वामन द्वादशी र अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवस धर्म, विनम्रता, सत्यप्रतिज्ञा र समावेशी समाज निर्माणको साझा सन्देश

वामन द्वादशी र अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवस
धर्म, विनम्रता, सत्यप्रतिज्ञा र समावेशी समाज निर्माणको साझा सन्देश

निशा पाण्डे
मानव सभ्यताको विकास केवल भौतिक प्रगतिको इतिहास होइन; यो मूल्य, संस्कार, करुणा, समानता र मानवीय सम्मानको विकासको यात्रा पनि हो। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूले मानिसलाई जीवनका उच्च आदर्शतर्फ उन्मुख गराउँछन् भने अन्तर्राष्ट्रिय दिवसहरूले आधुनिक समाजका साझा मानवीय दायित्व र अधिकारलाई स्मरण गराउँछन्। यही दृष्टिले वामन द्वादशी र अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवसलाई एउटै दिनको सन्दर्भमा हेर्दा धर्म र मानवताको सुन्दर समन्वय देखिन्छ।
वामन द्वादशी : विनम्रतामा निहित विराट शक्ति
सनातन परम्परामा भाद्रपद शुक्ल द्वादशीलाई भगवान् विष्णुको वामन अवतारसँग सम्बन्धित पावन दिनका रूपमा स्मरण गरिन्छ। पुराणीय कथाअनुसार भगवान् विष्णुले वामन अर्थात् बटुक ब्राह्मणको रूप धारण गरी राजा बलिसँग तीन पाइलामा भूमि माग्नुभएको प्रसंग यस पर्वको मूल धार्मिक आख्यान हो। वामन अवतारको कथा केवल धार्मिक आख्यानमा सीमित छैन। यसले अहंकारमाथि विनम्रताको विजय, शक्तिमाथि धर्मको नियन्त्रण, वचनको सम्मान र लोककल्याणप्रतिको प्रतिबद्धता जस्ता गहिरा जीवनदर्शन प्रस्तुत गर्दछ।
राजा बलि दानी, पराक्रमी र सत्यप्रतिज्ञ शासकका रूपमा चित्रित छन्। उनले आफ्नो सामर्थ्य र दानशीलताको माध्यमबाट ठूलो प्रतिष्ठा प्राप्त गरे। तर वामन अवतारको प्रसंगले एउटा महत्वपूर्ण आध्यात्मिक सत्य उजागर गर्छ—मानिससँग जति ठूलो शक्ति र सम्पत्ति भए पनि त्यसको अन्तिम मूल्य धर्म, मर्यादा र विनम्रताले निर्धारण गर्दछ।
वामनका तीन पाइलालाई भौतिक भूगोलको सीमाभन्दा माथि उठाएर हेर्दा ती मानव चेतनाका तीन चरण—अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ, स्वार्थबाट समर्पणतर्फ र सीमित दृष्टिबाट विराट चेतनातर्फको यात्राका प्रतीकसमेत बन्न सक्छन्। त्यसैले वामन द्वादशीको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ—सामर्थ्य प्राप्त गर्नु महत्वपूर्ण हो, तर सामर्थ्यलाई धर्म र लोकहितमा प्रयोग गर्नु अझ महत्वपूर्ण हो।
वामन द्वादशीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—वचनको सम्मान। परिस्थितिले आफ्नो प्रतिकूल रूप लिए पनि राजा बलिले दिएको वचनबाट पछि नहटेको कथा सनातन साहित्यमा सत्यप्रतिज्ञताको उदाहरणका रूपमा स्मरण गरिन्छ। आजको समाजमा व्यक्तिगत, सामाजिक तथा सार्वजनिक जीवनमा विश्वासको संकट देखिँदा यस प्रसंगले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—हामीले बोलेको शब्दको मूल्य कति छ ? समाजमा कानून आवश्यक छ, संस्था आवश्यक छन्, नीति आवश्यक छन्; तर यी सबैभन्दा माथि विश्वास र नैतिक उत्तरदायित्वको संस्कृति आवश्यक हुन्छ। वचनमा सत्यता, व्यवहारमा पारदर्शिता र जिम्मेवारीमा इमानदारी स्थापित गर्न सके मात्र सभ्य समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।
