अन्य थपतनहुँ जिल्लाको विशेष समाचारधर्म–संस्कृति/रीतिथितिप्रदेश-३ [बागमती]मुख्य समाचारसमाचारहेडलाइन

Share to:

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग १,


डा. के. बि. सम्राट
मानव जीवनको सार्थकता केवल भौतिक उपलब्धिमा होइन, आध्यात्मिक चेतना, नैतिक आचरण, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुप्रतिको करुणा र ज्ञानको निरन्तर खोजमा निहित हुन्छ। हाम्रो सनातन वैदिक परम्पराले प्रकृति, सूर्य, पृथ्वी, गौमाता, शक्ति र ज्ञानलाई जीवनका अभिन्न आधारका रूपमा स्वीकार गरेको छ। त्यसैगरी आधुनिक विश्वले शिक्षालाई मानव अधिकार, सामाजिक रूपान्तरण र समृद्धिको प्रमुख आधार मानेको छ।
वृश्चिक संक्रान्ति, भौमाष्टमी व्रत, गोपाष्टमी व्रत, गोरखकाली पूजा तथा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवस एकै दिनको धार्मिक, सांस्कृतिक र शैक्षिक सन्दर्भमा जोडिँदा मानव जीवनका विभिन्न आयामलाई उजागर गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्राप्त हुन्छ। यी पर्व तथा दिवसले आत्मशुद्धि, अनुशासन, श्रद्धा, जीवदया, शक्ति उपासना, ज्ञान, समानता र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश प्रवाह गर्छन्।
वृश्चिक संक्रान्ति – सूर्य उपासनाबाट आत्मचिन्तन र नयाँ सङ्कल्पको सन्देश :
वृश्चिक संक्रान्ति सूर्यदेव तुला राशिबाट वृश्चिक राशिमा प्रवेश गर्ने ज्योतिषीय संक्रमणको अवसर हो। हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा संक्रान्तिलाई सूर्यको गति र समयचक्रसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ।
सूर्यलाई सनातन संस्कृतिमा प्रत्यक्ष देवता, जीवनशक्ति, ऊर्जा, प्रकाश र चेतनाको प्रतीक मानिन्छ। पृथ्वीमा वनस्पतिको विकास, कृषि उत्पादन, जलचक्र र जीवजगत्को अस्तित्व सूर्यको ऊर्जासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। त्यसैले संक्रान्तिको अवसरमा सूर्यलाई अर्घ्य दिने, स्नान, दान, जप, तप र सत्कर्म गर्ने परम्परा रहिआएको छ। वृश्चिक राशि परिवर्तनको यस अवसरलाई आत्मविश्लेषण, नकारात्मक प्रवृत्तिको त्याग, सकारात्मक सोचको विकास र जीवनलाई अनुशासित बनाउने सङ्कल्पका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
आजको समाजमा प्रकृति विनाश, जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन गम्भीर चुनौती बनेका छन्। सूर्य उपासनाको वास्तविक सन्देशलाई प्रकृति संरक्षण, ऊर्जा सदुपयोग र पर्यावरणीय सन्तुलनसँग जोड्नु समयको आवश्यकता हो।
आज १ मङ्सिर। आजबाट मङ्सिर महिना सुरु भएको छ। मङ्सिर महिनालाई धेरै पहिलेदेखि नै जाडोयामको सुरुवाती महिनाका रूपमा लिने गरिएको छ।
अब दिनहरू क्रमशः छोटा र रातहरू लामा हुँदै जानेछन्। छिटै साँझ पर्ने र बिहान अबेरसम्म पनि अँध्यारो नै भएको जस्तो आभास हुन थाल्नेछ। हिमालबाट बहेर आएको हावा र चिसो सिरेटोले हाम्रो शरीरलाई पनि चिसो बनाउन थाल्नेछ। बिहान घामको किरणले पृथ्वीलाई स्पर्श गर्नुअघि नै शीतले हाम्रा बाटाहरू, खेतका डिलहरू, सागसब्जी तथा बोटबिरुवाहरूलाई लपक्कै भिजाएको हुनेछ। यसले अबका रातहरू झन् चिसिँदै जाने सङ्केत गर्छ।
