रक्षा बन्धन, जनै पूर्णिमा, क्वाति खाने दिन, पूर्णिमा व्रत, ऋषितर्पणी र संस्कृत दिवस आस्था, संस्कार, स्वास्थ्य र ज्ञानको अनुपम संगम

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र १२,

ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं, प्रजापतेयर्त्सहजं पुरस्तात्। आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं, यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥

डा. के. बि. सम्राट
नेपाल विविध जाति, भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिले सम्पन्न मुलुक हो। यहाँ मनाइने प्रत्येक पर्व केवल उत्सव र मनोरञ्जनको अवसर मात्र होइन, त्यसको अन्तर्यमा जीवनलाई अनुशासित, संस्कारित, स्वस्थ, सदाचारी र ज्ञानमुखी बनाउने गहिरो दर्शनसमेत लुकेको हुन्छ। श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइने रक्षा बन्धन, जनै पूर्णिमा, क्वाति खाने दिन, पूर्णिमा व्रत, ऋषितर्पणी तथा संस्कृत दिवस पनि यस्तै बहुआयामिक महत्त्व बोकेका पर्व तथा अवसर हुन्।
यी पर्वहरूले मानिसलाई एकातर्फ परिवार, समाज र प्रकृतिसँग जोड्छन् भने अर्कोतर्फ आफ्नो परम्परा, ऋषिमुनि, गुरुजन र ज्ञानप्रति सम्मान गर्न प्रेरित गर्छन्। त्यसैले यी पर्वलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा नभई जीवनशैली, संस्कार र सभ्यताको निरन्तरताका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
रक्षा बन्धन : सम्बन्धको पवित्र सूत्र
रक्षा बन्धनलाई दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र पारस्परिक संरक्षणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा रक्षा सूत्र बाँध्दै दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा र साथ दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्। रक्षा सूत्र हातमा बाँध्नु एउटा प्रतीक हो; वास्तविक रक्षा भनेको संकटमा साथ दिनु, कमजोरलाई सहयोग गर्नु, अन्यायको विरोध गर्नु र सम्बन्धमा विश्वास कायम राख्नु हो।
तर रक्षा बन्धनको अर्थ केवल दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धमा सीमित छैन। यसको व्यापक सन्देश हो—एकले अर्काको रक्षा गरौँ, दुःखमा साथ दिऔँ र सम्बन्धलाई स्वार्थभन्दा माथि राखौँ।
आजको बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा पारिवारिक दूरी, व्यस्तता र व्यक्तिगत स्वार्थ बढ्दै गएको अवस्थामा रक्षा बन्धनले आत्मीयता र पारस्परिक जिम्मेवारीको महत्त्व अझ स्मरण गराउँछ।
जनै पूर्णिमा : आत्मशुद्धि र कर्तव्यको स्मरण
जनै पूर्णिमा नेपाली हिन्दू समाजको महत्त्वपूर्ण वैदिक संस्कारसँग सम्बन्धित पर्व हो। यस दिन विशेषतः ब्राह्मण तथा क्षेत्री समुदायमा यज्ञोपवीत परिवर्तन गर्ने परम्परा छ। यज्ञोपवीत केवल शरीरमा धारण गरिने धागो होइन, यो ज्ञान, अनुशासन, कर्तव्य र सदाचारको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ।
नयाँ जनै धारण गर्नुको आध्यात्मिक भाव आत्मशुद्धि र नयाँ संकल्पसँग जोडिएको छ। मानिसले आफ्नो विगतका कमजोरीलाई आत्मसमीक्षा गर्दै आगामी जीवनलाई अझ शुद्ध, अनुशासित र जिम्मेवार बनाउने संकल्प गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ।