वामन पुजन मन्त्र
देवेश्वराय देवश्य, देव संभूति कारिणे।
प्रभावे सर्व देवानां वामनाय नमो नमः।।
जसले भगवान वामनको भक्ति र भक्तिपूर्वक आराधना गर्दछ, भगवान वामनले तिनीहरूलाई राजा बलिको संकटबाट देवताहरूलाई मुक्त गरे जस्तै सबै दुःखबाट मुक्त गर्नुहुन्छ। विधि अनुसार पूजा गर्नाले सुख, आनन्द र इच्छित फल प्राप्त हुन्छ।
वामन अवतारलाई भगवान् विष्णुको एउटा महत्त्वपूर्ण अवतार मानिने गरिन्छ। एक जना अत्याचारी दैत्य राजा बलिले देवलोकसँग युद्ध गरेर देवताहरूलाई नै पराजित गर्न थालेपछि भगवान् इन्द्र विष्णु भगवान् समक्ष आफ्नो समस्या लिएर पुगेका थिए। त्यसपछि भगवान् इन्द्र मार्फत दैत्य राजा बलिको सबै अत्याचारको बारेमा बुझेपछि भगवान् विष्णुले आजको तिथिमा माता अदितिको गर्भबाट जन्म लिएर बलिको विनाश गर्ने आश्वासन दिएर पठाए। भगवान् इन्द्रलाई दिएको वचन पुरा गर्दै आज भाद्र शुल्क पक्षको द्वादशीको दिन माता अदितिको गर्भबाट भगवान् विष्णुको वामन अवतारको जन्म भएको हो। भाद्र शुल्क पक्षको द्वादशीलाई वामन द्वादशी या वामन जयन्ती भन्ने गरिन्छ। धार्मिक ग्रन्थ अनुसार आजको शुभ तिथिमा भगवान् श्रीकृष्णले वामन अवतार लिनुभएको थियो। धर्तीमा अन्याय र अत्याचार बढ्दै गएपछि, भगवानले कुनै न कुनै अवतारमा आएर त्यो अत्याचार गर्ने सैतानको विनाश गरेको धेरै कथाहरू हामीले सुनेका छौ। भगवान् विष्णुले अरू अवतार जस्तै वामन अवतार पनि यस्तै शैतानी शक्तिको विनाश गर्न लिनुभएको थियो। त्यसपछि कश्यप ऋषिहरूसँग आफ्नो संस्कार सिकेका भगवान् वामनले महर्षि पुलहसँग यज्ञोपवीत, अगस्त्यसँग मृग चर्म, मरीचिसँग पलाश दण्ड, आंगिरस सँग वस्त्र, सूर्यसँग छत्र, भृगुसँग खड़ाऊं, आफ्नो गुरुसँग कमण्डलु,माता अदिति सँग कौपीन, सरस्वतीसँग रुद्राक्ष माला तथा कुबेरसँग भिक्षा पात्र लिएपछि आफ्नो पितासँग आज्ञा लिएर दैत्य राजा बलिलाई भेट्न गएका हुन्। त्यति बेला दैत्य राजा बलि नर्मदा नदिकै उत्तरी तटमा अश्वमेध यज्ञ गरिरहेका थिए।
भगवान् वामन त्यहाँ एउटा जोगीको रुपधारण गरेर पुग्छन् र राजा बलिसँग भिक्षा माग्छन्। यज्ञ गरेर बसिरहेका बलिले वामन भगवान् त्यहाँ आउने बित्तिकै यज्ञको प्रकाश उज्यालो भएको देखेर अचम्म मान्दै वामन भगवानसँग आफूलाई चाहिएको भिक्षा माग्न अनुरोध गरे। राजा बलिले त्यस्तो अनुरोध गरेपछि, भगवान् वामनले वलीसँग ३ पाइला भूमि माग्दछन्। बलिले सहजै उनलाई ३ पाइला भूमि दिने वचन दिन्छन्। भगवान् वामनले पहिलो पाइलामा स्वर्ग अनि दोस्रो पाइलामा धर्ती नापेको देखेपछि तेस्रो पाइलाको लागि बलिले आफ्नो शिर अगाडी गर्छन् र वामन भगवानलाई आफ्नो मस्तिष्क नाप्न आग्रह गर्छन्। सबै थोक गुमाई सकेको