चिसो मौसममा रुघाखोकी लाग्नु सामान्य हो। चिसो लाग्न सक्ने भएकाले अब हामीले आफ्नो स्वास्थ्यको पनि विशेष ख्याल गर्नुपर्छ। टोपी, पन्जा, मोजा तथा न्यानो कपडाहरू हामीले दराजमा थन्काएका छौँ भने निकाल्नुपर्छ। सिरक र ब्ल्याङ्केटको जोहो पनि त हामीले गरिसकेका छौँ होला। अब तिनको प्रयोग गरेर जाडो रातलाई न्यानो बनाउनुपर्छ।
मङ्सिर महिना सुरु भएसँगै हाम्रो घरआँगनमा केही उत्सवहरू पनि आउँछन्। धेरै पहिलेदेखि नै मङ्सिर महिनामा हुने विवाहलाई लक्षित गरी नेपालमा अनेकौँ गीत रचना गरिएका छन् र गाइएका छन्। विवाह र व्रतबन्धजस्ता सनातनी संस्कारका लागि सबैभन्दा उपयुक्त महिना मङ्सिर मानिन्छ। त्यसैले त मङ्सिरमा विवाहका साइतहरू हुन्छन्। अनि विवाहका लागि चाहिने गरगहना र कपडाहरू किन्न बजारमा मानिसहरूको भीड पनि देख्न सकिन्छ। विवाह र व्रतबन्ध तथा अन्य शुभकार्यका लागि सबैभन्दा उत्तम महिनाका रूपमा पनि मङ्सिरलाई लिइन्छ।
एकातिर यस्ता साइतहरू हुने भएकाले मङ्सिरलाई शुभ साइतको महिना भनिन्छ भने अर्कोतिर आजकै दिनदेखि सूर्य वृश्चिक राशिमा प्रवेश गर्दछ। त्यसैले मङ्सिर सङ्क्रान्तिलाई वृश्चिक सङ्क्रान्ति पनि भनिन्छ। हाम्रो पात्रोअनुसार यो मङ्सिर सङ्क्रान्ति आठौँ सङ्क्रान्ति हो।
मङ्सिरको यो सङ्क्रान्तिलाई कृषि कार्यका लागि पनि विशेष मानिन्छ। किनकि साउने सङ्क्रान्तिदेखि गरिएको मेहनतको फल अर्थात् रोपाइँपछिको उपज अब घरघरमा भित्र्याउने बेला भएको छ। खेतमा लहलह झुलेका धानका बाला हेर्दा त्यसै पनि मनमोहक देखिन्छन्। सुनजस्तै फलेको धान काटेर खलिहानमा सुकाएपछि अब बिस्तारै कुन्युँ पनि लगाइन्छ। नेपालका कतिपय ठाउँमा त धान काट्ने काम पनि सकिएको होला। कतिपय ठाउँमा यस वर्षको नयाँ धानको चामलमा दही मिसाएर न्वागी पनि आजकै दिन खाइन्छ। आजको दिन नयाँ धान भित्र्याउने ठाउँमा वा भूमि पाथी पूजा गर्ने दिन पनि हो । नयाँ धानको चामल, नयाँ धानको चिउरा कुट्ने प्रचलन पनि नेपाली समाजमा रहेको छ ।
भौमाष्टमी व्रत – श्रद्धा, संयम र आध्यात्मिक अनुशासन :
भौमाष्टमी व्रत धार्मिक परम्पराअनुसार विशेषतः मंगलबार पर्ने अष्टमी तिथिसँग सम्बन्धित व्रत हो। भौमलाई मङ्गल ग्रह तथा भूमिपुत्रका रूपमा चिनिन्छ। धार्मिक मान्यतामा यस दिन श्रद्धा, संयम, पूजा, जप र दानधर्मलाई विशेष महत्व दिइन्छ।
हिन्दू ज्योतिषीय परम्परामा मङ्गल ग्रहलाई साहस, पराक्रम, ऊर्जा, भूमि र कर्मशक्तिको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले भौमाष्टमीको अवसरमा भगवान् शिव, देवी पार्वती तथा परम्पराअनुसार मङ्गलदेवको आराधना गरिन्छ।
व्रतको मूल उद्देश्य केवल उपवास बस्नु मात्र होइन, मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाउनु पनि हो। क्रोध, अहङ्कार, लोभ, ईर्ष्या र द्वेषजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्दै सत्य, सेवा, सहिष्णुता र सदाचारको अभ्यास गर्नु नै व्रतको वास्तविक आध्यात्मिक उपलब्धि हो। आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा भौमाष्टमीले आत्मअनुशासन, धैर्य, मानसिक सन्तुलन र कर्तव्यप्रतिको निष्ठा विकास गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ।
