महालक्ष्मी व्रत आरम्भ श्रद्धा, साधना र समृद्धिको आध्यात्मिक पर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ०२,

निशा पाण्डे
क्षीरोदार्णवसम्भूता लक्ष्मीश्चन्द्र सहोदरा।
व्रतोनानेत सन्तुष्टा भवताद्विष्णुबल्लभा।।
करिष्यकहं महालक्ष्मि व्रतमें त्वत्परायणा ।
तदविघ्नेन में यातु समप्तिं स्वत्प्रसादतस् ।।
सनातन परम्परामा लक्ष्मीलाई भगवान् विष्णुकी शक्ति तथा जगत् सञ्चालनमा सहयोग गर्ने दिव्य ऊर्जाका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। लक्ष्मीको उपासना केवल भौतिक धन प्राप्तिको कामनासँग सीमित छैन; यसको व्यापक अर्थ जीवनमा धर्मसम्मत अर्थ, सदाचार, शान्ति, सन्तोष र मंगलको प्राप्तिसँग जोडिएको छ। हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा व्रत, पूजा र उपासनालाई आत्मशुद्धि, अनुशासन तथा सद्कर्मको माध्यमका रूपमा लिइन्छ। यिनै पवित्र परम्परामध्ये महालक्ष्मी व्रत विशेष धार्मिक महत्त्व बोकेको व्रत हो। धन–सम्पत्तिकी देवीका रूपमा मात्र नभई माता लक्ष्मीलाई सौभाग्य, शान्ति, ऐश्वर्य, सद्बुद्धि, पवित्रता र समृद्धिकी अधिष्ठात्री शक्तिका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ। महालक्ष्मी व्रतको आरम्भले घर–परिवारमा आध्यात्मिक चेतना, अनुशासन र सकारात्मक संस्कारको वातावरण निर्माण गर्ने विश्वास गरिन्छ।
महालक्ष्मी व्रतका अवसरमा भक्तजनले श्रद्धापूर्वक पूजा, जप, ध्यान, दीप प्रज्वलन तथा दान–पुण्य गर्ने गर्दछन्। व्रतको मूल भावना शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र नभई मन, वचन र कर्मलाई संयमित बनाउँदै आत्मिक शुद्धितर्फ अघि बढ्नु हो।
लक्ष्मीको स्वरूपलाई विभिन्न पक्षबाट बुझाउने क्रममा सनातन परम्परामा अष्टलक्ष्मीको अवधारणा पनि प्रचलित छ। आदिलक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी र विजयलक्ष्मीका रूपमा लक्ष्मीका विविध आयामलाई स्मरण गरिन्छ।
यसले समृद्धि भनेको केवल आर्थिक सम्पन्नता होइन भन्ने महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। अन्न, ज्ञान, सन्तान, साहस, विजय, स्वास्थ्य, सामाजिक प्रतिष्ठा र आध्यात्मिक सन्तोष पनि जीवनका महत्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्। त्यसैले महालक्ष्मीको उपासना समग्र जीवन–समृद्धिको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ। महालक्ष्मीको कृपा प्राप्त गर्ने अभिलाषासँगै मानिसले आफ्नो कर्म पनि शुद्ध बनाउन आवश्यक हुन्छ। श्रम नगरी सम्पत्ति प्राप्त गर्ने चाहना वा अनुचित माध्यमबाट कमाइएको धनलाई वास्तविक समृद्धि मान्न सकिँदैन। धर्मसम्मत श्रम, इमानदारी, न्यायपूर्ण व्यवहार र परोपकार नै स्थायी समृद्धिका आधार हुन्।
