आज वायु अष्टमी, गोरखकाली पूजा मनाइदै

रासंसा/काठमाण्डौ, आषाढ ८,

डा. के. बि.सम्राट
वायु अष्टमी
वैदिक साहित्यमा वायु देवलाई प्रमुख देवतामध्ये एक मानिएको छ। ऋग्वेदमा वायु देवको महिमा वर्णन गर्दै उहाँलाई जीवनदायी शक्ति तथा सम्पूर्ण प्राणीको प्राणका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ। हिन्दू दर्शनअनुसार प्रत्येक जीवित प्राणीको अस्तित्व प्राणवायुमा निर्भर हुन्छ। मानिसले एकछिन भोजन वा पानीबिना बाँच्न सक्ला, तर वायुबिना जीवन सम्भव छैन। यसैले वायु देवलाई जीवनका संरक्षक तथा स्वास्थ्यका अधिष्ठाता देवता मानिन्छ।
हिन्दू धर्म तथा वैदिक परम्परामा प्रकृतिका विभिन्न शक्तिहरूलाई देवताका रूपमा सम्मान गर्ने चलन रहिआएको छ। तीमध्ये वायु देवलाई जीवनको आधार, प्राणशक्ति तथा सम्पूर्ण जीवजगतलाई चलायमान बनाउने शक्तिका रूपमा मानिन्छ। वायु देवप्रतिको श्रद्धा, सम्मान र आराधनास्वरूप मनाइने पर्व नै वायु अष्टमी हो। यो पर्वले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्मरण गराउँदै वायु अर्थात् हावाको महत्वलाई उजागर गर्दछ। वायु अष्टमीका अवसरमा भक्तजनहरूले वायु देवको पूजा–आराधना गरी स्वास्थ्य, दीर्घायु, सुख–समृद्धि तथा रोगबाट मुक्तिको कामना गर्दछन्। यस दिन स्नान गरी शुद्ध भई पूजा गर्ने, दीप, धूप, फूल तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने र विभिन्न मन्त्र जप गर्ने परम्परा रहेको छ। कतिपय स्थानमा विशेष पूजाआजा तथा धार्मिक अनुष्ठानसमेत गरिन्छ। यस पर्वले शरीर, मन र वातावरणलाई शुद्ध राख्न प्रेरित गर्नुका साथै प्रकृतिप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्दछ।
आजको समयमा बढ्दो वायु प्रदूषण, वातावरणीय असन्तुलन तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहनले मानव स्वास्थ्य र पर्यावरणमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा वायु अष्टमीले स्वच्छ हावा, हरियाली संरक्षण तथा वातावरणप्रति जिम्मेवार बन्ने सन्देश दिन्छ। प्रकृतिको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सके मात्र स्वस्थ र समुन्नत समाज निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने चेतना यस पर्वले प्रदान गर्दछ। योगशास्त्र तथा आयुर्वेदमा वायुको विशेष महत्व रहेको छ। शरीरभित्र कार्य गर्ने प्राण, अपान, समान, उदान र व्यान गरी पाँच प्रमुख वायुहरूको अवधारणा हिन्दू दर्शनमा उल्लेख गरिएको छ। यी वायुहरूको सन्तुलनले शरीरलाई स्वस्थ राख्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले वायु अष्टमीलाई केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई स्वास्थ्य, जीवनशक्ति र आन्तरिक सन्तुलनसँग जोडिएको पर्वका रूपमा पनि हेरिन्छ।
गोरखकाली पूजा
गोरखा दरबार क्षेत्रमा गोरखकाली देवीको पीठ छ । यसै पीठलाई शाह वंशको कूलदेवी मानिन्छ । पौष कृष्ण अष्टमीमा गोरखालीको पूजा अर्चना गर्ने चलन रहन्छ । आज गोरखाको गोरखकाली मन्दिरमा विशेष पूजा अर्चना गरिन्छ । बाबा मछिन्द्रनाथका अनन्य भक्त गोरखनाथ बाबा को महिमा नेपाल भारत लगायत विश्वभरि कै सनातन समुदायमा विशेष छ ।
यिनै बाबा गोरखको नामसँग आसन्न शाहवंश राजाहरूको उद्गम जिल्ला गोर्खा अनि गोरखकाली मन्दिरको नेपालको पूर्व राजपरिवारमा विशेष महत्त्व छ । स्मरण रहोस्, बाबा गोरखको इतिहासमा गोरखा दरबार र राजवंश का साथै पशुपतिको मृगस्थलीमा भएको गोरख मन्दिर र त्यहाँ बाबाले गर्नुभएको १५ वर्षको ध्यानको कुरा पनि जोडिएर आउँछ । मृगस्थलीको गोरखा मन्दिर संरक्षण र ब्यबस्थापनको कमीमा बेवास्ता गरिएको अवस्था मा छ ।
गोरखा दरबार क्षेत्रमा गोरखकाली देवीको पीठ छ । यसै पीठलाई शाह वंशको कूलदेवी मानिन्छ । पौष कृष्ण अष्टमीमा गोरखालीको पूजा अर्चना गर्ने चलन रहन्छ । आज गोरखाको गोरखकाली मन्दिरमा विशेष पूजा अर्चना गरिन्छ । यसै गोरखकाली मन्दिरमा जमरा राखेर फूलपातीका दिन काठमाडौँ ल्याउने चलन सैयौं वर्ष देखि चलिआएको छ । गणतन्त्र पछिका वर्षहरुमा यस्ता चलनहरुमा खासै वास्ता दिइएको छैन यद्यपि नेपाली भूमिको रक्षामा बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको महत्त्व अतुलनीय रहेको छ ।
