भानु जयन्तीको महत्त्व र नेपाली भाषा–साहित्यको गौरव

रासंसा/काठमाण्डौ, आषाढ २९,

अनिशा पाण्डे

ॐ श्री गणेशाय नमः।
ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
ॐ नमो नारायणाय।
“सत्य, सेवा र सदाचार नै जीवनका तीन अमूल्य आधार हुन्।
धनले सुविधा दिन सक्छ, तर चरित्रले सम्मान दिलाउँछ।
ज्ञानले मार्ग देखाउँछ, तर विनयले त्यस मार्गलाई सुन्दर बनाउँछ।”
ईश्वरप्रतिको श्रद्धा, मानवप्रतिको करुणा र राष्ट्रप्रतिको समर्पण नै सफल जीवनको वास्तविक आधार हो। हरेक क्षण शुभ रहोस्, हरेक कर्म सफल बनोस्, हरेक निर्णय विवेकपूर्ण होस् र तपाईं हाम्रो जीवनमा शान्ति, समृद्धि तथा आध्यात्मिक उन्नतिको प्रकाश सधैं फैलिरहोस्।
भर जन्म घाँस तिर मन दिई धन कमायो
नाम क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो
घाँसी दरिद्र घरको तर बुद्धि कस्तो
म भानुभक्त धनी भैकन किन यस्तो
मेरा ईनार न त सत्तल पाटिकै छन्
जे धन चीजहरु छन् घर भित्रनै छन्
त्यस घाँसीले कसरी आज दिए छ अर्ति
धिक्कार हो म कन बस्नु न राखि किर्ति
नेपाली भाषा, साहित्य, धर्म, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानका अमर नक्षत्र आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती—भानु जयन्तीको पावन अवसरमा उहाँको जीवन, आदर्श र योगदानबारे मनन गरौँ ।
मानिसको शरीर एक दिन समाप्त हुन्छ, तर उसको सत्कर्म कहिल्यै समाप्त हुँदैन। धन, सम्पत्ति, पद र प्रतिष्ठा समयसँगै हराउन सक्छन्, तर समाजलाई दिएको ज्ञान, संस्कार र प्रेरणा युगौँसम्म जीवित रहन्छ। भानुभक्त आचार्य त्यस्तै अमर विभूति हुनुहुन्छ।
उहाँको जन्म विक्रम संवत् १८७१ साल असार २९ गते तनहुँको चुँदी रम्घामा भएको थियो। संस्कृतका प्रकाण्ड विद्वान् भएर पनि उहाँले ज्ञानलाई केवल विद्वानहरूको सीमित घेराभित्र राख्नुभएन। जनसाधारणले बुझ्ने नेपाली भाषामा धार्मिक तथा नैतिक सन्देश फैलाउने महान् कार्य गर्नुभयो।
त्यतिबेला संस्कृत भाषा जान्ने व्यक्तिहरूको संख्या अत्यन्त कम थियो। वेद, पुराण र रामायणजस्ता दिव्य ग्रन्थहरू सामान्य जनताका लागि सहज पहुँचमा थिएनन्। भानुभक्तले भगवान् श्रीरामको आदर्श जीवनलाई नेपाली भाषामा उतारेर ज्ञानको ढोका सबैका लागि खोलिदिनुभयो। यही कारण उहाँ नेपाली साहित्यका आदिकवि कहलिनुभयो।
भानुभक्तको जीवनमा एउटा अत्यन्त प्रेरणादायी घटना उल्लेख गरिन्छ। एक साधारण घाँसीले आफू मरेपछि पनि समाजले सम्झिरहोस् भनेर सार्वजनिक कुवा निर्माण गरिरहेको देख्दा उहाँ गहिरो रूपमा प्रभावित हुनुभयो। त्यसपछि उहाँले महसुस गर्नुभयो कि मानिसले आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन समाजका लागि अमर योगदान दिनुपर्छ। यही प्रेरणाले उहाँको साहित्यिक यात्रा अझ उचाइमा पुग्यो।
भाषा केवल बोल्ने माध्यम होइन। भाषा राष्ट्रको आत्मा हो। भाषा संस्कृतिको वाहक हो। भाषा नै इतिहास, दर्शन, धर्म र सभ्यताको संवाहक हो। कुनै राष्ट्रको भाषा कमजोर भयो भने त्यस राष्ट्रको सांस्कृतिक अस्तित्व पनि कमजोर हुँदै जान्छ।
आज विश्वव्यापीकरणको युगमा विदेशी भाषा सिक्नु आवश्यक छ। तर आफ्नो मातृभाषाप्रति गर्व गर्नु, त्यसलाई शुद्ध रूपमा बोल्नु, लेख्नु र नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नु अझ ठूलो कर्तव्य हो। भानुभक्तले यही चेतना जगाउनुभएको थियो।
हिन्दू दर्शनले पनि वाणीको पवित्रतालाई विशेष महत्त्व दिएको छ। सत्य बोल्नु, मधुर बोल्नु र हितकर बोल्नु धर्मको अंग मानिएको छ। भानुभक्तको साहित्यमा सत्य, धर्म, मर्यादा, करुणा, कर्तव्य र आदर्श जीवनको सन्देश स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ।
भगवान् श्रीरामको चरित्रलाई नेपाली जनमानसमा पुर्‍याएर उहाँले केवल साहित्य लेख्नुभएन, नैतिक समाज निर्माणको अभियान सञ्चालन गर्नुभयो। श्रीरामको जीवन सत्य, त्याग, सेवा, अनुशासन र मर्यादाको प्रतीक हो। भानुभक्तले यी दिव्य आदर्शलाई नेपाली जनजीवनसँग जोडिदिनुभयो।
आज हामी आफुले आफैँलाई प्रश्न गर्न सक्छौं
के हामी आफ्ना बालबालिकालाई नेपाली भाषा बोल्न प्रोत्साहित गरिरहेका छौँ ?