व्रतको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष आत्मअनुशासन हो। व्रत बस्ने व्यक्तिले आहारमा संयम राख्नुका साथै क्रोध, लोभ, अहंकार, ईर्ष्या तथा असत्यजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिबाट टाढा रहने प्रयास गर्नुपर्छ। यस दृष्टिले व्रत धार्मिक अनुष्ठानसँगै चरित्र निर्माणको अभ्यास पनि हो।
लक्ष्मीलाई स्वच्छता र पवित्रतासँग जोडेर हेर्ने परम्परा हाम्रो समाजमा गहिरो रूपमा स्थापित छ। त्यसैले व्रत तथा पूजाका अवसरमा घर–आँगन सफा गर्ने, पूजा स्थललाई व्यवस्थित बनाउने, दीप प्रज्वलन गर्ने र परिवारका सदस्यहरू मिलेर धार्मिक अनुष्ठान गर्ने चलन पाइन्छ।
तर बाह्य स्वच्छतासँगै मनको स्वच्छता अझ महत्वपूर्ण छ। परिवारमा प्रेम, सम्मान, सहकार्य, वृद्धप्रति आदर, बालबालिकाप्रति स्नेह तथा आपसी सद्भाव कायम गर्नु पनि लक्ष्मीपूजाको वास्तविक भावनासँग जोडिन्छ। जहाँ शान्ति, सदाचार र परस्पर सम्मान हुन्छ, त्यहाँ नै वास्तविक समृद्धिको अनुभूति हुन्छ।
विशेषगरी असहाय, वृद्ध, बिरामी, विपन्न तथा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु धार्मिक अनुष्ठानको मानवीय पक्ष हो। धनको सार्थकता त्यसले आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि आशा र सहजता ल्याउन सक्दा हुन्छ। सनातन धर्मले प्राप्त सम्पत्तिलाई केवल व्यक्तिगत उपभोगका लागि मात्र होइन, समाजको हितमा प्रयोग गर्न पनि प्रेरित गर्दछ। महालक्ष्मी व्रतका अवसरमा अन्न, वस्त्र, शिक्षा सामग्री वा आवश्यक सहयोग प्रदान गर्नु दान र सेवाको संस्कारलाई जीवन्त बनाउने माध्यम हुन सक्छ।
आजको भौतिकवादी समाजमा समृद्धिलाई प्रायः धन, घर, गाडी वा आर्थिक हैसियतसँग मात्र जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर महालक्ष्मी व्रतले समृद्धिको अर्थलाई अझ व्यापक बनाउने अवसर दिन्छ।
विशेषगरी असहाय, वृद्ध, बिरामी, विपन्न तथा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु धार्मिक अनुष्ठानको मानवीय पक्ष हो। धनको सार्थकता त्यसले आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि आशा र सहजता ल्याउन सक्दा हुन्छ। स्वस्थ शरीर, शान्त मन, सदाचारी चरित्र, ज्ञान, पारिवारिक एकता, सामाजिक सम्मान, प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी र धर्मसम्मत आर्थिक जीवन—यी सबै समृद्धिका अभिन्न आयाम हुन्। धन भएर पनि शान्ति छैन भने त्यो पूर्ण समृद्धि होइन; ज्ञान भएर पनि सदाचार छैन भने त्यो अपूर्ण उपलब्धि हो।
क्षीरोदार्णवसम्भूता लक्ष्मीश्चन्द्र सहोदरा।
व्रतोनानेत सन्तुष्टा भवताद्विष्णुबल्लभा।।
अर्थात क्षीर सागरमा प्रकट भएकी लक्ष्मी, चन्द्रमा समान तेज भएकी माता र बिष्णु बल्लभा, मैले गरेको यस व्रतवाट सन्तुष्ट हुनुहोस् ।
