आज अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस, युवा शक्ति संस्कार, सिर्जना र राष्ट्रनिर्माणको आधार नाराकासाथ मनाइदै

रासंसा/काठमाण्डौ, श्रावण २७,

निशा पाण्डे
आज हामी एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण दिवसका अवसरमा युवा शक्तिको विषयमा चिन्तन गरिरहेका छौँ। हरेक वर्ष १२ अगस्टलाई अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवस केवल युवालाई शुभकामना दिने दिन मात्र होइन; युवाको सामर्थ्य, सिर्जनशीलता, अधिकार, जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको हाम्रो सामूहिक प्रतिबद्धता पुनःस्मरण गर्ने अवसर पनि हो।
हामीले बुझ्नुपर्ने पहिलो कुरा हो—युवा हुनु केवल उमेरको अवस्था होइन, यो चेतना र ऊर्जाको अवस्था हो।
जसको मनमा नयाँ सोच छ, जसले परिवर्तनको सपना देख्छ, जसले अन्यायका विरुद्ध आवाज उठाउन सक्छ, जसले असम्भव देखिएको कामलाई सम्भव बनाउने साहस राख्छ—त्यही युवा चेतना हो।
स्वामी विवेकानन्दले युवालाई जागरण र राष्ट्रनिर्माणको शक्तिका रूपमा हेर्नुभएको थियो। उहाँको प्रसिद्ध आह्वान थियो— आजको संसारमा युवाको परिवेश फरक–फरक हुन सक्छ। कसैको हातमा अत्याधुनिक प्रविधि छ, कसैको हातमा कृषि औजार; कोही विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिरहेको छ भने कोही रोजगारीको खोजीमा विदेश पुगेको छ। कसैको सपना उद्यमी बन्ने छ, कसैको सपना वैज्ञानिक, शिक्षक, कलाकार वा राष्ट्रसेवक बन्ने छ। तर यी सबै विविधताका बीच युवाका केही साझा आकांक्षा छन्—सम्मान, अवसर, शिक्षा, रोजगारी, सुरक्षा, समानता र आफ्नो भविष्य आफैँ निर्माण गर्ने अधिकार। यही भावले सन् २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसलाई अझ अर्थपूर्ण बनाएको छ।
“उठ, जाग र लक्ष्य प्राप्त नभएसम्म नरोकिऊ।”
यो वाक्य आजका युवाका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
आजको युवाले आफ्नो जीवनको लक्ष्य केवल व्यक्तिगत सफलता बनाउनु हुँदैन। आफ्नो सफलतासँगै परिवार, समाज, राष्ट्र र मानवताको हित जोड्न सक्नुपर्छ।
कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य त्यस राष्ट्रका युवाको सोच, संस्कार, सीप र कर्मबाट निर्धारण हुन्छ।
नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक सम्पदा र मानवीय प्रतिभाले सम्पन्न देश हो। तर यी सम्भावनालाई वास्तविक विकासमा बदल्ने जिम्मेवारी युवाको काँधमा छ।
कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, ऊर्जा, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, उद्योग, कला, खेलकुद र उद्यमशीलता—हरेक क्षेत्रमा युवाले नेतृत्व गर्न सक्छन्।
हामीले युवालाई केवल रोजगारी खोज्ने जनशक्तिका रूपमा होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्यमी र परिवर्तनका नेतृत्वकर्ताका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