यस दिन पुरानो जनै परिवर्तन गर्ने, स्नान गर्ने, पूजा–आराधना गर्ने तथा गुरुजन र पुरोहितबाट वैदिक विधि पूरा गर्ने परम्परा छ। यसले हाम्रो जीवनमा शरीरको शुद्धतासँगै विचार र कर्मको शुद्धता पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ।
ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं, प्रजापतेयर्त्सहजं पुरस्तात्। आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं, यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥
मन्त्र गरिएको धागोको एउटा पवित्र अंशलाई शरीरमा लगाउनुलाई जनै लगाउनु भनिन्छ । जनैका विभिन्न नाम छन्, उपवीत, यज्ञ सूत्र, ब्रह्म सूत्र आदि नामले पनि जनैलाई नै जनाउँछ ।
उपनयन संस्कार भएकाहरूले जनै लगाउने गर्दछन् । सनातन दर्शनमा मानिसको जीवनलाई १६ वटा संस्कारले बाँधेको हुन्छ र उपनयन संस्कार त्यस मध्य एक हो । उपनयनको शाब्दिक अर्थ चाहिँ नजिक जाने प्रक्रिया या चाहना हो र जीवनमा भगवानतत्वसंग नजिक जाने यस संस्कारको महत्त्व असाध्यै धेरै छ ।
जनै वा यज्ञोपवीत को महत्त्व
ब्राह्मण र क्षत्रिय पुरुषहरूले हिन्दु परम्परा अनुसार यज्ञोपवीत अर्थात जनै लगाउने चलन रही आएको छ । बाल्यकाल पश्चात् विधिपूर्वक व्रतबन्ध कर्म सम्पन्न गरी गुरु-पुरोहितद्वारा अरूले नसुन्ने गरी कानमा गायत्री मन्त्रको उच्चारण गरेपछि एउटा निष्ठामय धर्म र सत्यको बाटो अवलम्बन गर्ने दृढ सङ्कल्प लिएर देब्रे काँधमाथि पर्ने गरी दाहिने हातको मुन्तिर पारेर गुरु पुरोहितले मन्त्रेर तयार पारेको जनै ग्रहण गरिन्छ ।
जनै लगाउनुको अर्थ
यसरी मन्त्रेको जनै ६ वटा काँचो धागो (६ सूते धागो) लाई दुई बेग्लै बेग्लै गाँठो पारिसकेपछि सबैलाई एक ठाउँमा राखेर तयार पारिन्छ । जसलाई वार्षिक रूपमा आजैको दिन परिवर्तन गर्ने चलन रहिआएको छ । जनैमा रहने दुई वटा शिखाका छ वटा घागो डोरा मध्ये एउटा शिखामा रहेका तीन डोरालाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तथा अर्को शिखाको तीन डोरालाई कर्म, उपासना र ज्ञानको योग मानिन्छ ।
आजको दिनको मन्त्र:
“येन बद्धो वलीराजा दानवेन्द्रो महावलस् ।
तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल ।।”
यसको अर्थ हुन्छ “जुन रक्षा (काँचो धागो)ले दानवहरूको महान् राजा बलिलाई बाँधिएको थियो, म तिमीलाई त्यही धागोले बाँध्दछु, यो रक्षा बन्धनले तिम्रो सदैव रक्षा गर्नेछ ।
नेवा संस्कृतिमा जनै पूर्णिमा
आजको दिनलाई नेपाल भाषामा गुंपुन्हि पनि भनिन्छ। नेवार समुदायले आजको दिनलाई “गुंला महिनाको पुन्हि” अर्थात् “गुंपुन्हि” भनेर मनाउँछन् । यसै अवसरमा उपत्यकाका भित्री सहरकारक्षा बहाल विहारमा ‘बहिद्यः ब्वयेगु’ भनेर दीपङ्कर बुद्धका मूर्ति एवं यससँग सम्बन्धित अरू मूर्ति, सामान प्रदर्शनका लागि राखिन्छ ।
बन्धन बाँधिएको धागो निकालेर गाई तिहारका दिन गाइलाई माला उनेर लगाइदिने अथवा पुच्छरमा बेरी दिने चलन पनि छ । हिन्दु परम्परा अनुसार यसो गर्दा पुण्य प्राप्त हुने विश्वास रही आएको हो । कतिपयले आफै गुरु पुरोहित कहाँ गई या मठ मन्दिरमा गएर रक्षा बन्धन बाँध्ने गर्दछन् ।
जनै पूर्णिमा को बिशेष मेलाहरू
