गर्दछ।
हामीले प्राप्त गरेको जीवन, संस्कार, परिवार, भाषा, संस्कृति र सामाजिक मूल्यको पछाडि अनेक पुस्ताको योगदान रहेको हुन्छ। त्यसैले पितृस्मरण भनेको विगतलाई सम्झनु मात्र होइन, आफ्नो मूलप्रति कृतज्ञ हुनु पनि हो।
एकादशी श्राद्धका अवसरमा दिवंगत आत्माको शान्ति तथा सद्गतिको कामना गर्दै तर्पण, पिण्डदान, दान, ब्राह्मण भोजन वा आफ्नो परम्पराअनुसारका धार्मिक कर्म गरिन्छ। मुख्य कुरा कर्मको बाह्य प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा, पवित्र भावना र सत्कर्म हो।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।। यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
सोह्र श्राद्धका तिथिहरू क्रमशः अघि बढ्दैछन् । सोह्र श्राद्धको प्रारम्भसँगै अबका सकल पक्षहरू पितृ पक्षका स्वरूपमा आउँदै जानेछन् । पृथ्वी र स्वर्गको बीचमा भएको पितृ लोकमा रहेका सबै देवता समान पितृहरूको मोक्षको कामना, सकल पितृहरूले बैतर्णी नदी तर्न पाउन अनि पितृप्रेम कायम रहोस् । पितृहरूको आर्शिवाद कायम रहोस् । सदीक्षा र शुभेच्छा कायम रहोस् । प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षमा दिवंगत पितृका नाममा गरिने सोह्र श्राद्धका लागि आवश्यक पर्ने अपरान्हकालको समय निर्धारण गरिएको छ । यो समयभित्रमै पिण्डदान गर्नुपर्नेछ । तर्पण, दियो पूजा, विश्वदेवा ब्राह्मण लगायत पूजा तोकिएको समय अघि नै गर्न सकिनेछ । यो समयमा पिण्डदान नगरे पितृले पाउँदैनन् भन्ने मान्यता रहन्छ ।
वैदिक सनातन संस्करमा सामान्यतया पितृकर्म अर्थात श्राद्ध दुईपटक गरिन्छ, वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरुको देहावसान भएको तिथीमा र अर्को श्राद्ध चाँही सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ । यस बर्षको सोह्र श्राद्धको शुरुवातसंगै हरेक परीवारमा शान्ति, खुशियाली कायम भइरहोस्, पितृहरुको आशिष सदासर्वदा कायम होस्, स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरुको बैकुण्ठ वास होस्। एकादशी श्राद्ध तिथीमा बैकुण्ठवास हुनुभएका पितृहरुको मोक्षको कामना ।
व्रतको अर्थ केवल अन्न नखानु होइन। ‘व्रत’ले संकल्प, अनुशासन र आत्मनियन्त्रणको भाव बोकेको हुन्छ। इन्दिरा एकादशीमा सत्य बोल्ने, हिंसा नगर्ने, क्रोध र लोभ त्याग्ने, भगवान्को नामस्मरण गर्ने तथा आवश्यकताअनुसार दान–सेवा गर्ने अभ्यासले व्रतलाई सार्थक बनाउँछ। उपवासले शरीरलाई अनुशासित बनाउँछ भने सद्विचार र सदाचारले मनलाई शुद्ध बनाउँछ। त्यसैले एकादशीको वास्तविक उपवास बाह्य भोजनबाट मात्र होइन, नकारात्मक विचार, अहंकार, द्वेष र असंयमबाट पनि हुनुपर्छ।
पञ्चाङ्गको एघारौँ तिथिलाई एकादशी भनिन्छ । पूर्णिमापछि र औँसीपछि एकादशी महिनाको दुई पटक आउँछ । पूर्णिमा पछिको एकादशीलाई कृष्ण पक्ष एकादशी र औँसीपछिको एकादशीलाई शुक्ल पक्ष एकादशी भनिन्छ ।असोज कृष्णपक्षमा पर्ने एकादशी असोज कृष्णपक्षमा पर्ने एकादशीलाई इन्दिरा एकादशी भनिन्छ । इन्दिरा एकादशीका दिन विष्णुरुप शालिग्रामलाई पञ्चामृतले स्थान गराई पूजा गरी व्रत बस्ने चलन रहेको छ । इन्दिरा एकादशीको व्रत लिनाले समस्त पापहरूको नष्ट हुने विश्वास रहेको छ । हिन्दु परम्परा अनुसार सोह्र श्राद्ध भित्रको एकादशी भएकाले इन्दिरा एकादशी व्रत लिँदा समस्त पितृहरूको नर्कबाट उद्धार हुन्छ । इन्दिरा एकादशीको कथा सुन्नाले यज्ञादि फल मिले सरह हुनेछ । पौराणिक कथन अनुसार सत्ययुगमा महिष्मति शहरमा इन्द्रसेन नामक एक प्रतापी राजाको राज्य थियो । ति राजा पुत्रपुत्री सहित धनसम्पतिले भरिपूर्ण र शत्रुहरुसंगअपराजित थिए । एकदिन इन्द्रसेन राजाको राज्यसभा चलिरहेको समयमा