के हामी नेपाली साहित्य पढ्ने बानी बसालिरहेका छौँ ?
के हामी आफ्ना धार्मिक र सांस्कृतिक मूल्यहरूको संरक्षण गरिरहेका छौँ ?
यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर सकारात्मक छैन भने, भानु जयन्ती केवल औपचारिक उत्सवमा सीमित हुनेछ। वास्तविक सम्मान भनेको उहाँले देखाएको बाटोमा हिँड्नु हो।
आज सामाजिक सञ्जालको युगमा भाषा बिग्रँदै गएको देखिन्छ। अशुद्ध लेखाइ, असभ्य अभिव्यक्ति र विदेशी भाषाको अनावश्यक प्रदर्शन बढिरहेको छ। यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कन प्रत्येक नेपालीले आफ्नो भाषाको सम्मान गर्नुपर्छ।
परिवार नै पहिलो विद्यालय हो। आमाबुबाले बालबालिकासँग नेपालीमा संवाद गर्नुपर्छ। विद्यालयले नेपाली साहित्यप्रति प्रेम जगाउनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले शुद्ध, सभ्य र प्रेरणादायी भाषाको प्रयोग गर्नुपर्छ। यसरी मात्र भानुभक्तको सपना साकार हुन सक्छ।
राष्ट्र निर्माण केवल सडक, भवन वा प्रविधिबाट हुँदैन। राष्ट्र निर्माण चरित्र, संस्कृति, भाषा र नैतिकताबाट हुन्छ। भानुभक्तले कलममार्फत राष्ट्र निर्माण गर्नुभयो। उहाँको साहित्यले नेपालीलाई एउटै भाषिक र सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्ने कार्य गर्‍यो।
हामीले उहाँबाट तीनवटा महान् शिक्षा ग्रहण गर्न सक्छौँ—
पहिलो: आफ्नो मातृभाषाप्रति गर्व गरौँ।
दोस्रो: आफ्नो ज्ञान समाजको हितमा प्रयोग गरौँ।
तेस्रो: सत्कर्मद्वारा अमर बन्ने प्रयास गरौँ।
यही नै भानुभक्तको जीवनको वास्तविक सन्देश हो।
वि.सं. १८७१ मा तनहुँ जिल्लाको चुम्दी रम्घा भन्ने ठाउँमा भानु भक्त आचार्यको जन्म एउटा हुनेखाने परिवारमा भएको हो। ब्राह्मण परिवारको जन्म भएकाले भानुभक्तको शिक्षादीक्षा लालन पालन त्यसै अनुरूप धार्मिक अनि सांस्कृतिक अनुशासनमा भएको थियो । अहिलेको नेपाली भाषालाई उति बेला “खस्” भाषा भनिन्थ्यो र यो भाषा लिपिबद्ध भन्दा पनि सामान्य अभिव्यक्तिहरूमा
नेपाली भाषाका प्रथम कवि
नेपाली भाषाका प्रथम कवि यिनै भानुभक्त हुन् जसले भावनाको मर्मलाई नेपाली भाषा र शब्दको मानचित्रमा अभिव्यक्त गरेको हुन् । त्यसैले पनि भानुभक्तलाई आदिकवि भनिन्छ । उति बेला कविताहरू र औपचारिक साहित्यहरू संस्कृत भाषामा हुने गर्दथे, यसर्थमा संस्कृत भाषा बुझ्न र बुझाउन सक्ने ब्राह्मणहरूको आवश्यकता र महत्त्व धेरै थियो । सामान्य जनमानसले चाहेर पनि सरल अर्थमा आफै साहित्य र कलात्मक अभिव्यक्ति बुझ्न गाह्रो थियो ।