बलिले त्यसरी आफ्नो शिर अगाडी राखेको कुराले भगवान् वामनलाई प्रसन्न पार्दछ अनि भगवान् वामनले बलि राजालाई पातालको राजा बनाएर पातालमा स्थान दिन्छन्। त्यसैले पनि भगवान् इन्द्र र अन्य देवलोकलाई दैत्य राजा बलिबाट मुक्ति दिएकोमा भगवान् विष्णुको वामन अवतारको निक्कै महत्त्व रहेको पाइन्छ। वामन द्वादशी मा व्रत बस्ने र हरिको सुमीरण गर्ने गरिन्छ । सबैलाई शुभकामना छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवस – मौनताभित्रको सशक्त आवाज
सांकेतिक भाषा केवल हातको इशारा होइन। यो पूर्ण र प्राकृतिक भाषा प्रणाली हो, जसले विचार, भावना, ज्ञान, अनुभव र पहिचानलाई अभिव्यक्त गर्ने आफ्नै संरचना र व्याकरण बोकेको हुन्छ। विश्वभरका बहिरा तथा श्रवण अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि सांकेतिक भाषा शिक्षा, सूचना, स्वास्थ्य सेवा, न्याय, रोजगारी र सामाजिक सहभागितामा पहुँचको महत्वपूर्ण माध्यम हो। हरेक वर्ष २३ सेप्टेम्बरमा अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवस मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले यस दिवसलाई बहिरा समुदायका भाषिक अधिकार, पहिचान, समान सहभागिता र समावेशी समाजको आवश्यकता उजागर गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा स्थापित गरेको हो। त्यसैले सांकेतिक भाषालाई सम्मान गर्नु भनेको केवल एउटा भाषालाई सम्मान गर्नु होइन; मानव विविधता, भाषिक अधिकार र समान अवसरलाई सम्मान गर्नु हो।
समाजमा सबै मानिसले एउटै तरिकाले बोल्छन् वा एउटै तरिकाले संसारलाई बुझ्छन् भन्ने धारणा आफैंमा सीमित दृष्टिकोण हो। कसैका लागि आवाज संवादको माध्यम हुन सक्छ भने कसैका लागि हात, अनुहारको भाव र दृश्य संकेत नै संवादको प्रमुख माध्यम हुन सक्छ। हामीले बुझ्नुपर्ने मूल कुरा हो—अभिव्यक्तिको माध्यम फरक हुन सक्छ, तर मानवीय गरिमा र अधिकार समान हुन्छ।
विद्यालयमा सांकेतिक भाषा सिक्ने वातावरण, सार्वजनिक कार्यालयमा आवश्यक दोभाषे सेवा, स्वास्थ्य संस्थामा सञ्चारको पहुँच, सञ्चारमाध्यममा सांकेतिक भाषा तथा पहुँचयोग्य सामग्री र डिजिटल प्रविधिमा समावेशी डिजाइनजस्ता विषयहरू आधुनिक समाजका महत्वपूर्ण दायित्व हुन्। समावेशी समाज त्यतिबेला मात्र बन्छ, जब हामी केवल बोल्ने अधिकार होइन, हरेक व्यक्तिको कुरा बुझिने अधिकारलाई पनि महत्व दिन्छौँ।
यो दिवसको लागि प्रस्ताव विश्व भरी लगभग ७० मिलियन सुस्त श्रवण व्यक्तिहरूको मानव अधिकारको प्रतिनिधित्व गर्ने उनीहरूको १३५ राष्ट्रिय सङ्घहरूको महासङ्घ (WFD) बाट आएको हो। प्रस्ताव A/RES/72/161 संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा एन्टिगुवा र बारबुडाको स्थायी मिसन द्वारा प्रायोजित गरिएको थियो, ९७ वटा संयुक्त राष्ट्र सदस्य राष्ट्रहरू द्वारा सह(प्रायोजित यस प्रस्तावलाई १९ डिसेम्बर २०१७ मा सर्वसम्मतिद्वारा पारित गरिएको हो । सेप्टेम्बर २३ ले सन् १९५१ मा WFD स्थापना भएको मितिको सम्झना गर्दछ। यसको मुख्य लक्ष्यहरू मध्ये साङ्केतिक भाषाहरू र बहिरा संस्कृतिको संरक्षण गर्दै सुस्त श्रवण मान्छे को मानव अधिकार को रक्षा गर्नु हो । सन् २०१८ मा पहिलो पटक साङ्केतिक भाषाको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाइएको थियो ।