शुद्धे तिथौ च शुभे दिव्ये, अष्टम्यां व्रतमाचरेत्।
देवीं दुर्गां समाराध्य, पापं नश्यति तत्क्षणम्॥
पवित्र र शुभ अष्टमीको पावन अवसरमा व्रत पालन गर्नुपर्छ। देवी दुर्गाको पूजा गरेर सबै पापहरू तत्काल नाश हुन्छन्।
मङ्गलबारको अष्टमीलाई भौमाष्टमी भनिन्छ। यो दिन विशेष रूपमा पवित्र र ऊर्जावान् मानिन्छ। अष्टमी तिथिमा शक्तिको उपासना गर्दा विशेष फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। भौमाष्टमीमा विशेष गरी गोरखकाली भगवतीको पूजा तथा उपासना गर्ने प्रचलन छ। गोरखास्थित भगवती गोरखकालीको मन्दिरमा आज विशेष पूजा गर्न तथा दर्शन गर्न दर्शनार्थीहरूको उपस्थिति रहने गर्दछ। भौमाष्टमी व्रतमा विशेष गरी मङ्गल ग्रहको पूजा तथा ग्रहशान्ति समेत गर्ने गरिन्छ। सनातन धर्मका अनुयायीहरूले हरेक चाडलाई आ–आफ्नो तरिकाले मनाउन र स्मरण गर्न सक्छन्। अन्य व्रतहरूमा झैँ बिहानै उठेर स्नान गर्ने, भजनकीर्तन गर्ने, अर्चना गर्ने र पवित्र पुस्तकहरूको अध्ययन गरी त्यसमा उल्लेखित ज्ञानलाई आत्मसात् गर्ने परम्परा छ। यस वर्षको भौमाष्टमीको सबैलाई हार्दिक शुभकामना!
गोपाष्टमी व्रत – गौमाताको सम्मान, कृषि संस्कृति र जीवदया :
गोपाष्टमी सनातन हिन्दू धर्मको महत्वपूर्ण पर्व हो। विशेषगरी भगवान् श्रीकृष्णको गोपालन लीलासँग सम्बन्धित यस पर्वले गौमाता, ग्वाला संस्कृति, कृषि सभ्यता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई उजागर गर्दछ।
धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् श्रीकृष्णले गोचारण आरम्भ गर्नुभएको पावन स्मृतिसँग गोपाष्टमी जोडिएको छ। यस दिन गौमाताको पूजा, सेवा, संरक्षण, भोजन तथा गोदान गर्ने परम्परा रहेको छ। भगवान् श्रीकृष्णलाई गोविन्द र गोपालका रूपमा आराधना गरिनु पनि गौसंस्कृतिको आध्यात्मिक महत्वसँग सम्बन्धित छ। नेपाली समाजको परम्परागत जीवनशैलीमा गाईको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। दूध, दही, घिउ, गोबर तथा गहुँतको परम्परागत उपयोगदेखि कृषि उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रसम्म गौवंशको योगदान रहेको छ। तर आधुनिक समाजमा पशुपालन क्षेत्र विभिन्न चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ। अव्यवस्थित पशुपालन, सडकमा छाडिएका गाईवस्तु, पौष्टिक आहारको अभाव, पशु स्वास्थ्य सेवाको कमी र गौवंश संरक्षणसम्बन्धी प्रभावकारी व्यवस्थापन नहुनु चिन्ताका विषय हुन्।
गोपाष्टमीको वास्तविक सन्देश केवल धार्मिक पूजा र कर्मकाण्डमा सीमित हुनुहुँदैन। गौमाताको सम्मानसँगै वैज्ञानिक पशुपालन, पशु स्वास्थ्य सेवा, किसानको आर्थिक सशक्तीकरण, गोठ व्यवस्थापन र पशु कल्याणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। गौमाताको सेवा, किसानको सम्मान र प्रकृतिको संरक्षण नै गोपाष्टमीको व्यवहारिक सन्देश हो।
