सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ (प्रतिपदा श्राद्ध), विश्व पर्यटन दिवस – पितृस्मरण, सांस्कृतिक निरन्तरता र विश्व पर्यटनको साझा सन्देश

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ११,

डा. के. बि. सम्राट
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।।
मानव सभ्यताको विकास केवल भौतिक उपलब्धिको कथा होइन; यो स्मृति, संस्कार, संस्कृति, प्रकृति र पुस्तान्तरणको निरन्तर यात्रा पनि हो। नेपाली समाजमा आश्विन कृष्णपक्षदेखि मनाइने सोह्रश्राद्ध पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरण व्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परा हो। यसै अवधिमा पर्ने प्रतिपदा श्राद्ध सोह्रश्राद्धको प्रारम्भिक दिनका रूपमा विशेष महत्व राख्छ। अर्कोतर्फ, प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर २७ मा मनाइने विश्व पर्यटन दिवस ले पर्यटनलाई आर्थिक गतिविधिसँग मात्र नभई संस्कृति, प्रकृति, सम्पदा र जनसम्पर्कसँग जोडेर हेर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यी दुई विषय फरक क्षेत्रका देखिए पनि गहिराइमा हेर्दा दुवैले सम्पदा र स्मृतिको संरक्षण भन्ने साझा सन्देश बोकेका छन्।
सोह्रश्राद्ध – पितृप्रति कृतज्ञताको संस्कार
मानिस आफ्नो अस्तित्वलाई केवल वर्तमानसँग जोडेर पूर्ण बनाउन सक्दैन। उसको परिवार, संस्कार, ज्ञान, सम्पत्ति, सामाजिक मूल्य र जीवनदर्शनका पछाडि अघिल्ला पुस्ताको योगदान रहेको हुन्छ। त्यसैले श्राद्धले हामीलाई “हामी कहाँबाट आयौँ र हाम्रो जिम्मेवारी के हो?” भन्ने प्रश्नतर्फ पनि उन्मुख गराउँछ।
‘श्राद्ध’ शब्द श्रद्धाबाट बनेको मानिन्छ। श्रद्धापूर्वक पितृहरूको स्मरण, तर्पण तथा धार्मिक विधि सम्पन्न गर्नु यसको मूल भावना हो। नेपाली हिन्दू परम्परामा सोह्रश्राद्धलाई दिवंगत पूर्वजहरूप्रति सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने विशेष अवसरका रूपमा लिइन्छ।
प्रतिपदा श्राद्धबाट प्रारम्भ हुने यस पितृपक्षमा परिवारका सदस्यहरू आफ्ना दिवंगत आफन्तको स्मरण गर्दै धार्मिक विधि पूरा गर्छन्। यसको मूल उद्देश्य केवल कर्मकाण्डमा सीमित नभई पितृप्रति सम्मान, परिवारप्रतिको उत्तरदायित्व र पुस्ताबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु पनि हो।
श्राद्ध संस्कारले नेपाली समाजमा रहेको पारिवारिक एकता र ज्येष्ठ पुस्ताप्रतिको सम्मानको भावनालाई बलियो बनाउँछ। यसले जीवनको क्षणभंगुरता सम्झाउँदै वर्तमान पुस्तालाई आफ्ना पूर्वजले स्थापित गरेका सकारात्मक मूल्य र परम्पराको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्दछ।
तर संस्कारको सारलाई समयअनुकूल ढङ्गले बुझ्नु पनि आवश्यक छ। धार्मिक आस्थासँगै सरलता, स्वच्छता, सदाचार, सामाजिक सहयोग र मानवीय सेवाको भावना जोडिन सके श्राद्धको सामाजिक महत्व अझ व्यापक बन्न सक्छ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।।
यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