आजको दिन ज्वाइँ ससुराली गएर ससुराको हातबाट जनै फेर्ने चलन पनि प्रचलित छ । आज काठमाण्डौको पशुपतिनाथ, भक्तपुरको कुम्भेश्वर महादेव, रसुवाको गोसाईंकुण्ड, जनकपुरको गङ्गा सागर, धनुष सागर, सोलुखुम्बुको दूध कुण्ड, खोटाङको हलेसी, जुम्लाको दान साधु, नगरकोट लगायतका पर्वतीय शिखर, महादेवस्थान र त्रिवेणीधामहरुमा मेला पनि लाग्दै आएको छ ।
विशेषतः ब्राह्मण, क्षेत्रीया अन्य कुनै वैदिक धर्म पालन गर्ने समुदायमा ब्राह्मण पुरोहितसँग हातमा मन्त्रेको डोरा लगाएर यो पूर्णिमा मनाइने गरिएको छ । सनातन हिन्दु वैदिक ग्रन्थ अनुसार काँचो धागोबाट बनेको जनैलाई ब्रह्म सूत्र अर्थात् वेदोक्त्तकर्म सम्पादनार्थ तथा वेद अध्ययन निमित्त योग्यता हासिल गर्न कालागि ग्रहण गर्न मन्त्रिएर तयार पारिएको ६ सूते धागोको समूह हो जसलाई तयार पार्दा ३-३ वटा डोराको दुर्इवटा बन्धन तयार पारिन्छ जसलाई शिखा भनिन्छ । शिखाहरूमध्ये एउटा जनैका शिखामा रहेका तीन डोरालाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तथा अर्को जनैका शिखामा रहेका तीन डोरालाई कर्म, उपासना र ज्ञानका प्रतीकहरूको योग मानिन्छ ।
जनैको धारण र गायत्री मन्त्रको उच्चारण
परिवर्तित परिप्रेक्ष्य चूँडाकर्म या उपनयन सकेका ब्राह्मण या क्षत्रीयमात्र भन्दा पनि चित्त शुद्ध गरेर आस्थावान् जोकोही सनातन धर्मका अनुयायीले पनि यज्ञोपवीत अर्थात् जनै अरूलाई लगाइदिन र आफूले पनि लगाउन सक्दछन् । स्मरण रहोस् मन्त्रिएका यज्ञोपवीतको धारण गर्नाले सभिथा अर्थात् सूर्य भगवानको प्रत्यक्ष ऊर्जा प्राप्त गर्ने र त्यसमा गायत्री मन्त्रको उच्चारणले शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक सामर्थ्यको वृद्धि हुने विश्वास छ । साथै यज्ञोपवीत धारण गरेपछि समस्त सनातन कर्महरूको कर्ता र अभियन्ता बन्न योग्य पनि ठहराउँदछ । आजभोलि वैदिक सनातन धर्मलाई केवल जातीय आधार र छुवाछुतका रूपमा लिइने चलन छ, जुन अत्यन्त सकुंचीत कुण्ठा मात्र हो ।
ब्राह्मण पथ र यज्ञोपवीतको सम्बन्ध
यज्ञोपवीतले ब्राह्मण पथमा लाग्ने राहदानीको कार्य गर्दछ तथापि ब्राह्मण पथ भन्नाले जन्म हैन कर्मले प्राप्त हुने पथ हो । आत्मिक शुद्धता, सकल जगको भलो अनि अध्यनशिलताको पथ नै ब्राह्मण पथ हो । ब्राह्मणलाई केवल जात, भाषा र खलकका रूपमा मात्र हेर्न हुँदैन । जुनसुकै धर्म या जातीय पृष्ठभूमिको भए पनि अध्ययनशीलता र आत्मिक शुद्धताको ब्राह्मण पथमा आलीन हुन सक्दछन् ।
ऋषितर्पणी : ऋषि परम्पराप्रति कृतज्ञता
जनै पूर्णिमासँगै जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो—ऋषितर्पणी। वैदिक ज्ञान, दर्शन, संस्कार र सभ्यताको विकासमा योगदान पुर्‍याउने ऋषिमुनिहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा यसलाई लिइन्छ।
हामीले आज प्राप्त गरेको ज्ञान अचानक सिर्जना भएको होइन। पुस्तौँपुस्तादेखि गुरु–शिष्य परम्परामार्फत ज्ञान हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। वेद, उपनिषद्, पुराण, दर्शन, योग, आयुर्वेद, व्याकरण, ज्योतिषलगायत ज्ञानका अनेक क्षेत्रमा प्राचीन ऋषिमुनिहरूको योगदान रहेको छ।
ऋषितर्पणीले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ—हामीले पूर्वजबाट प्राप्त ज्ञान र संस्कारलाई आगामी पुस्तासम्म कसरी पुर्‍याउने?