आज भाद्रपदको शुक्ल अष्टमी, अर्थात अबको १६ दिनसम्म महालक्ष्मीको व्रतारम्भ हुँदैछ, यसवर्षको महालक्ष्मी व्रतको १६ दिनको पावन श्रृखलामा सबैलाई स्वागत छ । यी १६ दिनमा धन अनि ऐश्वर्यकी देवी महालक्ष्मीको अर्चना गरिन्छ, समुन्द्र मन्थनका क्रममा क्षीर सागरमा उत्पन्न यि लक्ष्मी देवीको शुभबिवाह भगवान बिष्णुसंग भएको हो । कमलको फूलमा विराजमान देवि लक्ष्मीको हत्केलावाट हरेकवखत धातुका सिक्काहरु खस्दछन्, यि बिम्बलाई केलाएर हेर्ने हो भनें धनकी देवी कोमल मन अनि सहज उपस्थितीकी प्रतिमा हुन् । धनको पछि लागेको सकल संसारले लक्ष्मीमाताको सरलता र कोमतावाट धेरै कुरा सिक्नुपर्ने आवश्यक्ता छ । यी १६ दिनमा निष्ठापूर्वक लक्ष्मीमाताको उपासना गर्ने उपासकले धन र समृद्धि प्राप्त गर्दछ, धन र समृद्धिको दिर्घकालिनता मानव सेवा र सत्कर्ममा निर्भर हुन्छ, लक्ष्मीमाता पनि मानवसेवा अनि मानविय कार्यमा प्रसन्न हुनुहुन्छ ।
दुध, चन्दन र दुग्धजन्य पदार्थहरुले लक्ष्मीमाताको पूजन गरिन्छ, कमलको दाना भएको माला जप्दै लक्ष्मीमाताको अर्चना गरिन्छ, यस १६ दिनका क्रममा सात मुखे रुद्राक्ष लगाउनु अत्यन्त फलदायी मानिन्छ ।
करिष्यकहं महालक्ष्मि व्रतमें त्वत्परायणा ।
तदविघ्नेन में यातु समप्तिं स्वत्प्रसादतस् ।।
अर्थात हे देवी म यहाँको सेवामा तत्पर भएर यहाँको यस महाव्रतको निष्ठापूर्वक पालना गर्नेछु, , मेरो यस व्रत निर्विघ्न पूर्ण रहोस् ।
महालक्ष्मी व्रतजस्ता पर्व तथा व्रतहरू धार्मिक आस्थाका अवसर मात्र होइनन्, पुस्तान्तरण हुने सांस्कृतिक शिक्षाका माध्यम पनि हुन्। अभिभावक तथा ज्येष्ठ नागरिकले बालबालिकालाई यसको कथा, पूजा–परम्परा र आध्यात्मिक अर्थ बुझाउँदै लैजान सके नयाँ पुस्तामा आफ्नो संस्कृति र संस्कारप्रति सम्मान बढ्न सक्छ।
परम्परालाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा होइन, त्यसमा निहित सत्य, संयम, सेवा, श्रम, सदाचार र सहअस्तित्वका मूल्यसँग जोडेर बुझाउनु आजको आवश्यकता हो।
महालक्ष्मीको आराधनाले प्रत्येक घरमा केवल धनको वृद्धि मात्र होइन, ज्ञानको प्रकाश, सदाचारको शक्ति, अन्नको सुरक्षा, पारिवारिक सुख, सामाजिक सद्भाव र आत्मिक शान्तिको समृद्धि ल्याओस्—यही महालक्ष्मी व्रतको मंगलमय सन्देश हो। महालक्ष्मी व्रत आरम्भ श्रद्धा, साधना र आत्मअनुशासनको पवित्र अवसर हो। माता लक्ष्मीको उपासना गर्दै जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि र मंगलको कामना गर्नु स्वाभाविक धार्मिक भावना हो। तर त्यससँगै सत्यको मार्गमा हिँड्ने, धर्मसम्मत श्रम गर्ने, प्राप्त साधनको सदुपयोग गर्ने, दुःखी–असहायको सेवा गर्ने र परिवार तथा समाजमा सद्भाव कायम गर्ने संकल्प लिन सके व्रतको वास्तविक उद्देश्य अझ सार्थक बन्न सक्छ।
ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककि कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)