आजको युवा अवसरसँगै अनेकौँ चुनौतीको बीचमा पनि उभिएको छ। बेरोजगारी, सीपको अभाव, सामाजिक असमानता, निराशा, लागुऔषधको दुरुपयोग, डिजिटल माध्यमको गलत प्रयोग, हिंसा, विकृति र विदेश पलायनजस्ता विषयले युवाको भविष्यमा असर पारिरहेका छन्। मोबाइलले समय खानु हुँदैन, मोबाइलबाट समयको सदुपयोग गर्न सिक्नुपर्छ। प्रविधि आफैँ खराब होइन। मोबाइल, इन्टरनेट र कृत्रिम बुद्धिमत्ता आज ज्ञान र सिर्जनाका शक्तिशाली माध्यम हुन्। तर प्रविधिको दास बन्ने कि त्यसलाई आफ्नो विकासको साधन बनाउने भन्ने निर्णय युवाकै हातमा छ।सामाजिक सञ्जालमा घण्टौँ बिताउनेभन्दा त्यसबाट ज्ञान, सीप, व्यवसाय र सकारात्मक विचार निर्माण गर्न सकियो भने प्रविधि वरदान बन्न सक्छ।
आजको प्रतिस्पर्धात्मक संसारमा केवल प्रमाणपत्र पर्याप्त छैन। ज्ञानसँगै सीप चाहिन्छ, सीपसँगै अनुशासन चाहिन्छ र अनुशासनसँगै चरित्र चाहिन्छ।
शिक्षित बन, तर संस्कार नछोड।
आधुनिक बन, तर आफ्नो मौलिकता नबिर्स।
प्रविधिमैत्री बन, तर मानवता नहराऊ।
सफल बन, तर समाजप्रतिको जिम्मेवारी नबिर्स। यही सन्तुलनले असल युवा निर्माण गर्छ।
अध्यात्म भनेको संसारबाट भाग्नु होइन; आफ्नो अन्तर्मनलाई शुद्ध बनाएर संसारमा सही कर्म गर्नु हो।
योग, ध्यान, स्वाध्याय, सत्सङ्ग, सेवा र सकारात्मक चिन्तनले युवाको व्यक्तित्वलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। भगवद्गीताको कर्मयोगको मूल शिक्षा हो—कर्तव्य गर, परिणामप्रति अनावश्यक आसक्त नहोऊ। आजका युवालाई भौतिक सफलतासँगै मानसिक शान्ति पनि आवश्यक छ। धन, पद, प्रतिष्ठा र प्रविधि भएर पनि यदि मन अशान्त छ भने जीवन पूर्ण हुँदैन। यसैले युवाले आफ्नो कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
मेहनत गरौँ, इमानदार बनौँ, असल कर्म गरौँ र परिणामलाई समयको जिम्मा दिऔँ।
राष्ट्रप्रेम केवल नारामा होइन, कर्ममा देखिनुपर्छ। देशको माटोको सम्मान गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, कर तिर्नु, कानूनको पालना गर्नु, भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु, वातावरण संरक्षण गर्नु, श्रमको सम्मान गर्नु र समाजमा सद्भाव कायम गर्नु पनि राष्ट्रप्रेम हो। हामीले यस्तो नेपाल निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ युवाले आफ्नो भविष्य खोज्न विदेश जानैपर्ने बाध्यता नहोस्; बरु संसारका युवाले अवसर खोज्दै नेपाल आउने वातावरण बनोस्। युवाले विदेशमा गएर ज्ञान, सीप र अनुभव हासिल गरे पनि आफ्नो मातृभूमिसँगको सम्बन्ध कहिल्यै तोड्नु हुँदैन। इतिहास हेर्ने हो भने हरेक ठूलो परिवर्तनमा युवाको भूमिका महत्वपूर्ण देखिन्छ।
युवासँग ऊर्जा छ, कल्पना छ, जोखिम उठाउने साहस छ र नयाँ बाटो खोज्ने क्षमता छ। तर ऊर्जा सही दिशामा प्रयोग भएन भने विनाश पनि निम्त्याउन सक्छ।
त्यसैले युवालाई केवल शक्ति दिनु पर्याप्त छैन; शक्तिलाई सही दिशा दिने संस्कार, शिक्षा, नेतृत्व र अवसर पनि दिनुपर्छ।
परिवारले संस्कार दिनुपर्छ।
विद्यालयले ज्ञान दिनुपर्छ।
समाजले अवसर दिनुपर्छ।
राज्यले वातावरण बनाउनुपर्छ।
र युवाले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
आजका युवालाई पाँच सन्देश
पहिलो—लक्ष्य निर्धारण गरौँ।