गौ रक्षा गर्नका लागि बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको आशिष् नेपाली जनलाई थप चाहिएको छ ।
गोरख सन्देश
गुरु गोरखनाथ भन्नुहुन्छ– ‘‘देवलहरुको, देवालयहरुको यात्रा सुनो यात्रा हो” अर्थात् देवालयहरुको परिभ्रमण आदि आध्यात्मिक हिसाबले अर्थहीन छन् , शून्य बराबर छन् , निष्प्राण छन् –
देवल जात्रा सुंनि जात्रा, तीरथ जात्रा पाणीं ।
अतीत जात्रा सुफल जात्रा, बोलै अमृत वाणी ।
हुन त देवालयहरुको भूमिका, धर्म र संस्कृतिका हिसाबले अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ तर यदि जात्रा छ किन्तु श्रद्धा छैन, भाव छैन र भक्ति छैन भने ‘‘देवल जात्रा” मात्र गरेर पनि के फाइदा हुन्छ र ? मूर्तिको पूजा चाहिं गर्ने मान्छेको पूजा नगर्ने ! देवालय धाउने तर घरलाई चाहिं देवालय बनाउन नसक्ने ! मन्दिरका देउताको पूजा गर्ने तर आफूमा देवत्व जगाउन नसक्ने ! सानो परिधि र परिसरमा ढुङ्गाले बनेका देउतालाई चाहिं फलफूल, नैवेद्य आदि चढाउने तर प्रत्येक मानवमा, पशुपंक्षीमा देवत्वको वास छ भनी नस्वीकार्ने ! एवं सेवा गर्न नसक्ने ! आदि यस्ता धार्मिक आडम्बरीपनलाई देखेर नै गुरु गोरखनाथले खडी भाषामा(प्राकृत भाषामा, जनभाषामा, देहाती भाषामा) ठाडो व्यङ्गय गर्नुभएको हो ।
बाबा गोरखनाथ र गोरखकाली भगवतीको अनन्त कालसम्म जय होस् ।
सनातन वैदिक दर्शनअनुसार सम्पूर्ण सृष्टि पञ्चतत्त्व अर्थात् पाँच मूल तत्त्वबाट बनेको मानिन्छ। यी तत्त्वहरू हुन्— पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश। मानव शरीरदेखि लिएर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसम्म यी पाँच तत्त्वको समन्वय रहेको विश्वास गरिन्छ।
१. पृथ्वी तत्त्व
पृथ्वी स्थिरता, धैर्यता र सहनशीलताको प्रतीक हो। शरीरका हड्डी, मांसपेशी, छाला आदि पृथ्वी तत्त्वसँग सम्बन्धित मानिन्छन्। यसले जीवनलाई आधार र मजबुती प्रदान गर्छ।
२. जल तत्त्व
जल जीवनको स्रोत हो। शरीरको रगत, रस, आँसु लगायतका तरल पदार्थ जल तत्त्वका अभिव्यक्ति हुन्। यसले प्रेम, करुणा, शीतलता र लचकता प्रदान गर्दछ।
३. अग्नि तत्त्व
अग्नि ऊर्जा, प्रकाश र परिवर्तनको प्रतीक हो। शरीरको पाचन शक्ति, तापक्रम र चेतनाको सक्रियतासँग यसको सम्बन्ध छ। अग्निले अज्ञानलाई हटाई ज्ञानको प्रकाश फैलाउने सन्देश दिन्छ।
४. वायु तत्त्व
वायु जीवनको प्राण हो। श्वास-प्रश्वास, शरीरको गति तथा मनको चञ्चलता वायु तत्त्वसँग सम्बन्धित छन्। वायु बिना जीवन सम्भव छैन। योगशास्त्रमा प्राणायामको विशेष महत्व पनि यही कारणले रहेको छ।
५. आकाश तत्त्व
आकाश सबैभन्दा सूक्ष्म तत्त्व हो। यसले सम्पूर्ण सृष्टिलाई धारण गर्ने स्थान प्रदान गर्छ। मानव चेतना, विचार, ध्वनि र आध्यात्मिक अनुभूतिसँग यसको गहिरो सम्बन्ध रहेको मानिन्छ।
सनातन धर्मले मानव शरीरलाई पञ्चतत्त्वबाट निर्मित मानेको छ। जन्मदेखि मृत्यु सम्म यी तत्त्वहरूले शरीरलाई सञ्चालन गर्छन् र मृत्यु पश्चात् शरीर पुनः यही पञ्चतत्त्वमा विलीन हुन्छ।
“क्षिति, जल, पावक, गगन, समीरा — पञ्च रचित अति अधम शरीरा।”
अर्थात् पृथ्वी, जल, अग्नि, आकाश र वायुबाट यो शरीर बनेको छ।
पञ्चतत्त्व केवल धार्मिक अवधारणा मात्र नभई प्रकृति र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धको प्रतीक हो। प्रकृतिको संरक्षण, शुद्ध जीवनशैली, योग, ध्यान र सत्कर्मद्वारा यी तत्त्वहरूलाई सन्तुलित राख्न सकिन्छ। पञ्चतत्त्वको सम्मान गर्नु भनेको प्रकृति, जीवन र सृष्टिको सम्मान गर्नु हो।
ॐ पञ्चतत्त्वाय नमः।
(लेखक पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमका केन्द्रीय अध्यक्ष हुनुहुन्छ)