वैदिक सनातन हिन्दु संस्कारमा श्राद्ध महत्त्वपूर्ण कर्ममध्येको एक हो जसलाई सामान्यतया परिवारको जेष्ठपुत्र, जेष्ठपुत्र नभए अन्य पुत्रहरू अथवा दाजुभाइले गर्ने गर्दछन् । सर्व पितृ औँसीको दिन पुत्रले आफ्ना पिता पक्ष र माता पक्ष दुवैतर्फका पितृहरूलाई तर्पण दिइन्छ । । पुत्रलाई मोक्षको बाटो भनेर हिन्दु शास्त्रले भनेको कुरालाई आधार मानेर विभिन्न पक्षबाट यस विषयलाई नारीविरोधी र लैङ्गिक असमानतासित पनि जोडेर हेरिने गरिएको छ तथापि श्राद्ध, तर्पण अनि अन्य शुभ कार्यमा छोरी बुहारी अनि चेलीबेटीको पनि उत्तिकै महत्त्व छ ।
दसैँको सुरुवातमा १६ दिनको पितृ पक्षको ठुलो भूमिका छ, आजबाट यो पितृ पक्ष प्रारम्भ भयो । पितृ कर्मलाई सनातन संस्कारको केन्द्रबिन्दुका रूपमा लिइएको छ, सात पुस्ता सम्मलाई पितृ तर्पण दिने चलनले त झन् पितृ कर्मको महत्त्व तथा आफ्ना बाबु, बाजेलगायतका एउटा ठुलो कालखण्डप्रति वर्तमान पुस्ताको समर्पण भावको अद्भुत नमुना हो १६ श्राद्ध र यसले वैदिक सनातन संस्कारको उँचाइ र महत्त्वलाई थप स्पष्ट पार्छ ।

सोह्र श्राद्ध, पितृ पक्ष, कगंत, जितिया, महालय पक्ष, पितृ पोखो आदि विभिन्न नामले यी पवित्र १६ दिनको पुकारा गरिन्छ । पूर्णिमाबाट सुरु भएको यस पक्ष औँसीका दिनसम्म चल्ने गर्दछ । पितृ पक्षमा पितृहरू पृथ्वी लोकमा आ-आफ्ना सन्ततिका घरमा आएर बस्ने गर्दछन् । वैदिक सनातन संस्कारमा सामान्यतया पितृ कर्म अर्थात् श्राद्ध दुई पटक गरिन्छ, वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा र अर्को श्राद्ध चाहिँ सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ ।
अब कुरो पितृ लोकको अवधारणाबाट, स्वर्ग र पृथ्वीबिचको यस लोकमा पितृका तिन पुस्ताहरु रहने गरेको मानिन्छ । बैतर्नी नदी भएको यस पितृ लोकमा बैतर्नी नदी तरेमा स्वर्ग लोक पुगिने जन(विश्वास छ । स्वर्लोकका राजा इन्द्र हुन् भनेँ पितृ लोकका राजा यम हुन् भन्ने मान्यता छ । पितृ पक्षको कुरा गर्दा महाभारतको युद्धसँग कथा जोडिएर आउँछ, महाभारतको युद्धमा मृत्यूवरण गरेका दानवीर कर्णलाई स्वर्गमा भोजनका रूपमा सुनचाँदी वस्त्र आभूषण आदी प्रदान गरियो । भोजन कालागि वास्तविक खाना नै आवश्यक पर्नेमा किन राजा इन्द्रले उनलाई सुनचाँदी इत्यादि खान दिएका भन्ने कौतुहलता कर्णले स्वर्गका राजा इन्द्रलाई प्रश्न गर्दछन् । उत्तरमा इन्द्रले दानवीर कर्णले जीवनभरि सुनचाँदी आदि मात्र दान गरेको र पितृलाई भोजन दान नगरेको कारणले स्वर्ग लोकमा भोजनका साटो सुनचाँदी पस्केको कुरा स्पष्ट पार्दछन् । यसरी आफूलाई यस बिषयमा थाहा नभएकाले जीवनकालमा पितृलाई भोजन दान नदिएको बताएपछि १६ दिन कालागि कर्णलाई पृथ्वीमा फिर्ता पठाएको किंवदन्ती नै पितृ पक्षको सुरुवातका रूपमा मानिन्छ ।
यसरी पूर्णिमाबाट सुरु भएको पितृ पक्ष औँसीका दिन सम्पन्न हुन्छ । १६ दिनको पितृ पक्षमा आफ्नो पितृको मृत्यु तिथिका दिन हिन्दूधर्मावम्वीहरु ले पितृ कर्म अर्थात् श्राद्ध गर्ने गर्दछन् । श्राद्धको दिन घरमा विशेष चहलपहल हुन्छ, आफन्त अनि पण्डित, पुरोहितको उपस्थितिमा कर्ताले पितृ कर्म गर्दा कपाल खौरिएर नयाँ जनै फेरेको हुनुपर्दछ । बिहानै देखि मौलिक विशेषता बोकेका पारम्परिक नैवेद्य तथा विभिन्न प्रकारका खानेकुराहरू घरमा तामा या पित्तलको भाँडोमा चोखोनितो गरेर पकाइन्छ अनि र श्राद्ध चलिरहँदा पण्डितको निर्देशन अनुरूप विभिन्न साम्रगीहरु, घ्यू, सेतो पुष्प, पहेँलो केसरी लगायतका पितृ कर्ममा आवश्यक सम्पूर्ण पूजन सामाग्रीहरू पूजा गरेको ठाउँमा विधिपूर्वक सजाएर राख्ने गरिन्छ ।