ऋषिप्रति सच्चा श्रद्धा केवल तर्पण वा पूजामा सीमित हुँदैन। उहाँहरूले दिएको ज्ञानलाई बुझ्नु, व्यवहारमा उतार्नु र नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नु नै वास्तविक ऋषिस्मरण हो।
यसै दिन दिदीवहिनीहरुले आफ्ना दाजु-भाइका दाहिने हातका नाडीमा दिर्घायू र सफलताको कामना गर्दै रङ्गीचङ्गी धागो र फुल जोडिएको राखी लाइदिने चलन चल्दै आएको छ । नेपालको तराई क्षेत्र लगायत भारत, बङ्गलादेश लगायतका देशहरूमा राखी को चलन र यस चाडको महत्त्व एकदमै बढी रहेको छ ।
रक्षा बन्धन दुई शब्दहरू मिलेर बनेको छ, “रक्षा” र “बन्धन”। संस्कृत शब्दावलीको अनुसार यसको अर्थ “सुरक्षाको गाँठो” हुन्छ। यो चाड दाजुभाइ-दिदिबहिनी सम्बन्धको अनन्त प्रेमको प्रतीक हो। यो केवल रगतको सम्बन्ध मात्र नभई आफूले दिदीबहिनी या दाजुभाइ मानेका यस्ता अन्य सम्बन्धमा पनि मनाइन्छ। यस दिन, दिदीबहिनीले आफ्नो सफलता, स्वास्थ्य र खुसीको प्रार्थना गर्न आफ्ना दाजुभाइको हातमा रक्षा बन्धनको धागो बाँधिदिने चलन छ। त्यसै गरि दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार दिन्छन् र आफ्ना दिदीबहिनीलाई हरेक परिस्थितिमा जोगाउने बचन दिन्छन्।
क्वाति खाने दिन : परम्परामा स्वास्थ्यको विज्ञान
जनै पूर्णिमाको अवसरमा विशेष रूपमा खाइने क्वाति नेपाली मौलिक खानाको उत्कृष्ट उदाहरण हो। विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसाएर तयार गरिने क्वाति पौष्टिक, स्वादिष्ट र शरीरलाई ऊर्जा दिने परिकारका रूपमा परिचित छ। वर्षायाममा शरीरको पाचनशक्ति र स्वास्थ्यमा विभिन्न प्रकारका प्रभाव पर्न सक्छन्। यस्तो समयमा प्रोटिन, खनिज र अन्य पोषक तत्त्वयुक्त भोजनको महत्त्व हुन्छ। विभिन्न गेडागुडीबाट तयार हुने क्वातिले हाम्रो परम्परागत खानपानमा पोषण र स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानसमेत रहेको देखाउँछ। यसकारण क्वाति खाने दिन केवल स्वादको पर्व होइन; यो स्थानीय खाद्य परम्परा, पोषण र मौलिक जीवनशैलीको संरक्षण गर्ने अवसर पनि हो।
आज आधुनिक खानपानको प्रभाव बढ्दै जाँदा आफ्ना परम्परागत पौष्टिक परिकारको महत्त्व बुझ्नु आवश्यक छ। क्वातिलाई आधुनिक पोषण विज्ञानसँग जोडेर हेर्दा हाम्रो मौलिक खानपान परम्पराको मूल्य अझ स्पष्ट हुन्छ।
यो चाडमा छुटाउनै नहुने विशेष परिकार भनेको भिजाएर अङ्कुरित भएका गेंडागूडीबाट बनेको “क्वाति” हो । नेपाल भाषामा क्वातिको शाब्दिक अर्थ ‘क्वाः’ भनेको तातो परिकार ‘ति’ भनेको झोल त्यसैले “क्वाति” भनेको झोलिलो परिकार हो । आजको दिनलाई क्वाति खाने दिन पनि भनिन्छ । दुई दिन अघिदेखि पानीमा भिजाई राखिएको विभिन्न ९ प्रकारका गेंडागूडिहरु (मुंग, मास, भटमास, सानो केराउ, मस्याङ, चना, सिमी, बोडी र बकुल्लो) गरी नौ थरिका गेडागुडी मिसाइएको हुन्छ । मिसाएर तयार पारिएको मिश्रणमा जब टुसा उम्रिन्छ त्यसलाई क्वाति भनिन्छ । हरियो टुसा पलाएको गेंडागूडीलाई विशेष गरी झोल तरकारीको रूपमा पकाएर खाने गरिन्छ र यो दिन विशेषको महत्त्वपूर्ण स्वाद पनि हो ।