लक्ष्यविहीन जीवन दिशाहीन यात्राजस्तै हुन्छ। आफ्नो क्षमता पहिचान गरेर स्पष्ट लक्ष्य बनाऔँ।
दोस्रो—सीप सिकौँ।
डिग्रीसँगै व्यावहारिक सीप, डिजिटल सीप, उद्यमशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गरौँ।
तेस्रो—चरित्र निर्माण गरौँ।
ज्ञानले बुद्धि दिन्छ, तर चरित्रले व्यक्तित्व बनाउँछ। इमानदारी, अनुशासन, धैर्य र करुणालाई जीवनको आधार बनाऔँ।
चौथो—नकारात्मकताबाट टाढा रहौँ।
लागुऔषध, हिंसा, अपराध, गलत संगत र डिजिटल दुरुपयोगबाट आफूलाई सुरक्षित राखौँ।
पाँचौँ—समाज र राष्ट्रका लागि केही गरौँ।
सानो काम भए पनि सकारात्मक काम गरौँ। एउटा वृक्ष रोप्नु, कसैलाई शिक्षा दिनु, वृद्धको सेवा गर्नु, गरिबलाई सहयोग गर्नु, समाजमा चेतना फैलाउनु—यी सबै राष्ट्रसेवा हुन्।
अन्तिम आह्वान
तपाईंहरू केवल भोलिका नागरिक होइन, आजकै परिवर्तनका वाहक हुनुहुन्छ।
तपाईंको हातमा मोबाइल मात्र होइन, भविष्य छ।
तपाईंको आँखामा सपना मात्र होइन, सम्भावना छ।
तपाईंको आवाजमा गुनासो मात्र होइन, परिवर्तनको शक्ति छ।
तपाईंको कर्ममा आफ्नो मात्र होइन, राष्ट्रको भविष्य जोडिएको छ।
त्यसैले आज अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको अवसरमा हामी सबैले एउटा संकल्प गरौँ—
म आफ्नो समयको सदुपयोग गर्नेछु।
म ज्ञान र सीप हासिल गर्नेछु।
म आफ्नो चरित्र निर्माण गर्नेछु।
म प्रविधिको सदुपयोग गर्नेछु।
म हिंसा र विकृतिबाट टाढा रहनेछु।
म आफ्नो परिवार, समाज र राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बन्नेछु।
र आफ्नो प्रतिभा मानवता तथा मातृभूमिको सेवामा समर्पित गर्नेछु।
अन्य वर्षहरू झैँ यस वर्ष पनि अगस्त १२ का दिन संसारभर अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस मनाइँदैछ । व्यक्ति, परिवार, समुदाय, राष्ट्र अनि सिङ्गो विश्वकै विकासमा युवाहरूको भूमिकाको महत्वलाई दर्शाउन हरेक वर्ष संसारभर अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस मनाइन्छ । यो दिवसले अन्तर्राष्ट्रिय जगतलाई सकारात्मक दिशातर्फ लैजान युवा सहभागितालाई थप सक्रिय गर्ने नवप्रवर्तनात्मक उपाय तथा हुनसक्ने परिवर्तनलाई पनि उजागर गर्छ । त्यसैले पनि होला, युवाहरूलाई परिवर्तनका संवाहक मानिएको किनभने परिवर्तनका लागि नयाँ सोंच, उर्जा, चेतना, मौलिकता अनि हक्की स्वभाव जस्ता अनेक तत्वहरूका समिश्रण चाहिन्छ र यसका लागि युवा अपरिहार्य छ । युवा अवस्थामा मान्छे पुराना भन्दा नयाँ, परिवर्तनकारी र आन्दोलनात्मक तरिका र कुनै पनि मुद्दाको अन्तिम नतिजा निकाल्ने कुरामा विश्वास राख्छन् । इतिहास साक्षी छ, युवाहरूको सहभागिताविना कुनै पनि आन्दोलन, परिवर्तन, युद्ध अनि विकास भएका छैनन् यसअर्थमा युवाशक्ति भनेको अवसर र सही अर्थमा परिचालन गर्न नसकिएमा चुनौति दुवै हुन् । युवा जनसंख्यालाई संसारका कुनै पनि देशले आ–आफ्नै उमेरको परिधिमा राखेको छ, तथापि युवा भनेको मानव जीवनमा अत्यधिक जोश, जाँगर, उत्साह अनि शक्ति भएको उमेर–समूह पनि हो । नेतृत्व गर्न मन लाग्ने, जे पनि गर्न सक्छु जस्तो लाग्ने, उत्साह अनि संवेगसहितको युवा अवस्था शक्ति र सामथ्र्यले भरिपूर्ण अवस्था हो ।