साङ्केतिक भाषाहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस सबै सुस्त श्रवण मानिसहरू र अन्य साङ्केतिक भाषा प्रयोगकर्ताहरूको भाषिक पहिचान र सांस्कृतिक विविधतालाई समर्थन र संरक्षण गर्ने एउटा अनौठो अवसर हो। सुस्त श्रवण समुदायहरू, सरकारहरू र नागरिक समाज सङ्गठनहरूले आफ्नो देशको जीवन्त र विविध भाषिक परिदृश्यहरूको भागको रूपमा राष्ट्रिय साङ्केतिक भाषाहरूको प्रवर्द्धन र पहिचानमा आफ्ना सामूहिक प्रयासहरू कायम राख्छन्। विश्वभरि ७२ मिलियन अर्थात् ७ करोड २ लाख भन्दा बढी मानिस सुस्त श्रवण शक्ति भएका छन् । यिनीहरूमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरू विकासोन्मुख देशहरूमा बस्छन् । समग्रमा भन्दा यी मानिसहरूले ३०० भन्दा बढी प्रकारका साङ्केतिक भाषाहरू प्रयोग गर्छन् ।
धेरैको बुझाइमा साङ्केतिक भाषा विश्वव्यापी भाषा हो, जुन हरेक देशमा एउटै हुन्छ भन्ने पाइन्छ तर त्यस्तो होइन । हामी कतिपयलाई यिनै प्रश्नहरूको जवाफ दिँदै आइरहेका हुन्छौ कि बोलिने र सुनिने भाषासरह साङ्केतिक भाषा पनि फरक-फरक देशमा फरक-फरक तरिकाबाट निर्माण भएका हुन्छन् । जस्तै: अमेरिकन साङ्केतिक भाषा, ब्रिटिस साङ्केतिक भाषा, इन्डियन साङ्केतिक भाषा, जापनिज साङ्केतिक भाषा आदि । २०४५ साल अघि बहिरा विद्यालयमा पूर्ण रूपमा ओठे भाषाको प्रयोग गरिन्थ्यो र साङ्केतिक भाषाको प्रयोगमा बन्देज लगाइएको थियो । हाल नेपाली साङ्केतिक भाषाका ३ हजार ८०० शब्द अनुमोदन भइसकेका छन् र तीमध्ये आधा जति शब्द मात्र शब्दकोशमा समावेश (प्रकाशित) भएका छन् । बाँकी शब्द क्रमशः थपिँदै र अनुमोदन हुँदै जाने क्रम यथावतै छ । विश्वका सयौँ देशले आ-आफ्ना देशका संस्कार र संस्कृतिलाई अनुसरण गर्दै साङ्केतिक शब्दहरू निर्माण गरेका हुन्छन् । कुनै देशमा त्यस देशको भौगोलिक धरातलको कारण एउटै शब्दको पनि एउटा भन्दा बढी साङ्केतिक भाषा भए पनि देशव्यापी रूपमा सबै बहिराहरूले बुझ्न सक्छन् । नेपालमा पनि भौगोलिक विविधताकै कारण केही शब्दको साङ्केतिक भाषा एकभन्दा बढी प्रयोग हुने गरेको छ ।
विश्वभरिका १३३ राष्ट्रका बहिरा महासङ्घलाई सदस्यता दिएको विश्व बहिरा महासङ्घले साङ्केतिक भाषालाई आधिकारिक भाषाको रूपमा सरकारबाट मान्यता दिलाउन विश्वव्यापी रूपमै वकालत गर्दै आइरहेको छ । हालसम्म १२ देशले साङ्केतिक भाषालाई आधिकारिक भाषाको रूपमा मान्यता प्रदान गरिसकेका छन् । ती देशमा अफगानिस्तान, क्यानडा, जर्मनी, हङकङ, भारत, न्यूजिल्याण्ड, नर्वे, लाटभिया, दक्षिण अफ्रिका, संयुक्त राज्य अमेरिका, युक्रेन, युगोस्लाभिया रहेका छन् । अन्य देश त्यसका लागि सङ्घर्षरत रहेका छन् ।