भानुभक्तले उति बेला सम्पूर्ण रामायणलाई नै संस्कृतबाट सरल नेपालीमा लिपिबद्ध गरिदिए, अचम्मको कुरा त के छ भने अनुवाद गरिएता पनि नेपाली संस्करणको रामायण अलौकीकरुपमै छन्द र भावको दोभान जस्तो छ । अझ फराकिलो हिसाबले सोच्ने हो भने त भानुभक्तले अध्ययन र ज्ञानलाई भाषामार्फत सरलीकृत गरेर सबै नेपालीहरूको सरल पहुँचमा विस्तार गरेका हुन् भन्न सकिन्छ । आफ्नो समाज र परिवेशबाटै भानुभक्तले सिकेका हुन् तसर्थ यिनको रचनामा समाज र व्यबहारीक्ताको सङ्गम पाइन्छ ।
भानुभक्तमा घाँसीको प्रेरणा
भानुभक्तको जीवनमा एक जना घाँसीले उनलाई प्रेरणा दिएको हो, घाँसी दरिद्र भए तापनि घाँस काटेर पाएको पैसाले समाजकालागि पानी खाने कुवा खन्दछ । भानुभक्तलाई आफू घाँसीभन्दा धनी भए तापनि समाजकालागि केही गरौँ भन्ने भाव नभएको महसुस भएर आफूप्रति ग्लानि लाग्दछ । तर सबैको देन आ आफ्नै हुन्छ, भानुभक्तका शब्द र अभिव्यक्तिले कथेका काव्यहरू अझै पनि नेपाली दलिनहरू भित्र सुरक्षित रूपमा राखिएका छन् । रामायणभित्र रहेका बाल काण्ड, अरन्यकाण्ड, सुन्दर काण्ड, युद्ध काण्ड आदि काण्डका कथा, उपकथाले पाठकलाई मनोरञ्जन, सामाजिक, नैतिक र चारित्रिक शिक्षा प्रदान गरेको छ। भानुभक्तले “रामायण”का अतिरिक्त अन्य थुप्रै कृति सृजना गरे पनि उनी रामायणमा बाँचेका छन् । गाँउलेहरुले एकैठाँउमा रामायण वाचन गरेर सुन्नु अहिलेको थ्रिडि या फोर डि सिनेमा हेरेको भन्दा धेरै रसास्वादन गरेर आत्मसाथ गरिन्थ्यो । रुचि भएका पाठकहरूले रामायणका श्लोकहरू याद गर्नु अहिले पनि नेपाली समाजमा छ भने रोचक प्रसङ्ग त सामान्य नेपाली भाषामा छन्द र श्लोकहरू पाएपछि बिहे, व्रतबन्ध आदिमा दोहोरी या सिलोक खेल्ने चलन पनि सुरु भएको हो । यसर्थमा आजको दोहोरी र लोकगीतहरूको उद्गम बिन्दु पनि नेपाली समाजका लागि भानुभक्तको सरल रामायण नै हो । अनुवाद गर्दै छन्द अनि भावलाई कायम र अझ भनौँ बढोत्तरी गर्न सक्नु, शताब्दीसम्म जनमानसले प्रयोग गर्न सक्ने र यथार्थपरक उखान, भनाई र छन्दात्मक अभिव्यक्ति दिएर जानु र नेपाली भाषाको चौतर्फी संस्थागत गर्न सक्नु भानुभक्तको आदिकवि हुनको पूर्ण व्याख्या र पहिचान हो । छतौरा प्रेमकथा र सतही कुण्ठाहरूको उजागर गरेर खोक्रो साहित्यलाई परिभाषित गर्ने आजको समाजले भानुभक्तको गहनता र सरलताबाट धेरै सिक्न जरुरी छ ।
भानु भक्तको घाँसी कविता जस्ताको तस्तै

भर जन्म घाँस तिर मन दिई धन कमायो
नाम क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो
घाँसी दरिद्र घरको तर बुद्धि कस्तो
म भानुभक्त धनी भैकन किन यस्तो
मेरा ईनार न त सत्तल पाटिकै छन्
जे धन चीजहरु छन् घर भित्रनै छन्
त्यस घाँसीले कसरी आज दिए छ अर्ति
धिक्कार हो म कन बस्नु न राखि किर्ति