कार्तिक शुक्ल अष्टमीलाई गोपाष्टमीका नामले पनि चिनिन्छ। गौमाताको रक्षा र सुरक्षासँग सम्बन्ध राख्ने भएकाले यो तिथिलाई गोपाष्टमी भनिएको हो। गौमाता वा गाईको माया, हेरचाह तथा संरक्षणसँग जोडिएकाले ग्वाला, गोपाल अनि गोविन्दजस्ता नामहरू बनेको विश्वास गरिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णका अति प्रिय नाममध्ये एउटा हो, गोविन्द। यही नामहरूको सन्दर्भसँग गोपाष्टमीको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कार्तिक शुक्ल सप्तमी तिथिमा गौमाता, ग्वाला र गोपिनीहरूको रक्षार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गर्नुभएको थियो। उहाँले एउटा औँलाले गोवर्धन पर्वत उठाएर सबैलाई त्यस पर्वतमुनि शरण दिनुभएको थियो।
धार्मिक विश्वासअनुसार कार्तिक शुक्ल सप्तमी तिथिमा गौमाता, ग्वाला र गोपिनीहरूको रक्षार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गर्नुभएको थियो। उहाँले एउटा औँलाले गोवर्धन पर्वत उठाएर सबैलाई त्यस पर्वतमुनि शरण दिनुभएको थियो। त्यसको भोलिपल्ट अर्थात् आजको अष्टमीका दिन स्वर्गबाट इन्द्र भगवान् स्वयं श्रीकृष्णलाई भेट्न झर्नुभएको विश्वास गरिन्छ। त्यतिबेला भगवान् इन्द्रले कामधेनुबाट श्रीकृष्णको अभिषेक गराउनुभएको प्रसङ्ग धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ। श्रीकृष्णले गाईहरूको रक्षाका लागि पर्वत नै उठाउनुभएकाले त्यस दिनदेखि उहाँको नाम गोविन्द रहन गएको विश्वास पनि गरिन्छ।
द्वापरयुगको त्यसै दिनदेखि गोपाष्टमी मनाउन थालिएको मानिन्छ। आज पनि भगवान् श्रीकृष्णका अनुयायीहरूले यसलाई विशेष पर्वका रूपमा मनाउँदै आएका छन्। आजको दिन गौमाताहरूको अभिनन्दन गर्ने र सेवा गर्ने चलन रहेको छ। यस दिन गौशाला तथा गौमाताहरूलाई दान गर्दा जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
गोरखकाली पूजा – शक्ति, साहस, आस्था र धर्मरक्षाको प्रतीक :
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा गोरखकालीको विशेष स्थान रहेको छ। गोरखाको ऐतिहासिक धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको गोरखकाली मन्दिर श्रद्धा, शक्ति उपासना र आध्यात्मिक आस्थाको महत्वपूर्ण केन्द्र हो।
माता गोरखकालीलाई आदिशक्ति भगवतीको स्वरूपका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। सनातन परम्परामा देवीलाई सृष्टि, स्थिति, संहार, शक्ति, साहस र धर्मरक्षाको आधार मानिएको छ। देवीको आराधनाले अन्याय, अत्याचार, अधर्म र नकारात्मक प्रवृत्तिविरुद्ध उभिने आत्मबल प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। गोरखकाली पूजा केवल व्यक्तिगत मनोकामना पूरा गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाजमा सत्य, न्याय, साहस, सदाचार र राष्ट्रप्रेमको भावना अभिवृद्धि गर्ने आध्यात्मिक अवसर पनि हो।
गोरखाको धार्मिक इतिहास, ऐतिहासिक सम्पदा, मन्दिर संस्कृति र परम्परागत शक्तिपीठको संरक्षण गर्नु हाम्रो सामूहिक दायित्व हो। धार्मिक स्थललाई स्वच्छ, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउँदै यसको ऐतिहासिक महत्व भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्छ। आज समाजमा भ्रष्टाचार, हिंसा, विभेद, अन्याय र नैतिक विचलनजस्ता समस्या विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा माता गोरखकालीको शक्ति आराधनाले हामीलाई अन्यायसँग नझुक्ने, सत्यको पक्षमा उभिने र समाजको हितमा कर्म गर्ने प्रेरणा दिनुपर्छ। शक्ति भनेको केवल सामर्थ्य होइन; शक्तिको सही प्रयोग, निर्बलको संरक्षण र अन्यायको प्रतिकार पनि हो।