पूर्णिमा व्रत : संयम र आत्मअनुशासनको साधना
पूर्णिमा हिन्दू धार्मिक परम्परामा विशेष पवित्र तिथि मानिन्छ। पूर्णिमाको दिन व्रत, पूजा, ध्यान, जप, दान तथा धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा छ।
व्रतको वास्तविक अर्थ केवल भोजन त्याग गर्नु होइन। व्रत भनेको मन, वचन र कर्ममा संयम ल्याउने अभ्यास हो। मानिसले आफ्नो खराब बानी, नकारात्मक सोच, क्रोध, लोभ, अहंकार र असंयमलाई नियन्त्रण गर्न सक्यो भने मात्र व्रतको आध्यात्मिक उद्देश्य सार्थक हुन्छ। पूर्णिमा व्रतले मानिसलाई आत्मनिरीक्षण र आत्मसंयम तर्फ उन्मुख गराउँछ। बाहिरी संसारमा जतिसुकै सफलता प्राप्त गरे पनि मनमा शान्ति छैन भने जीवन अधुरो रहन्छ। त्यसैले व्रत तथा ध्यानले भित्री शान्तिको खोजी गर्न प्रेरणा दिन्छ।
शुक्ल पक्षको अन्तिम दिन पूर्णिमा हो । यस तिथीमा चन्द्रमा सर्वाधिक चम्किलो र तेजिलो रुपमा रहेको हुन्छ । यस दिन व्रत बस्नाले चन्द्रमाको असिम कृपा प्राप्त हुने र स्वास्थ, समृद्धि र शान्ति प्राप्त हुने विश्वास छ । पूर्णिमाको दिन विशेषगरि भगवान शिव र विष्णुको आराधना गरिन्छ । भगवान विष्णुलाई गरिने विशेष अर्चनालाई सत्य नारायण पुजाको स्वरुपमा गरिन्छ । सामान्यतया सत्य नारायण पुजा जहिले गरे पनि हुने कार्य हो यद्धपि पूर्णिमाको दिनमा गरिने यस पुजाको फल निकै धेरै पाइन्छ ।
पूर्णिमा व्रतको महत्व
वैज्ञानीक हिसाबले हेर्दा पूर्णिमाको दिन पृथ्वीमा गुरुत्ववलको प्रभाव धेरै रहने र यस दिन व्रत बसेर भगवानको नाम सुमरण गर्दा आत्मशुद्धि हुने बताइन्छ । यस दिन व्रत बस्नाले मेटावोलीक प्रक्रिया सुदृढ रहने, ग्याष्ट्रिक समस्याहरु हल भएर जाने र शरीरमा सकारात्मक उर्जा बढ्ने हुन्छ । यस दिनको व्रत बिहान सूर्योदयको समयवाट साँझमा चन्द्रोदय भएसम्म गरिन्छ । कसै कसै ले निराहार र निर्जल बसेर यस व्रत लिन्छन् भने कसै कसैले एक छाक मात्र खाएर, अलिनो आहार ग्रहण गरेर व्रत बस्दछन् । साँझमा चन्द्रोदय पछि चन्द्रमाको दर्शनसंगै व्रत समापन हुन्छ ।
संस्कृत दिवस : ज्ञानको मूल स्रोतप्रति सम्मान
जनै पूर्णिमाको अवसरमा मनाइने संस्कृत दिवस हाम्रो ज्ञानपरम्पराप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। संस्कृत भाषा केवल धार्मिक कर्मकाण्डको भाषा मात्र होइन; दर्शन, साहित्य, व्याकरण, योग, आयुर्वेद, गणित, ज्योतिष, नीतिशास्त्र र आध्यात्मिक चिन्तनको विशाल भण्डार बोकेको भाषा हो।
वेद, उपनिषद्, रामायण, महाभारत, पुराण, योगदर्शन, न्याय, मीमांसा, सांख्य, वेदान्तलगायत अनेक ज्ञानपरम्पराका महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू संस्कृत भाषामा संरक्षित छन्।
