तिहार बिदा, गाई पूजा तथा विश्व स्वतन्त्रता दिवस : संस्कृति, कृतज्ञता र मानव स्वतन्त्रताको साझा सन्देश

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, कार्त्तिक २३,

निशा पाण्डे
दीपज्योतिः परंब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥
दियोको प्रकाश परब्रह्म हो। दियोको प्रकाशले भगवान् विष्णुको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो ज्योतिले हाम्रा पापहरू हटाओस्। दिव्य प्रकाशलाई नमस्कार। यस वर्ष तिहारमा बालिएका हरेक दियोले दया जगाऊन्, रक्षा गरून्, माया पलाऊन्।
प्रकृतिप्रति सम्मान, पशुप्रति करुणा, सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण र स्वतन्त्रताको मूल्यबोध नै सभ्य, समुन्नत र न्यायपूर्ण समाज निर्माणका आधार हुन्। मानव सभ्यताको विकास केवल भौतिक उन्नति, आर्थिक समृद्धि र आधुनिक प्रविधिको उपलब्धिबाट मात्र मापन हुँदैन। कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक पहिचान त्यस राष्ट्रको संस्कृति, परम्परा, नैतिक मूल्य, सामाजिक सद्भाव, मानव अधिकार र स्वतन्त्रताको सम्मानमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। नेपाली समाजमा तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व, गाई पूजाको धार्मिक तथा पर्यावरणीय सन्देश र विश्व स्वतन्त्रता दिवसको लोकतान्त्रिक चेतनाले मानव जीवनका यिनै महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गर्दछन्।
तिहार बिदा केवल दैनिक कामकाजबाट विश्राम लिने अवसर होइन; यो परिवार, समाज, प्रकृति, पशुपक्षी र संस्कृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने समय पनि हो। गाई पूजाले जीवप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र सहअस्तित्वको भावना सिकाउँछ भने विश्व स्वतन्त्रता दिवसले स्वतन्त्र विचार, अभिव्यक्ति, समानता, मानव अधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यको महत्त्व स्मरण गराउँछ।
तिहार बिदा – पारिवारिक एकता, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक सद्भावको पर्व :
तिहार नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको दोस्रो ठूलो पर्व हो। दीपावली, यमपञ्चक तथा स्वन्ति नखःका नामले समेत परिचित यस पर्वले उज्यालो, उत्साह, प्रेम, आत्मीयता र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ।
तिहारका पाँच दिनले प्रकृति, पशुपक्षी, धनसम्पत्ति, आत्मसम्मान र पारिवारिक सम्बन्धप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने विशिष्ट परम्परा बोकेका छन्। काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार, गोरु तिहार, गोवर्द्धन पूजा, म्हः पूजा र भाइटीकाजस्ता अनुष्ठानले नेपाली समाजको जीवनदर्शनलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।
तिहार बिदाको मूल उद्देश्य केवल कार्यालय, विद्यालय र संस्थागत गतिविधिबाट विश्राम लिनु मात्र होइन। यो परिवारका सदस्यहरूबीच भेटघाट, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, बालबालिकामा संस्कार हस्तान्तरण, आपसी सम्बन्धको नवीकरण र सामाजिक सद्भाव अभिवृद्धि गर्ने अवसर पनि हो।
यस अवसरमा देउसी–भैलो, दीप प्रज्वलन, फूलमाला, सांस्कृतिक गीत तथा सामूहिक उत्सवले समाजमा खुसी र एकताको वातावरण सिर्जना गर्छन्। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि पनि तिहार आफ्नो भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिने भावनात्मक सेतु बनेको छ।
तर आधुनिक समयमा तिहार मनाउने क्रममा अनावश्यक खर्च, जुवातास, मदिरा सेवन, ध्वनि प्रदूषण, पटाका तथा वातावरणीय प्रदूषणजस्ता विकृतिहरूबाट जोगिनु आवश्यक छ। पर्वको वास्तविक महत्त्व देखावटी खर्चमा होइन, प्रेम, सद्भाव, अनुशासन र मानवीय व्यवहारमा निहित छ। तिहार बिदालाई संस्कार, संस्कृति, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक एकताको अवसरका रूपमा उपयोग गर्नु आजको आवश्यकता हो।
गाई पूजा – सनातन संस्कृति, मातृत्वको सम्मान र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता :
हिन्दू सनातन संस्कृतिमा गाईलाई अत्यन्त पवित्र, पूजनीय र मातृस्वरूप मानिन्छ। गाईलाई केवल एउटा पशुका रूपमा मात्र नभई कृषि, ग्रामीण अर्थतन्त्र, पोषण, धार्मिक आस्था र मानव जीवनसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण जीवका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
तिहारको तेस्रो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन बिहान गाईको पूजा गर्ने परम्परा छ। यस दिन गाईलाई स्नान गराउने, निधारमा टीका लगाउने, फूलमाला पहिर्‍याउने, मिठा परिकार तथा घाँस खुवाउने र श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने गरिन्छ। यस वर्ष २०८३ साल कात्तिक २३ गते अर्थात् नोभेम्बर ९ मा गाई तिहार परेको छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार गाईमा देवीदेवताको वास रहेको विश्वास गरिन्छ। विशेषगरी गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। गाईको सेवा, संरक्षण र सम्मान गर्नु पुण्य कर्म हो भन्ने मान्यता सनातन परम्परामा स्थापित छ।
वैज्ञानिक तथा सामाजिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि गाईको महत्त्व उल्लेखनीय छ। दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थले पोषणमा योगदान पुर्‍याउँछन्। गोबर र गहुँत परम्परागत कृषि तथा ग्रामीण जीवनका विभिन्न पक्षसँग जोडिएका छन्। कृषि प्रणालीमा गाईवस्तुको योगदानले मानव सभ्यताको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
गाई पूजाले हामीलाई एउटा गहिरो जीवनदर्शन सिकाउँछ—मानव जीवन प्रकृतिबाट अलग छैन। मानिसको अस्तित्व वनस्पति, पशुपक्षी, जल, जमिन र वातावरणसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। तर गाईको पूजा गर्ने दिन मात्र सम्मान गरेर पुग्दैन। सडकमा छाडिएका गाईवस्तुको उचित व्यवस्थापन, पशु स्वास्थ्य सेवा, पोषण, सुरक्षित बासस्थान, संरक्षण र पशु क्रूरताविरुद्ध प्रभावकारी कदम चाल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
धार्मिक आस्थाको वास्तविक सार व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्छ। गाईलाई माता मानेर पूजा गर्ने समाजले गाईको संरक्षण र सेवामा पनि उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। गाई पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन; यो कृतज्ञता, करुणा, जीवदया र प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्ने संस्कार हो।
आजको दिनमा गाईको पूजा गर्ने चलन छ। ‘गाई र माई’ भन्ने उखान भारतवर्षमा खुब प्रचलित छ। गाईले दिने दूध आमाले खुवाएको दूधजत्तिकै पौष्टिक हुने भएकाले गाईलाई गौमाता भनी सम्मान पनि गरिन्छ।
स्थानीय जातका गाईमा हुने जुरोले सूर्य र चन्द्रमाबाट ऊर्जा लिई दूध, गहुँत र गोबरका माध्यमबाट मानिसलाई ऊर्जा र पवित्रता दिने भएकाले गाईको महत्त्व छ भनी आधुनिक विज्ञानले पनि प्रमाणित गरेको छ। आज गाईको पूजा गरी साउन शुक्ल पूर्णिमाका दिन दाहिने हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धन अर्थात् डोरो खोलेर गाईको पुच्छरमा बाँधिदिएमा मृत्युपश्चात् गाईले स्वर्ग जानका लागि वैतरणी नदी तारिदिने धार्मिक विश्वास छ।
गौमाताको महत्त्व:
सनातन ग्रन्थहरूमा ब्रह्मा, विष्णु र शिव तीनै देवताहरूले आत्मसात् गरेको र उच्चारण गरेको यस श्लोकले गौमाताको महत्त्व प्रकट गरेको छ।
त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम्। त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नमस्तेऽस्तु सदानघे॥
हे पाप नाशकर्ता, सबै देवताहरूकी माता, हरेक यज्ञको कारण तथा सबै तीर्थहरूमध्ये सबैभन्दा पवित्र, तपाईंलाई म नमन गर्दछु।
मनुस्मृति, अध्याय ४, श्लोक १६२
एउटा गुरु, शिक्षक, माता, पिता, ब्राह्मण, गाई र योगीलाई मार्नु हुँदैन।
ब्राह्मणलाई कुनै जातविशेषका रूपमा नभई, ब्रह्माण्डको ज्ञान हासिल गर्ने चेष्टा भएको र ब्रह्मत्वको महत्त्व बुझ्न चाहने जोकोहीलाई ब्राह्मणका रूपमा लिन चाह्यौँ।
वेदले गौमाताका बारेमा के भन्छ?