बाबा मछिन्द्रनाथका अनन्य भक्त गोरखनाथ बाबाको महिमा नेपाल, भारत लगायत विश्वभरिका सनातन समुदायमा विशेष छ। यिनै बाबा गोरखको नामसँग आसन्न शाहवंशीय राजाहरूको उद्गमस्थल जिल्ला गोरखा अनि गोरखकाली मन्दिरको नेपालको पूर्वराजपरिवारमा विशेष महत्त्व छ। स्मरण रहोस्, बाबा गोरखको इतिहासमा गोरखा दरबार र राजवंशका साथै पशुपतिको मृगस्थलीमा रहेको गोरख मन्दिर र त्यहाँ बाबाले गर्नुभएको १५ वर्षको ध्यानको कुरा पनि जोडिएर आउँछ।
गोरखा दरबार क्षेत्रमा गोरखकाली देवीको पीठ छ। यसै पीठलाई शाह वंशको कुलदेवी मानिन्छ। पौष कृष्ण अष्टमीमा गोरखकालीको पूजा–अर्चना गर्ने चलन रहन्छ। आज गोरखाको गोरखकाली मन्दिरमा विशेष पूजा-अर्चना गरिन्छ। यसै गोरखकाली मन्दिरमा जमरा राखेर फूलपातीका दिन काठमाडौँ ल्याउने चलन सयौँ वर्षदेखि चलिआएको छ। गणतन्त्रपछिका वर्षहरूमा यस्ता चलनहरूमा खासै वास्ता दिइएको छैन। यद्यपि, नेपाली भूमिको रक्षामा बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको महत्त्व अतुलनीय रहेको छ।
गौ रक्षा गर्नका लागि बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको आशीर्वाद नेपाली जनतालाई थप चाहिएको छ।
गुरु गोरखनाथ भन्नुहुन्छ– “देवलहरूको, देवालयहरूको यात्रा शून्य यात्रा हो।” अर्थात्, देवालयहरूको परिभ्रमण आदि आध्यात्मिक हिसाबले अर्थहीन छन्, शून्य बराबर छन्, निष्प्राण छन् –
देवल जात्रा सुंनि जात्रा, तीरथ जात्रा पाणीं।
अतीत जात्रा सुफल जात्रा, बोलै अमृत वाणी।
हुन त देवालयहरूको भूमिका धर्म र संस्कृतिका हिसाबले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ, तर यदि जात्रा छ, किन्तु श्रद्धा छैन, भाव छैन र भक्ति छैन भने “देवल जात्रा” मात्र गरेर पनि के फाइदा हुन्छ र? मूर्तिको पूजा चाहिँ गर्ने, मान्छेको पूजा नगर्ने! देवालय धाउने तर घरलाई चाहिँ देवालय बनाउन नसक्ने! मन्दिरका देउताको पूजा गर्ने तर आफूमा देवत्व जगाउन नसक्ने! सानो परिधि र परिसरमा ढुङ्गाले बनेका देउतालाई चाहिँ फलफूल, नैवेद्य आदि चढाउने तर प्रत्येक मानवमा, पशुपन्छीमा देवत्वको वास छ भनी नस्वीकार्ने! एवं सेवा गर्न नसक्ने! आदि यस्ता धार्मिक आडम्बरीपनलाई देखेर नै गुरु गोरखनाथले खडी भाषामा ठाडो व्यङ्ग्य गर्नुभएको हो। बाबा गोरखनाथ र गोरखकाली भगवतीको अनन्त कालसम्म जय होस्।
अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवस – शिक्षा, स्वतन्त्रता, समानता र उज्ज्वल भविष्यको सङ्कल्प :
हरेक वर्ष नोभेम्बर १७ मा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवस मनाइन्छ। यो दिवस विद्यार्थी अधिकार, शैक्षिक स्वतन्त्रता, समान अवसर, सामाजिक न्याय र विद्यार्थी एकताको ऐतिहासिक स्मरणसँग सम्बन्धित छ।