महर्षि नारद ऋषिकोआगमन भयो । नारदको आउनु भएपछि इन्द्रसेनले खुसी हुँदै आसन गराए । नारद पनि इन्द्रसेनको भक्तिले प्रसन्न भए । नारदले आफुले एकदिन यमलोक पुगेका बेला यमराजको राज्य सभामा इन्द्रसेनका पितालाई भेटेको र उनैको सन्देश लिएर आएको बताएपछि धर्म, ज्ञान र दानले भरिपूर्ण आफ्ना पिता स्वर्गलोकको साटो कसरी यमलोकमा पुगे भनेर प्रतापी राजा इन्द्रसेन आश्चर्चचकित भए । नारदले त्यसको सविस्तार बताईदिए । इन्द्रसेनका पिताले पितृपक्षको इन्दिरा एकादशीको ब्रतलाई पुरा गर्न नसकि बिचैमा छाडेकाकारण यमलोकको बास भएको नारदले बताईदिए ।
नारदले महिष्पतिका राजा इन्द्रसेनलाई इन्दिरा एकादशीको ब्रत निष्ठापूर्वक सम्पन्न गरे पिताको पाप नष्ट भई स्वर्गप्रस्थान हुने बताईदिए । नारद ऋषिले त्यति बताईदिएपछि सोहि अनुसार इन्द्रसेनले आश्विन कृष्णपक्षको इन्दिरा एकादशीको ब्रत बसी ब्रतको समापनमा ब्राम्हण पुरोहितहरुलाई बोलाई भोजन गराएर आफ्ना पितृको पाप हरण गरिदिए र स्वयंपनि पितृ धर्म प्राप्त गरि सुखशान्तिले राज्यचलाउन समक्ष भए ।यहि मान्यता अनुसार नै यस एकादशीकोब्रतपछि अहिले पनि ब्राम्हणहरुलाई भोजन गराउने चलन रहेको छ । कतिपय समुदायमा भने यस एकादशीका दिन धूप दिप सहितबिष्णु भगवानको पूजा गरी गाईलाई फल आदि खुवाउँदछन्। इन्दिरा एकादशीको ब्रतका दिन नसुति ब्रत बस्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । त्यहि भएर मानिसहरु एकादशी ब्रतपछि दिनभर भजन किर्तन गरेर दिन विताउँछन् । यसका साथै एकादशी तिथीमा श्राद्ध परेका पितृहरुको श्राद्ध पनि आज गरिन्छ, सकल पितृहरुको मोक्षको कामना, बैतर्नी नदिको कृपा र सार सदैब रहोस् ।
आजको तीव्र गतिशील जीवनमा मानिस आफ्नो जरा, परिवार र संस्कारबाट टाढिँदै गएको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा इन्दिरा एकादशी र एकादशी श्राद्धजस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई परिवार, पूर्वज, संस्कृति र आध्यात्मिक अनुशासनसँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छन्।
तर धार्मिक संस्कारलाई अन्धविश्वास वा औपचारिकतामा सीमित नगरी यसको मानवीय पक्ष बुझ्नु आवश्यक छ। पितृको नाममा गरिने दान, सेवा र सत्कर्मलाई गरिब, असहाय, वृद्ध, रोगी तथा आवश्यकतामा रहेका मानिससम्म पुर्‍याउन सके त्यसले श्राद्धको सामाजिक भावनालाई अझ जीवन्त बनाउँछ।
पितृप्रति सच्चा श्रद्धा भनेको उनीहरूले छाडेर गएको सदाचार, परोपकार, सत्य र मानवीय मूल्यलाई जीवनमा निरन्तरता दिनु पनि हो। दिवंगत पूर्वजको स्मृतिमा वृक्षारोपण, अन्नदान, शिक्षासेवा, स्वास्थ्यसेवा वा अन्य लोककल्याणकारी कार्य गर्नु श्रद्धालाई कर्ममा रूपान्तरण गर्ने सुन्दर माध्यम हुन सक्छ। यस अर्थमा इन्दिरा एकादशीले तीनवटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—
आत्माका लागि संयम, पितृका लागि श्रद्धा, र समाजका लागि सेवा।
अन्त्यमा इन्दिरा एकादशी व्रत र एकादशी श्राद्ध सनातन संस्कृतिको त्यस्तो पवित्र परम्परा हो, जसले आत्मशुद्धि, भगवान् विष्णुको भक्ति, पितृस्मरण, कृतज्ञता र परोपकारलाई एउटै आध्यात्मिक सूत्रमा बाँध्छ। यस दिन गरिने व्रतले हामीलाई इन्द्रिय संयम सिकाओस्, श्राद्धले आफ्ना पितृप्रति कृतज्ञता जगाओस् र सत्कर्मले समाजमा करुणा तथा सेवाको भावना विस्तार गरोस्। पितृहरूको स्मरण केवल कर्मकाण्डमा होइन, हाम्रो चरित्र र कर्ममा जीवित रहोस्। इन्दिरा एकादशीको पवित्र चेतनाले सबैमा शान्ति, सद्बुद्धि, आत्मसंयम र कल्याणको मार्ग प्रशस्त गरोस्।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य तथा राष्ट्र संरक्षण डट कममा संचालक अध्यक्ष हुनुहुन्छ)