वेदका अनुसार गाईलाई विश्वव्यापी प्रतीक मानिन्छ।
अथर्ववेदअनुसार गाईभित्र ३३ करोड देवताहरूको वास हुन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले गाईको दिव्य रूपको वर्णन गर्दै ‘धेनूनामस्मि कामधुक्’ भनेका छन् ।
अथर्ववेद, काण्ड १, सूक्त १६, मन्त्र ४
यदि नो गां हंसि यद्यश्वं यदि पूरुषम्। तं त्वा सीसेन विध्यामो यथा नोऽसो अवीरहा॥
यदि कसैले हाम्रा गाई, घोडा वा मानिसलाई नष्ट गर्छ भने ऊ पापको भागीदार र सजायको भोगी हुन्छ।
यस्ता अनेक श्लोकहरूले गौ रक्षा र अहिंसाको पैरवी गरेका छन्।
विश्व स्वतन्त्रता दिवस – मानव अधिकार, लोकतन्त्र र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको विश्वव्यापी सङ्कल्प :
हरेक मानव स्वतन्त्र भएर बाँच्न चाहन्छ। स्वतन्त्रता मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता, आत्मसम्मानको प्रतीक र सभ्य समाजको अपरिहार्य मूल्य हो। स्वतन्त्रताविना मानिसको सिर्जनात्मक क्षमता, विचार अभिव्यक्ति, सामाजिक सहभागिता र व्यक्तित्व विकास पूर्ण हुन सक्दैन।
प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर ९ मा मनाइने विश्व स्वतन्त्रता दिवस (World Freedom Day) को ऐतिहासिक सम्बन्ध सन् १९८९ नोभेम्बर ९ मा जर्मनीको बर्लिन पर्खाल ढलेको घटनासँग जोडिएको छ। उक्त पर्खालले लामो समयसम्म पूर्वी र पश्चिमी बर्लिनलाई विभाजित गरेको थियो। पर्खाल ढलेसँगै शीतयुद्धको इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु भयो र मध्य तथा पूर्वी युरोपमा लोकतान्त्रिक परिवर्तनको बाटो फराकिलो बन्यो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यस ऐतिहासिक घटनाको स्मरणमा नोभेम्बर ९ लाई विश्व स्वतन्त्रता दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेको हो।
विश्व स्वतन्त्रता दिवसले राजनीतिक स्वतन्त्रता मात्र होइन, विचार तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, धार्मिक आस्था, प्रेस स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, समानता, न्याय र नागरिकको सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारलाई समेत महत्त्व दिन्छ।
लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकले आफ्नो विचार राख्न पाउनुपर्छ। सरकारका कामकारबाहीको आलोचना गर्न, सार्वजनिक विषयमा प्रश्न उठाउन, स्वतन्त्र रूपमा समाचार सम्प्रेषण गर्न र शान्तिपूर्ण ढङ्गले आफ्ना माग प्रस्तुत गर्न पाउनु लोकतन्त्रका आधारभूत विशेषता हुन्।
विशेषगरी पत्रकारिता र सञ्चारमाध्यमको स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको जीवनरेखा हो। स्वतन्त्र पत्रकारिताले राज्यलाई उत्तरदायी बनाउँछ, भ्रष्टाचार र अनियमितता उजागर गर्छ तथा नागरिकलाई सही सूचना प्राप्त गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। प्रेस स्वतन्त्रता कमजोर भएको समाजमा सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहितासमेत कमजोर हुन सक्छन्।
नेपालको सन्दर्भमा पनि विश्व स्वतन्त्रता दिवसले विशेष अर्थ राख्छ। लामो राजनीतिक संघर्ष, जनआन्दोलन, नागरिक बलिदान र लोकतान्त्रिक परिवर्तनबाट प्राप्त उपलब्धिहरूको संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो।