पहिलो दृष्टिमा वामन द्वादशी धार्मिक पर्व हो र अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवस सामाजिक तथा मानवअधिकारसँग सम्बन्धित दिवस। तर गहिरिएर हेर्दा यी दुवैमा एउटा साझा मानवीय दर्शन भेटिन्छ—अरूको अस्तित्व, सम्मान र अधिकारलाई स्वीकार गर्नु।
वामन द्वादशीले मानिसलाई अहंकार त्यागेर विनम्रता, धर्म र सत्यतर्फ अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ। सांकेतिक भाषा दिवसले समाजलाई फरक सञ्चार माध्यम भएका मानिसहरूलाई समान सम्मान र अवसर प्रदान गर्न आह्वान गर्छ। एउटाले आन्तरिक अहंकार घटाउन सिकाउँछ; अर्कोले सामाजिक विभेद घटाउन प्रेरित गर्छ। एउटाले वचन र धर्मको मूल्य सम्झाउँछ; अर्कोले सुन्न नसक्ने व्यक्तिको आवाजलाई समाजले बुझ्नुपर्ने दायित्व सम्झाउँछ।
यसरी हेर्दा यी दुवै अवसरले एउटै मूल सन्देश दिन्छन् – मानवता त्यही हो, जहाँ शक्ति विनम्र हुन्छ, भाषा समावेशी हुन्छ र समाजमा कोही पनि अदृश्य हुँदैन।
नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देशमा समावेशिता लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधार हो। सांकेतिक भाषालाई शिक्षा, प्रशासन, स्वास्थ्य, न्याय र सार्वजनिक सेवासँग प्रभावकारी रूपमा जोड्दै लैजानु आवश्यक छ। बहिरा बालबालिकाले आफ्नो भाषामा गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न सक्ने वातावरण, अभिभावक र शिक्षकमा सांकेतिक भाषासम्बन्धी चेतना, सार्वजनिक सूचनालाई पहुँचयोग्य बनाउने व्यवस्था तथा सञ्चारमाध्यममा सांकेतिक भाषाको विस्तारले सामाजिक सहभागिता अझ बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैगरी धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि सबै समुदायका लागि पहुँचयोग्य बनाउने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ। धर्मको सार विभाजन होइन, करुणा र लोककल्याण हो।
वामन द्वादशीले हामीलाई सम्झाउँछ—विराटता बाहिरी शक्तिमा मात्र हुँदैन; सच्चा विराटता विनम्रता, सत्य र धर्ममा हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवसले सम्झाउँछ – आवाज सुन्ने कान मात्र होइन, बुझ्ने हृदय पनि आवश्यक हुन्छ।
आजको दिन हामीले दुईवटा संकल्प गर्न सक्छौँ—
पहिलो, आफ्नो जीवनबाट अहंकार, असत्य र स्वार्थ घटाउँदै सत्य, विनम्रता र सेवाको मार्गमा अघि बढ्ने। दोस्रो, सञ्चारको शैली फरक भएकै कारण कुनै व्यक्तिलाई समाजको मूलधारबाट अलग नपार्ने। किनकि सभ्य समाजको पहिचान केवल उसले कति ठूलो विकास गर्‍यो भन्ने कुराले हुँदैन; उसले कमजोर, फरक र आवाजविहीन ठानिएका मानिसहरूलाई कति सम्मानपूर्वक स्थान दियो भन्ने कुराले पनि हुन्छ।
वामन द्वादशीको धर्मचेतना र अन्तर्राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दिवसको समावेशी चेतनाले हाम्रो समाजमा विनम्रता, समानता, करुणा, संवाद र मानव गरिमाको उज्यालो विस्तार गराओस्।
ॐ तत्सत् ।