चेपाङ चोनाम पर्व र अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मूल दिवस मौलिक संस्कृतिको संरक्षणदेखि विश्वशान्तिको संकल्पसम्म

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन १०,

निशा पाण्डे
मानव सभ्यताको सुन्दरता विविधता, सहअस्तित्व र शान्तिमा निहित छ। यही मानवीय चेतनालाई एकातर्फ आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धले समृद्ध बनाउँछ भने अर्कोतर्फ विनाशकारी हतियारको अन्त्य र विश्वशान्तिको आकांक्षाले सुरक्षित भविष्यको बाटो देखाउँछ। यसै सन्दर्भमा चेपाङ चोनाम पर्व र अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मूल दिवस फरक प्रकृतिका अवसर भए पनि मानव जीवन, प्रकृति, पहिचान र शान्तिको साझा सन्देश बोकेका छन्।
चेपाङ चोनाम – प्रकृति र मौलिक पहिचानसँगको सम्बन्ध
चेपाङ समुदाय नेपालको महत्वपूर्ण आदिवासी जनजाति समुदायमध्ये एक हो। उनीहरूको जीवनशैली, भाषा, संस्कार, परम्परा र प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाएको छ। चोनाम पर्व चेपाङ समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा मनाइन्छ।
चोनाम केवल एउटा पर्व होइन; यो पुर्खाको स्मरण, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सामुदायिक एकता र आफ्नो मौलिक जीवनपद्धतिप्रतिको गौरव अभिव्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। यस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति, भाषा, परम्परा र सामाजिक मूल्यसँग जोड्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
आधुनिकताको तीव्र विस्तारसँगै संसारका धेरै मौलिक संस्कृति परिवर्तनको दबाबमा छन्। त्यसैले संस्कृति संरक्षणलाई केवल विगतको स्मरणका रूपमा नभई वर्तमान पुस्ताको पहिचान र भविष्यको सांस्कृतिक सम्पत्तिका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। चेपाङ समुदायको भाषा, परम्परागत ज्ञान, लोककला, जीवनशैली र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको संरक्षणमा राज्य, स्थानीय समुदाय, शैक्षिक संस्था र सम्बन्धित सरोकारवालाको सहकार्य आवश्यक छ।
ऐतिहासिक रूपमा जङ्गल तथा जङ्गलको आसपासबाट दाउराको सङ्कलन गर्दै नजिकै रहेका खोलाहरूको माछा मार्दे, चमेरा लगायतका जङ्गली पन्छीहरू र जनावरको सिकार खेल्दै आफ्नो सरल र प्राकृतिक जीवनयापन गर्ने चेपाङ जातीका दाजुभाइ दिदीबहिनीहरू बिस्तारै अब एक ठाउँमा थलो बनाएर आजभोलि व्यवस्थित बसोबास गर्दै हुनुन्छ । तीव्र गतिमा भइरहेको जङ्गल फडानी, सहरीकरण अनि वन्यजन्तुको विनाशका कारण यो जातीको मूलभूत जीवन आधारमा समस्या ल्याएको हो छ ।
महाभारत पर्वत श्रृंखला वरिपरि बसोवास गर्ने तिब्बती वर्मन समुदायको एउटा जुझारु जाती, चेपाङ जातीको आज विशेष पर्व चोनाम पर्व हो । प्रकृतिसँग अत्यन्तै नजिक, कृषिप्रधान अनि धेरै नै आत्मीय स्वभावका चेपाङहरू सुरुसुरुमा बसाइ सरिरहने अनि घुमन्ते तवरले जीवन यापन गर्ने खुला अनि रसिक जिवनशैलीका लागि अत्यन्तै प्रख्यात छन् ।
चेपाङ जातीहरूमा ऐतिहासिक रूपमै कुपोषण र गरिबीको समस्या देखिँदै आएको छ । धेरैजसो तनहुँ, गोर्खा, चितवन र धादिङ लगायत ४४ वटा जिल्लामा जङ्गलको पाखा र खोलाको तिरमा करिब ३००० मिटर आसपासमा बसोबास गर्ने यो समुदायलाई सहरीकरण, विकास अनि चेतनाको लहरले मज्जाले छुन सकेको छैन । उनीहरूको मुख्य धर्म ‘बोन’ अर्थात् प्रकृति पूजा हो । हुन त उनीहरूको परम्परागत जीवनशैलीको पनि बेग्लै मज्जा छ तथापि विकासका आधारभूत पूर्वाधार, संरचना अनि आयामसङ उनीहरूलाई अभ्यस्त गराउन जरुरी छ ।