यस दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सन् १९३९ मा तत्कालीन चेकोस्लोभाकियाको प्रागमा नाजी शासनविरुद्ध विद्यार्थीहरूले गरेको आन्दोलनसँग जोडिएको छ। विद्यार्थी जान ओप्लेटलको मृत्यु र त्यसपछि भएको विरोध प्रदर्शनलाई दमन गर्दै नाजी अधिकारीहरूले नोभेम्बर १७ मा चेक विश्वविद्यालयहरू बन्द गरे। नौ जना विद्यार्थी अगुवाको हत्या गरियो भने एक हजार दुई सयभन्दा बढी विद्यार्थीलाई पक्राउ गरी यातना शिविरमा पठाइयो। त्यही ऐतिहासिक बलिदानको सम्झनामा सन् १९४१ मा लन्डनमा नोभेम्बर १७ लाई अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवसका रूपमा घोषणा गरिएको थियो। सन् १९८९ मा प्रागमा भएको विद्यार्थी आन्दोलनले लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको पक्षमा महत्वपूर्ण परिवर्तनको आधार तयार गर्‍यो।
यस दिवसले विद्यार्थीहरू केवल पुस्तक पढ्ने व्यक्ति मात्र होइनन्, समाज परिवर्तनका संवाहक, राष्ट्र निर्माणका अभियन्ता र भविष्यका नेतृत्वकर्ता हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ।
नेपालको सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तनमा विद्यार्थीहरूको ऐतिहासिक योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ। लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाधीनताका आन्दोलनमा विद्यार्थी समुदायले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। तर आज नेपाली शिक्षा क्षेत्र अनेकौँ चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ।
गुणस्तरीय र व्यवहारिक शिक्षामा सबैको समान पहुँच सुनिश्चित हुन सकेको छैन।
आर्थिक अभावका कारण धेरै विद्यार्थी उच्च शिक्षाबाट वञ्चित छन्।
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई श्रमबजारसँग पर्याप्त जोड्न सकिएको छैन।
शिक्षित युवाको विदेश पलायन बढ्दो चिन्ताको विषय बनेको छ।
विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताको वातावरण अझ सुदृढ गर्न आवश्यक छ।
शिक्षामा राजनीतिक हस्तक्षेपभन्दा शैक्षिक गुणस्तर, अनुसन्धान र शैक्षिक मर्यादालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई प्रमाणपत्रमुखी मात्र नभई सीपमुखी, रोजगारमुखी, अनुसन्धानमुखी र उत्पादनमुखी बनाउनु आजको आवश्यकता हो। विद्यार्थीलाई किताबी ज्ञानसँगै नैतिक शिक्षा, चरित्र निर्माण, विज्ञान, प्रविधि, उद्यमशीलता, राष्ट्रप्रेम, वातावरण संरक्षण र सामाजिक सेवाको भावना सिकाउनुपर्छ। शिक्षा केवल जागिर प्राप्त गर्ने साधन होइन; शिक्षा विवेक, चेतना, आत्मनिर्भरता र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्ने आधार हो।
‘विद्यार्थी परिवर्तनका संवाहक हुन् ।’ विश्व राजनीतिको इतिहासलाई फर्केर हेर्ने हो भने राजनीतिक परिवर्तनमा होस् या राजनीतिक चेत विकास गर्न र विस्तार गर्न विद्यार्थीको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण छ । विद्यार्थीका कारण नेपालमा मात्र होइन, विश्वका विभिन्न देशमा ठूला राजनीतिक, सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनहरु भएका छन् ।