भानुभक्तकोलय बिलकुलै फरक प्रकारको छ, त्यस लय अझै पनि नेपाली जनजिब्रोमा छ । उनिपश्चातका अन्य धेरै कविहरूले आजसम्म पनि आफ्ना कविताहरू वाचन गर्न यही लयको प्रयोग गरेका छन् ।भानु बाजे अर्थात् भानुभक्तको सम्झनामा नेपाल, भारतको दार्जिलिङ लगायतका क्षेत्रहरू अनि नेपाली समाज भएका विश्वभरिकै देशहरूमा भानु जयन्ती मनाइन्छ । भानुभक्त कवि मात्र नभएर नेपाली भाषाका ढुकढुकी हुन् र हरेक नेपाली जिब्राहरूमा भानुभक्तको लय अझै जीवित छ । भानुभक्तका विरोध र समालोचनामा समेत धेरै कुराहरू लेखिए । उनलाई केवल अनुवादकको बिल्ला लगाउन चाहने नाङ्गातर्कहरु पनि आए तर ती कुराहरू उनीप्रतिको अन्याय हो ।
एउटा कुरा स्पष्ट छ, हामीले सायद महान् भानुभक्तको जीवनबारे अझै र उनका कृतीबारे अझ थप अध्ययन र अन्वेषण गर्न जरुरी छ । मोतीराम भट्ट र भानुभक्त जोडिएर आउने नामहरू हुन् । युगकवि मोतीरामले भानुभक्तका धेरै अन्य कृतीहरू प्रकाशमा ल्याएका हुन् भने कतिले त भानुभक्तका अधिकांश कृतीहरू मोतीरामले लेखेका हुन् भनेर आरोप पनि लगाउने गर्दछन् ।
भारतमा अध्ययन गरेका मोतीरामको उर्दु, फारसी लगायतका भाषामा विशेष दखल हुदाहुदैपनि नेपाली भाषा र विशेषतः भानुभक्तका कृतीहरूप्रतिको समर्पणले, नेपाली भाषाको फराकिलो दायरा र नेपालीपन उद्घोष गर्दछ । भानु जयन्तीमा मोतीराम भट्ट छुट्न नहुने नाम हो । मोतीरामले विसं १९४१ मा लामो समय भानुभक्तका बारेमा अन्वेषण र सोध गरी छपाएका जीवन चरित्रपछि भानुभक्तका बहुआयमीक रचनाहरू अझ जनमानसका सामु आएका हुन् । भारतीय इन्साइक्लोपेडियामा समेत भानुभक्तको खुलेर व्याख्या गरिएको छ ।
नेपाली भाषाको अध्ययन, अनुसन्धान अनि विकास नै भानुप्रतिको सच्चा श्रद्धा सुमन हुनेछ । सेक्सपियरका कविता, अङ्ग्रेजी गीत मुखाग्रे भएका नेपाली पुस्ताहरूले भानुभक्तलाई चिन्ने वातावरण हुनपर्दछ किनभने नेपालीले पहिले “गाई” बुझ्दछ अनि मात्र “काउ”को अर्थलाई गाईसँग जोड्दछ । पहिले “आमा” बुझ जरुरी छ अनि मात्र “मम” या “मदर” । भानुभक्तका केही रोचक प्रसङ्गका कुरा गर्दा छिमेकी भाट थरका व्यक्तिसँग जग्गाको सिमानामा झगडा गरेका भानुभक्तलाई भाट शब्दसँगै यति चित्त दुखाई भयो कि उनले आफ्नो घरको भित्ताहरूबाटै बाँसका भाटाहरू निकालेर फालेका तथ्य पनि अझै तनहुँ अनि त्यही छेउछाउका ठाँउहरुमा प्रचलित छ । भानुभक्तबाट अहिलेका पुस्ताले भाषा मोह सिक्न जरुरी छ । छरिएका भाषाहरूलाई एकसुत्रमा बाँध्ने महान् व्यक्ति, नेपाली जनका आदिकविको सम्झनामा आज बिश्वभर नै कतै बलले, कतै करले त कतै चलन थाम्न कालागि मात्रै पनि कार्यक्रम गरेर मनाइन्छ । भानुभक्त विकल्प हैनन् बरु भानुभक्त हाम्रा लवजका आधार हुन् भन्ने बुझ्न जरुरी छ है ।
अमर रहुन् भानुभक्त र उनका रचनाहरू । कालो टोपी लगाएका भानुभक्तको छवि र महत्त्व नेपाल जनमा रहिरहोस् |
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककि कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)