संस्कृतको संरक्षण गर्नु भनेको केवल एउटा भाषाको संरक्षण गर्नु होइन; यो हाम्रो प्राचीन ज्ञानसम्पदा, दर्शन र सभ्यताको संरक्षण पनि हो। तर संस्कृतलाई केवल अतीतको विषय बनाएर संग्रहालयमा राख्नु पर्याप्त हुँदैन। आधुनिक शिक्षा, प्रविधि र अनुसन्धानसँग जोड्दै संस्कृत अध्ययनलाई नयाँ पुस्ताका लागि आकर्षक बनाउन आवश्यक छ। संस्कृतका ग्रन्थमा रहेका ज्ञानलाई आधुनिक दृष्टिकोणबाट अध्ययन, अनुसन्धान र व्याख्या गर्न सके यसको उपयोगिता अझ व्यापक बन्न सक्छ।
जरो किलो प्रतिष्ठान नेपालको आह्वानमा विसं २०७५ सालदेखि स्वदेश तथा विदेशका विभिन्न स्थानहरूमा विश्व संस्कृत दिवस मनाउन थालिएको हो । प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल पूर्णिमा (ऋषि तर्पणी) अर्थात जनैपूर्णिमाको दिन जरो किलो प्रतिष्ठान नेपाल लगायत विभिन्न संघ संस्थाहरूको आयोजनामा विश्व संस्कृत दिवस आयोजना गर्ने गरिन्छ। यस वर्ष आठौं विश्व संस्कृत दिवस मिति २०८२ भदौ १४ गते तदनुसार अगस्ट ३१ तारिख ऋषि तर्पणी, शनिवारको दिन मनाइदैछ । विद्यालय, विश्वविद्यालय, गुरुकुल, विहार, मठ, मन्दिर, गुम्बा लगायत सम्पूर्ण शैक्षिक, धार्मिक, सामाजिक तथा भाषिक क्षेत्रमा काम गर्न स्थापित संघ संस्थाहरूलाई छैठौँ विश्व संस्कृत दिवस भव्यताका साथ मनाउन आह्वान गरिएको छ ।
संस्कृत भाषाको वस्तुगत महत्त्वलाई जन समक्ष पुर्‍याउन र संस्कृत साहित्यमा रहेको विशाल ज्ञानको अनुसन्धान गर्न, बौद्धिक समुदायलाई यसप्रति उत्प्रेरित गर्न, विद्यार्थीलाई संस्कृत भाषाको अध्ययन गर्ने प्रेरणा दिन हरेक वर्षको जनै पूर्णिमाका दिन ‘विश्व संस्कृत दिवस’ मनाउने गरिएको हो । ५००० वर्षभन्दा पुरानो इतिहास रहेको संस्कृत भाषाको दिन नै श्रावण पूर्णिमाको दिन मै वेद पाठनको सुरुवात हुने भएकाले आजको दिन नै संस्कृत दिवस भनेर मनाइन थालेको हो।
अहिलेको युवा समुदायमा संस्कृत भाषाप्रतिको मोह त्यति नरहेको हुदापनि आजको दिनले संस्कृत भाषाको मोह युवा पुस्तामाझ स्थापित गराउने सोचमा आजको यस दिन मनाउन थालिएको हो। आजको दिन देशभर संस्कृत जागरणका विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गरिने गरिन्छ।
ऋषितर्पणी
यस दिन स्नान गरी सप्त ऋषिसहित ब्रह्मा विष्णु महेश्वरको पूजा गरी जनै मन्तर्ने त्यसलाई धारण गर्ने प्रचलन छ । तागाधारीले कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, विश्वामित्र र अरुन्धतीसहित सप्त ऋषिलाई तर्पण दिने भएकाले जनै पूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पनि भन्ने गरिएको छ ।
सनातन धर्मका अनुयायीहरू सबैका पुर्खाहरू ऋषिहरु भएको र यही अनुरूप सबैको गोत्र पनि तिनै ऋषि हरुको नाम अनुरूप तय गरिएको छ । यस अर्थमा आजका दिन दिइएको तर्पण हाम्रा अनन्य पुर्खाहरूको सम्झना र आफ्नो कुल परम्परा अनि संस्कारको समानार्थक दिइएको हो ।
एउटै पूर्णिमामा अनेक जीवनदर्शन
रक्षा बन्धनले सम्बन्ध र संरक्षण सिकाउँछ। जनै पूर्णिमाले शुद्धता, अनुशासन र कर्तव्य सम्झाउँछ। ऋषितर्पणीले पूर्वज तथा ज्ञानपरम्प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न सिकाउँछ। क्वातिले स्वास्थ्य, पोषण र मौलिक खानपानको महत्त्व बताउँछ।