राजा महेन्द्रको पालामा उनले चेपाङ समुदायलाई आफ्नो प्रजा भनी सम्बोधन गरेकामा तत्पश्चात् अधिकांश चेपाङहरूले आफ्नो नाम पछाडिको थरमा प्रजा लेखाउन थालेको इतिहास छ भने कसै कसैले सामान्य रुपमा चेपाङ मात्र थर राखेको पनि पाइन्छ । विगतका समयमा उनीहरूको गरिबी र शिक्षाको कमीलाई आधार बनाएर धर्म परिवर्तन गराउने, मानव र अङ्ग तस्करीमा प्रयोग गर्ने कार्यहरूमा देखिएकोमा सम्बन्धित निकायले चालेका कदमहरू र उनीहरूलाई समस्ष्टिगत विकासको मूलधारमा ल्याउने कदमहरू यथेष्ट नभएको हामीमाझ प्रस्ट छ ।
आज चेपाङ हरुको विशेष पर्व चेपाङ चोनाम, नयाँ घैया वाली अर्थात् धान वाली खान कालागि झाँक्री अर्थात् पाम्बेलाई घरमा बोलाएर ढ्याङ्ग्रो ठोकेर यो पर्व मनाउने गर्दछन्, फलफूल कर्कलो गाभा अगाडि राखेर पितृ अनि देवतालाई मन्त्र फलाक्दै झाँक्रीले बोलाउने गर्दछ । आफूले उत्पादन गरेको वाली ले सामान्यतया ३ महिना खान पुग्ने यस जातीले ९ महिना कष्टपूर्वक जिन्दगी बाँच्न बच्नपर्दछ । रातभर ढ्याङ्रो ठोकेर झाँक्रीले यसरी पितृलाई अनि देवतालाई मन्त्रबाट बोलाएर आयु हुनेलाई बाँच्न देऊ भनी धानको टिका लगाइदिन्छ, यसपछि धान र फलफूल खान योग्य मानिन्छ ।
परमाणु हतियार निर्मूल दिवस – विनाशभन्दा शान्तिको पक्षमा विश्व चेतना
हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २६ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मूल दिवसले परमाणु हतियारबाट उत्पन्न मानवीय तथा विश्वव्यापी जोखिमप्रति चेतना अभिवृद्धि गर्दै परमाणु हतियारको पूर्ण उन्मूलनको आवश्यकता स्मरण गराउँछ।
परमाणु हतियारको प्रभाव युद्धभूमिमा मात्र सीमित हुँदैन। यसको प्रयोगले तत्काल ठूलो मानवीय क्षति पुर्‍याउन सक्छ भने विकिरण तथा दीर्घकालीन वातावरणीय प्रभावले भावी पुस्तासम्म असर पार्न सक्छ। त्यसैले परमाणु हतियारको प्रश्न केवल सुरक्षा वा सैन्य शक्तिको विषय मात्र नभई मानव अस्तित्व, वातावरण, अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र भावी पुस्ताको अधिकारसँग जोडिएको विषय हो।
विश्व समुदायले परमाणु हतियारको जोखिम न्यूनीकरण, निशस्त्रीकरण र अप्रसारका लागि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय प्रयास अघि बढाउँदै आएको छ। दीर्घकालीन रूपमा संवाद, कूटनीति, पारस्परिक विश्वास र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मानमार्फत शान्तिपूर्ण समाधान खोज्नु मानव सभ्यताको साझा आवश्यकता हो।
अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मुल दिवस
संयुक्त राष्ट्र संघका पुर्व महासचिव स्वर्गीय कोफ़ी अन्नानले भन्नु भएको थियो “परमाणु हथियारहरु देखि कुनै एक देशको लागि पैदा भएका खतरा, सबै देशहरुको लागि खतरा मान्नुपर्छ।” विश्वलाई नै परमाणु निषेध बनाउने संयुक्त राष्ट्र संघको सबैभन्दा पुरानो लक्ष्य हो। यो सन् १९४६ मा बसेको राष्ट्रसंघ महासभाको पहिलो संकल्पको विषय पनि बनेको थियो।