विद्यार्थीहरुको यही योगदानलाई स्मरण गर्दै १७ नोभेम्बरलाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवसका रुपमा मनाउने गरिन्छ । तर, यसको अर्थ के होइन भने यसलाई राजनीतिक दिवसको सन्दर्भमा मात्र लिने गरिन्छ । यसलाई त बरु अहिले गैराराजनीतिक तथा बहुसाँस्कृतिका दिवसका रुपमा विश्वभरका विभिन्न विश्वविद्यालय तथा कलेजहरुले मनाउने गर्छन् ।
यथा हि चक्रं परिवर्तते सततं, तथा विद्या च परिवर्तते निरन्तरम्।
विद्यार्थिनां चेतसि सदा परिवर्तना, नवीनं ज्ञानं सततं हि दीप्यते॥
जसरी पाङ्ग्रा निरन्तर घुमिरहन्छ, त्यसरी नै ज्ञानको पनि निरन्तर विकास भइरहेको छ। विद्यार्थीहरूको दिमागमा, त्यहाँ सधैं परिवर्तन हुनुपर्छ, किनकि नयाँ ज्ञान निरन्तर उज्यालो हुन्छ।”
सन् १९३९ नोभेम्बर १७ मा चेकोस्लोभाकियाको प्रागमा जर्मन कब्जाविरुद्ध चेक विद्यार्थीहरूले गरेको नाजीविरोधी प्रदर्शनका क्रममा नाजी सैनिकहरूले चिकित्सा विषयका प्रतिभाशाली विद्यार्थी जान ओप्लेटलको हत्या गरेका थिए। नोभेम्बर १५ मा आयोजित ती विद्यार्थीको अन्त्येष्टि यात्रामा हजारौँ विद्यार्थी सहभागी भएका थिए। उनीहरूले उक्त अवसरलाई जर्मन नाजी शासनविरुद्ध अर्को प्रदर्शनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए। यसको बदलास्वरूप नाजीहरूले अत्यन्त कठोर दमन गरे। चेक गणतन्त्रका सबै उच्च शैक्षिक संस्थाहरू बन्द गरिए। नाजी सैनिकहरूले प्राग विश्वविद्यालयमा आक्रमण गरे। १,२०० भन्दा बढी विद्यार्थीहरूलाई पक्राउ गरी जेलमा राखियो वा यातना शिविरमा पठाइयो। त्यसको दुई दिनपछि अर्थात् सन् १९३९ नोभेम्बर १७ मा नौ जना विद्यार्थी तथा प्राध्यापकहरूलाई बिना कुनै सुनुवाइ मृत्युदण्ड दिइयो।
सन् १९३९ नोभेम्बरमा प्रागमा घटेका यी घटनाहरूको सम्झनामा सन् १९४१ नोभेम्बर १७ मा बेलायतस्थित अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी परिषद्ले पहिलोपटक उक्त दिनको स्मरण गरेको थियो। पछि यो दिवस युरोपभरि ‘विद्यार्थी दिवस’ (Students’ Day) का रूपमा परिचित भयो। यही दिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवस (International Students’ Day) को औपचारिक सुरुवातका रूपमा लिइन्छ।
यी पाँचवटै पर्व तथा दिवसको आन्तरिक सन्देशलाई गहिरिएर हेर्दा मानव जीवनका पाँच महत्वपूर्ण आधार स्पष्ट हुन्छन्।
वृश्चिक संक्रान्ति : समयको महत्व, सूर्य उपासना, आत्मचिन्तन र सकारात्मक सङ्कल्प।
भौमाष्टमी व्रत : आत्मसंयम, अनुशासन, धैर्य र आध्यात्मिक साधना।
गोपाष्टमी व्रत : जीवदया, गौसंरक्षण, कृषि सभ्यता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान।
गोरखकाली पूजा : शक्ति, साहस, सत्य, न्याय र धर्मरक्षाको भावना।
अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवस : ज्ञान, स्वतन्त्रता, समानता, विद्यार्थी अधिकार र राष्ट्र निर्माण।
यी सबैको केन्द्रमा असल चरित्र, मानवीय संवेदना र कर्तव्यबोध रहेको छ। मानिस शिक्षित भएर मात्र पुग्दैन, ऊ संस्कारित पनि हुनुपर्छ। शक्तिशाली भएर मात्र पुग्दैन, ऊ न्यायप्रेमी हुनुपर्छ। धार्मिक भएर मात्र पुग्दैन, ऊ दयालु र सेवाभावी हुनुपर्छ। यही नै आध्यात्मिकता र आधुनिक शिक्षाबीचको सुन्दर समन्वय हो।