पूर्णिमा व्रतले संयम, साधना र आत्मशुद्धिको बाटो देखाउँछ। संस्कृत दिवसले ज्ञान, भाषा र सभ्यताको संरक्षण गर्न प्रेरणा दिन्छ।
यसरी हेर्दा एउटै पर्वीय अवसरभित्र हाम्रो जीवनका विभिन्न पक्ष समेटिएका छन्। परिवारदेखि समाजसम्म, भोजनदेखि स्वास्थ्यसम्म, धर्मदेखि दर्शनसम्म र परम्परादेखि शिक्षासम्म यसको प्रभाव देखिन्छ।
नयाँ पुस्तालाई पर्वको वास्तविक अर्थ बुझाऔँ
आजको पुस्ता आधुनिक प्रविधि र विश्वव्यापी संस्कृतिसँग जोडिँदै गएको छ। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर आधुनिकताको अर्थ आफ्नो जरा बिर्सनु होइन। बरु आफ्ना मौलिक संस्कार र परम्परालाई वैज्ञानिक, मानवीय र समसामयिक दृष्टिले बुझेर अगाडि बढ्नु हो। हामीले बालबालिकालाई केवल “आज पूजा गर्ने दिन हो” भनेर सिकाउनुको सट्टा किन पूजा गर्छौँ, रक्षा सूत्रको अर्थ के हो, ऋषि को हुन्, जनैको सांस्कृतिक अर्थ के हो, क्वाति किन खाने गरिन्छ र संस्कृत भाषाको योगदान के हो भन्ने कुरा पनि बुझाउनुपर्छ। परम्पराको संरक्षण पुस्तान्तरणबाट हुन्छ। पुस्तान्तरण ज्ञान र अर्थसहित भयो भने संस्कार जीवित रहन्छ; केवल कर्मकाण्ड दोहोर्‍याइयो भने त्यसको अन्तर्य क्रमशः हराउन सक्छ।
निष्कर्ष : संस्कार बचाऔँ, संस्कृति बचाऔँ
आजको आवश्यकता अन्धविश्वासलाई निरन्तरता दिनु होइन, तर परम्पराभित्र रहेका मानवीय, नैतिक, वैज्ञानिक र सांस्कृतिक मूल्यलाई पहिचान गरी नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो।
रक्षा बन्धन, जनै पूर्णिमा, ऋषितर्पणी, क्वाति खाने दिन, पूर्णिमा व्रत र संस्कृत दिवस एउटै सांस्कृतिक क्षितिजका विभिन्न आयाम हुन्। यी पर्वले हामीलाई आफ्नो परिवारप्रति प्रेम, समाजप्रति जिम्मेवारी, ऋषिमुनिप्रति कृतज्ञता, शरीरप्रति सजगता, मनप्रति अनुशासन र ज्ञानप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछन्।
हाम्रो संस्कृति हाम्रो पहिचान हो। हाम्रो भाषा हाम्रो ज्ञानको धरोहर हो। हाम्रो संस्कार हाम्रो सामाजिक शक्ति हो। त्यसैले पर्व मनाउँदा यसको बाहिरी उत्सवसँगै भित्री सन्देशलाई पनि आत्मसात् गरौँ।
रक्षा बन्धनले सम्बन्धमा प्रेम र संरक्षण बढाओस्, जनै पूर्णिमाले जीवनमा शुद्धता र कर्तव्यबोध जगाओस्, ऋषितर्पणीले ज्ञानपरम्प्रति श्रद्धा बढाओस्, क्वातिले स्वास्थ्य र मौलिक खानपानको महत्त्व सम्झाओस्, पूर्णिमा व्रतले आत्मसंयम र शान्ति प्रदान गरोस् तथा संस्कृत दिवसले हाम्रो ज्ञान र सभ्यताको जरा अझ बलियो बनाओस्। समस्त नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा रक्षा बन्धन, जनै पूर्णिमा, ऋषितर्पणी, पूर्णिमा व्रत, क्वाति खाने दिन तथा संस्कृत दिवसको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
(लेखक डा. सम्राट पशुपति अन्नपुर्णा आश्रम तथा सेभ द नेशन मिडियाका अध्यक्ष हुनुहुन्छ)