नेपाली गाउँहरूमा आजभोलि पहिलेजस्तो युवाहरूको संख्या बाक्लो देख्न कहाँ पाइन्छ र ! हाम्रा देशका युवाहरू गएका दशकदेखि रोजगारी, अध्ययन तथा सम्भावना खोजीको सिलसिलामा विदेश जाने क्रम झन्–झन् बढेको छ । संसारले युवाको महत्व बुझेर ठूल्ठूला कार्यहरू, विकासका लहरहरू र उर्जायुक्त दिवसहरू आँट्दासम्म पनि नेपालले आफ्ना युवाशक्तिलाई देशभित्रैका विभिन्न सम्भावनायुक्त क्षेत्रहरूमा अझै अटाउन सकेको छैन । हाम्रा युवाहरू मुख्यतः खाडी, कोरिया, जापानका देशमा पसिना बगाइरहँदा यता गाउँमा मलामीसम्मको जनशक्ति हम्मे–हम्मे परेको समाचार विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट आएकै हुन् । वैदेशिक रोजगारबाट आएका विप्रेषण ‘रेमिट्यान्स’को पैसाले सिमेन्टका सग्ला घर, राम्रा लूगाफाटा, मीठा खाना अनि महँगा टिभी, मोबाइलहरू हात–हातमा देखिए तापनि यसरी सधैं लाहुरे नियतिले जीवन चल्छ त ? देश विकास हुन्छ र ? सोच्नुपर्ने समय आएको छ ।
वैदेशिक रोजगारबाट आएका विप्रेषण ‘रेमिट्यान्स’को पैसाले सिमेन्टका सग्ला घर, राम्रा लूगाफाटा, मीठा खाना अनि महँगा टिभी, मोबाइलहरू हात–हातमा देखिए तापनि यसरी सधैं लाहुरे नियतिले जीवन चल्छ त ? देश विकास हुन्छ र ? सोच्नुपर्ने समय आएको छ । दिनहुँजसो बाकसमा बन्द भएर आउने नेपाली युवाका शवहरू अनि तिनमा आश्रित परिवारका आँसुको हिसाब–किताब आजको दिनमा सरकार र सरोकारवाला संयन्त्रसँग माग्ने बेला आएको छ । युवाहरू गहना हुन भने देशको सम्पत्तिलाई विदेशिनु नै नपर्ने वातावरण सृजना होस् । देशमा बढ्दो राजनीतिक सङ्कट, समाजका हरेक अन्तर्वस्तुमा हाबी भइरहने पारम्परिक चिन्तनलाई चिर्न भएपनि हाम्रो देशमा युवाशक्तिको सबैभन्दा बढी आवश्यक छ । पुल–पुलेसा, बाटो–घाटो अनि विभिन्न पुनर्निर्माण तथा विकासका अग्रगामी सोच र त्यो सोचमा भरपर्दो ताकत भरेर देशलाई समृद्ध बनाउन युवाहरूको भुमिका अपरिहार्य छ, ‘हे युवा जय युवा ।’मानवता जताततै युवाहरूको असीम ऊर्जा, विचार र योगदानमा निर्भर छ। आज र हरेक दिन, मानिसहरू र ग्रहको लागि, एक न्यायपूर्ण र दिगो संसारको आकार दिन युवा मानिसहरूको साथ र समर्थन गरौं।
याद राखौँ—
युवा कमजोर भयो भने राष्ट्र कमजोर हुन्छ,
युवा जाग्यो भने राष्ट्र जाग्छ,
युवा सिर्जनशील भयो भने राष्ट्र समृद्ध हुन्छ,
र युवा चरित्रवान् भयो भने राष्ट्र महान् बन्छ।
फरक–फरक परिवेशमा हुर्किएका युवाका सपना फरक हुन सक्छन्, तर सम्मान, अवसर, शान्ति, समृद्धि र उज्ज्वल भविष्यको चाहना सबैको साझा हो। यही साझा आकांक्षालाई सकारात्मक कर्ममा रूपान्तरण गर्न सक्यौँ भने हाम्रो समाज र राष्ट्रको भविष्य अवश्य उज्ज्वल बन्नेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको हार्दिक शुभकामना !
युवा शक्ति जागोस्,
राष्ट्र शक्ति बलियो बनोस्,
ज्ञान, संस्कार र कर्मले नेपाल समृद्ध बनोस्। जय युवा शक्ति !
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकि कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)