यी पर्व तथा दिवसलाई सार्थक बनाउन राज्य, सामाजिक संस्था, धार्मिक सङ्घसंस्था, शैक्षिक प्रतिष्ठान र नागरिक समाजले आ–आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ। सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय शिक्षाको समान अवसर उपलब्ध गराउने।
कृषि, पशुपालन र गौवंश संरक्षणका लागि प्रभावकारी नीति बनाउने।
धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने।
विद्यार्थीलाई अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतामा प्रोत्साहित गर्ने।
शिक्षा र रोजगारीबीच प्रभावकारी सम्बन्ध स्थापित गर्ने।
विद्यार्थीमा नैतिकता, अनुशासन र चरित्र निर्माणको भावना विकास गर्ने।
विज्ञान, प्रविधि र व्यवहारिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिने।
विद्यार्थीको सिर्जनशीलता, स्वतन्त्र चिन्तन र नेतृत्व क्षमताको विकास गर्ने।
शैक्षिक संस्थालाई राजनीतिक स्वार्थभन्दा ज्ञान र अनुसन्धानको केन्द्र बनाउने।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको मर्यादित संरक्षण गर्ने।
पशुपन्छीप्रति करुणा र मानवीय व्यवहार अपनाउने।
विद्यार्थीको प्रतिभा र सिर्जनशीलतालाई सम्मान गर्ने।
सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र वातावरणीय संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउने।
वृश्चिक संक्रान्तिले समय र परिवर्तनको महत्व बुझाउँछ। भौमाष्टमी व्रतले संयम र साधनाको मार्ग देखाउँछ। गोपाष्टमीले गौमाता, जीवदया र कृषि संस्कृतिको सम्मान गर्न सिकाउँछ। गोरखकाली पूजाले शक्ति, साहस र न्यायको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी दिवसले शिक्षा, स्वतन्त्रता र उज्ज्वल भविष्यका लागि विद्यार्थी समुदायको ऐतिहासिक योगदान स्मरण गराउँछ। आज नेपाललाई केवल राजनीतिक परिवर्तन होइन, चरित्रगत परिवर्तन पनि आवश्यक छ। केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माण गरेर समृद्धि हासिल हुँदैन; त्यसका लागि नैतिक नेतृत्व, गुणस्तरीय शिक्षा, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक संरक्षण र जिम्मेवार नागरिक आवश्यक पर्छन्।
विद्यार्थीलाई विदेश पलायनको बाध्यताबाट मुक्त गरी आफ्नै देशमा ज्ञान, सीप र प्रतिभा उपयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। धर्मलाई सद्भावको माध्यम, शिक्षालाई चेतनाको स्रोत, शक्तिलाई न्यायको संरक्षण र संस्कृतिलाई राष्ट्रिय पहिचानको आधार बनाउन सक्नुपर्छ।
हाम्रो सनातन दर्शनले सिकाएको आत्मशुद्धि, जीवदया, सत्कर्म र मानव सेवाको आदर्शलाई आधुनिक विज्ञान, शिक्षा, प्रविधि र लोकतान्त्रिक मूल्यसँग जोड्न सक्यौँ भने मात्र समुन्नत नेपालको सपना साकार हुन सक्छ। असल चरित्रसहितको शिक्षा, करुणासहितको धर्म, न्यायसहितको शक्ति र जिम्मेवारीसहितको नागरिकता नै समृद्ध राष्ट्र निर्माणका वास्तविक आधार हुन्। यी पावन धार्मिक तथा शैक्षिक अवसरमा सत्य, सदाचार, सेवा, शिक्षा, संस्कार र राष्ट्र निर्माणको साझा सङ्कल्प गरौँ।
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः।
(लेखक पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमका अध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)

Like