तर स्वतन्त्रताको अर्थ स्वेच्छाचारिता होइन। स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी, अनुशासन, सहिष्णुता र अरूको अधिकारप्रतिको सम्मान पनि जोडिएको हुन्छ। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकार कुण्ठित गर्नु हुँदैन। विचारमा भिन्नता भए पनि संवाद, सहिष्णुता र लोकतान्त्रिक विधिबाट समस्याको समाधान खोज्नुपर्छ।
आज विश्वका विभिन्न भागमा युद्ध, हिंसा, दमन, विभेद, अभिव्यक्ति नियन्त्रण र मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटना भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा विश्व स्वतन्त्रता दिवसले मानव समुदायलाई स्वतन्त्रता, शान्ति, न्याय र समानताको पक्षमा एकताबद्ध हुन प्रेरणा दिन्छ। स्वतन्त्रता मानवको जन्मसिद्ध अधिकार हो। यसको संरक्षण राज्यको दायित्व र नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो।
हरेक वर्ष नोभेम्बर ९ तारिखका दिन संयुक्त राज्य अमेरिकामा विश्व स्वतन्त्रता दिवस मनाउने गरिन्छ। अमेरिकाका पूर्वराष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यु. बुशले जर्मनीको बर्लिनमा रहेको पूर्वी र पश्चिमी बर्लिनलाई विभाजन गर्ने पर्खाल भत्किएको र मध्य तथा पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट शासनको औपचारिक अन्त्य भएको उपलक्ष्यमा सन् २००१ मा सोही दिन अर्थात् नोभेम्बर ९ तारिखका दिन विश्व स्वतन्त्रता दिवसको घोषणा गरेका हुन्।
सन् २००१ मा विश्व स्वतन्त्रता दिवस घोषणा गर्ने क्रममा राष्ट्रपति बुशले भनेका थिए: “सन् १९८९ नोभेम्बर ९ मा बर्लिनको पर्खाल भत्किनु शीतयुद्धको एउटा निर्णायक मोड र अत्याचारमाथि स्वतन्त्रताको विजयको महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गाका रूपमा रहेको छ। यो पर्खाल स्वतन्त्र मानिसहरू र तानाशाही शासनअन्तर्गत बाँचिरहेका मानिसहरूबीचको विभाजनको एउटा कठोर प्रतीक थियो। पूर्वी जर्मनी र अन्य दमनकारी शासनहरूमा स्वतन्त्रताका लागि सङ्घर्ष गर्नेहरूको भावना र दृढतालाई हामी सम्मान गर्छौं। बर्लिनको पर्खालको पतनपछि, धेरै मुलुकले निर्वाचन प्रक्रियामार्फत आफ्ना नागरिकहरूबाट सिर्जित राजनीतिक दबाबका कारण वा आन्तरिक तथा क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूको समाधानमार्फत स्वतन्त्रता प्राप्त गरेका छन्।”
विश्वमा शीतयुद्धको अन्त्य गर्दै सोभियत युनियनलाई धराशायी पार्न ठूलो भूमिका निर्वाह गर्ने अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनको पनि आजको दिन अमेरिकामा चर्चा हुने गर्दछ।
अमेरिकीहरूले विशेष जोड दिएर आजको दिनलाई विश्व स्वतन्त्रता दिवसका रूपमा मनाए पनि विश्वका अन्य राष्ट्रहरू, विशेषतः युरोपेली राष्ट्रहरू भने आजको यस दिनलाई विश्व स्वतन्त्रता दिवसका रूपमा मनाउन उदासीन देखिन्छन्। शीतयुद्धकालदेखि नै संसारमा पुँजीवादी, कम्युनिस्ट र केही समाजवादी देशहरूमा वैचारिक, कार्यगत अनि प्रणालीगत विवाद रहिआएको छ।
नयाँ विश्वव्यापीकरण (न्यु ग्लोबलाइजेसन) अनि नयाँ राष्ट्रवाद (न्यु नेसनलिज्म) को विचारअनुसार सम्पूर्ण विश्वका बासिन्दालाई एउटै पहिचान अनि विश्वबन्धुत्वको दर्शनभित्र फराकिलो दायरामा राखिएको छ। चाहे हामी कम्युनिस्ट विचारधाराका होऔँ, पुँजीवादी विचारधाराका होऔँ या अन्य कुनै विचारधाराका, स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति अनि स्वतन्त्र जीवनयापनको महत्त्व मानव समुदायमा अति नै महत्त्वपूर्ण छ।