आणविक हतियारहरूको पूर्ण उन्मूलनको लागि अन्तर्राष्ट्रिय दिवस, जसलाई आणविक हतियार उन्मूलन दिवस पनि भनिन्छ, संयुक्त राष्ट्र संघले हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २६ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय उत्सव हो। दिनले आणविक निशस्त्रीकरणको कारणलाई बढावा दिन्छ। यस दिवस सन् २०१३ मा स्थापना भएको थियो।
यो दिवसले विश्व समुदायलाई प्राथमिकताको रूपमा विश्वव्यापी आणविक निशस्त्रीकरणको लागि आफ्नो प्रतिबद्धता पुन पुष्टि गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यसले जनतालाई शिक्षित गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ र नेतृत्व तहमा त्यस्ता हतियारहरू हटाउनका वास्तविक फाइदाहरू, र तिनीहरूलाई कायम राख्नको सामाजिक र आर्थिक लागतहरूको बारेमा पनि चेतना दिने काम गर्दछ ।
चेपाङ चोनाम पर्वले “आफ्नो पहिचान र प्रकृतिको सम्मान गरौँ” भन्ने सांस्कृतिक चेतना दिन्छ भने परमाणु हतियार निर्मूल दिवसले “मानव जीवन र पृथ्वीलाई विनाशकारी हतियारबाट सुरक्षित राखौँ” भन्ने विश्वव्यापी सन्देश दिन्छ।
एकातर्फ एउटा समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक अस्तित्व र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई उत्सवका रूपमा अभिव्यक्त गर्छ; अर्कोतर्फ विश्व समुदायले मानव अस्तित्वलाई नै जोखिममा पार्न सक्ने विनाशकारी हतियारको अन्त्यका लागि चेतना जगाउँछ। यी दुवै सन्दर्भले अन्ततः जीवनको सम्मान, प्रकृतिको संरक्षण, सहअस्तित्व र शान्तिपूर्ण भविष्यतर्फ संकेत गर्छन्।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो। यहाँका प्रत्येक समुदायका मौलिक पर्व र परम्परा राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा संरक्षण गरिनुपर्छ। चेपाङलगायत सबै आदिवासी तथा स्थानीय समुदायका सांस्कृतिक ज्ञान र परम्पराको सम्मान गर्दै नयाँ पुस्तामा यसको हस्तान्तरण गर्नु आवश्यक छ। त्यसैगरी नेपालले विश्वशान्तिको पक्षमा आफ्नो ऐतिहासिक प्रतिबद्धतालाई निरन्तरता दिँदै परमाणु हतियारको जोखिम न्यूनीकरण, निशस्त्रीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका पक्षमा रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।
अन्त्यमा चेपाङ चोनाम पर्व हाम्रो सांस्कृतिक विविधता, मौलिक पहिचान र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको उत्सव हो। अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मूल दिवस भने मानव जीवन र पृथ्वीको सुरक्षाका लागि विनाशकारी हतियारको अन्त्यतर्फ विश्व चेतना जगाउने अवसर हो।
दुवै अवसरले फरक बाटोबाट एउटै मूल सन्देश दिन्छन्—मानव जीवनको सम्मान गरौँ, प्रकृतिको संरक्षण गरौँ, मौलिक संस्कृतिको रक्षा गरौँ र शान्तिपूर्ण भविष्य निर्माण गरौँ।
आजको विश्वलाई शक्ति प्रदर्शनभन्दा संवाद, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य र विनाशभन्दा जीवनको पक्षमा उभिने विवेकपूर्ण नेतृत्व आवश्यक छ। संस्कृतिको संरक्षणदेखि विश्वशान्तिको अभियानसम्मको हाम्रो यात्रा अन्ततः मानव सभ्यतालाई अझ सुरक्षित, सम्मानित र सहअस्तित्वपूर्ण बनाउने यात्राकै हिस्सा हो।
चेपाङ चोनाम पर्वको हार्दिक शुभकामना तथा अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु हतियार निर्मूल दिवसका अवसरमा विश्वशान्ति, मानव सुरक्षा र समुन्नत भविष्यको हार्दिक कामना।