नेपालमा पनि क्रमशः वि.सं. २००७, २०४६ अनि २०६३ गर्दै विभिन्न चरणमा स्वतन्त्रताका नयाँ-नयाँ आयामहरू थपिँदै गएका छन्। स्वतन्त्रताको परिधिभित्र सहज जीवनयापन गर्न पाउने अधिकार पनि पर्दछ। बाटोमा हुने अत्यधिक सवारी जामदेखि ग्यास अनि तेलको लाइन, मूल्यवृद्धि, भ्रष्टाचार अनि कानुनी राज्यको कमी नेपाली समाजका स्वतन्त्रतासम्बन्धी समस्याहरू हुन्। यी समस्याहरूलाई हामी कुनै न कुनै रूपमा हरेक दिन भोग्दै आएका छौँ। आशा छ, नेपाली स्वतन्त्रताको परिभाषामा नेपालीहरूको सहज र पारदर्शी जीवनयापन पनि छिट्टै अटाउनेछ।
तीनवटै विषयको साझा सन्देश – संस्कार, करुणा र स्वतन्त्रताको समन्वय :
तिहार बिदा, गाई पूजा र विश्व स्वतन्त्रता दिवस फरक–फरक पृष्ठभूमि र मान्यतासँग सम्बन्धित भए पनि यी तीनवटै विषयको मूल उद्देश्य मानव जीवनलाई अझ सभ्य, सम्मानित र अर्थपूर्ण बनाउनु हो।
• तिहार बिदा ले परिवार, समाज, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानको महत्त्व सिकाउँछ।
• गाई पूजा ले जीवप्रति करुणा, प्रकृतिप्रति कृतज्ञता र संरक्षणको भावना जागृत गराउँछ।
• विश्व स्वतन्त्रता दिवस ले मानव अधिकार, समानता, लोकतन्त्र र स्वतन्त्र विचारको सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ।
यी मूल्यहरूको समन्वयबाट मात्र समुन्नत समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। धर्म र संस्कृतिले मानिसलाई नैतिकता सिकाउनुपर्छ, शिक्षाले विवेकशील बनाउनुपर्छ, लोकतन्त्रले अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्छ र राज्यले नागरिकको स्वतन्त्रता तथा सम्मानको रक्षा गर्नुपर्छ। हामीले चाडपर्वलाई केवल परम्पराको निरन्तरता बनाउनु हुँदैन; त्यसलाई सामाजिक सुधार, वातावरण संरक्षण, मानवीय सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको माध्यम पनि बनाउनुपर्छ। त्यसैगरी स्वतन्त्रताको नाममा सामाजिक अराजकता होइन, जिम्मेवार नागरिक चेतना विकास गर्नुपर्छ। धार्मिक आस्था र आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यबीच सकारात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्नुपर्छ।
उज्यालो समाज, करुणामय व्यवहार र स्वतन्त्र मानव जीवनको सङ्कल्प :
तिहारको दीपले अन्धकार हटाएर उज्यालो फैलाउने सन्देश दिन्छ। गाई पूजाले जीवप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्न सिकाउँछ। विश्व स्वतन्त्रता दिवसले अन्याय, दमन र विभेदविरुद्ध आवाज उठाउँदै स्वतन्त्रता र मानव मर्यादाको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।
यी तीनवटै सन्देश आजको नेपाली समाजका लागि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। हाम्रो समाजमा धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक संरक्षण, पशु कल्याण, वातावरणीय सन्तुलन, प्रेस स्वतन्त्रता, सुशासन र मानव अधिकारको प्रत्याभूति हुन आवश्यक छ।
हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्ने सङ्कल्प गर्नुपर्छ, जहाँ संस्कृति सुरक्षित होस्, प्रकृति संरक्षित होस्, पशुपक्षीप्रति करुणा होस्, नागरिक स्वतन्त्र होऊन्, पत्रकारिता निर्भीक होस् र राज्य जनताप्रति उत्तरदायी बनोस्।
अन्ततः उज्यालो दीप प्रज्वलन गरेर मात्र समाज उज्यालो हुँदैन; विचार, व्यवहार, चरित्र र शासन व्यवस्थामा पनि उज्यालो आवश्यक हुन्छ। संस्कृतिमा गौरव, प्रकृतिप्रति करुणा, विचारमा स्वतन्त्रता र कर्ममा मानवता—यही नै तिहार, गाई पूजा तथा विश्व स्वतन्त्रता दिवसको साझा र कालजयी सन्देश हो।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)