विश्व पर्यटन दिवस : संस्कृति र प्रकृतिको विश्वव्यापी परिचय
विश्व पर्यटन दिवसले विश्वका विभिन्न देश, समुदाय, संस्कृति, प्राकृतिक सम्पदा र ऐतिहासिक धरोहरबीच संवादको अवसर सिर्जना गर्छ। पर्यटन केवल घुमफिर वा मनोरञ्जन मात्र होइन; यो स्थानीय अर्थतन्त्र, रोजगारी, सांस्कृतिक आदानप्रदान र सम्पदा संरक्षणको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।
नेपालका लागि पर्यटन विशेष महत्वको क्षेत्र हो। हिमाल, पहाड, तराई, धार्मिक तीर्थस्थल, ऐतिहासिक सम्पदा, जातीय विविधता, भाषा, कला, पर्व, लोकसंस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्य नेपालका अमूल्य पर्यटन सम्पदा हुन्।
पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुर, मुक्तिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, गोरखा, हलेसीलगायतका धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलले नेपाललाई आध्यात्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्य बनाएका छन्।
सोह्रश्राद्ध, तीज, जनैपूर्णिमा, शिवरात्रि, बुद्धजयन्ती, इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा तथा विभिन्न जातजातिका मौलिक पर्वहरूले नेपालमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेका छन्।
यस्ता पर्वलाई पर्यटनसँग जोड्दा स्थानीय समुदायले आफ्नो संस्कृति प्रदर्शन गर्ने अवसर मात्र पाउँदैनन्, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि, होटल, यातायात, मार्गदर्शन र अन्य सेवाबाट आयआर्जन गर्ने अवसर पनि प्राप्त गर्न सक्छन्। तर सांस्कृतिक पर्यटनको विकास गर्दा संस्कृतिको मौलिकता र धार्मिक संवेदनशीलता कमजोर हुनु हुँदैन। पर्यटन विकासको नाममा सम्पदाको अतिक्रमण, प्रदूषण वा संस्कृतिको व्यापारीकरण हुन नदिन जिम्मेवार र दिगो पर्यटन नीति आवश्यक छ।
अतिथि देवो भवः अर्थात् पाहुना हाम्रा भगवान् हुन । नेपाल एउटा पर्यटकीय गन्तव्य हो, हिमश्रृख्लाहरु, मनोरम हरियाली, जैविक अनि सांस्कृतिक विविधता लगायत शान्तिप्रिय वुद्धभुमीका शालीन हामी नेपालीहरु नै नेपालको गहना हो । हरेक वर्ष नेपालको हिमशैलमा रमाउन, हिमालहरू आरोहण गर्न, पदयात्रा गर्न, धार्मिक पर्यटन गर्न अनि अन्य विभिन्न कुराहरू अवलोकन गर्न लाखौँ पर्यटकहरू नेपाल आउनेगर्दछन, तर पर्यटनको अधिक सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालले पर्यटनबाट उचित लाभ लिन सकेको छैन ।
सबैका लागी पर्यटन: पहुँचयोग्य विश्वव्यापी पर्यटनको प्रवर्धन भन्ने नारासहित हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २७ का दिन अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन दिवस मनाइन्छ । पर्यटन वास्तवमा संसारको सबैभन्दा ठुलो उद्योग हो, हामी घरमा बसिरहेका छौ या कतै यात्रा गर्दै छौ, हुन सक्छ कुनै अपाङ्गता या चोटपटकका कारणले या साना बच्चाहरूको भएका कारणले कुनै परिवार या धेरै पाका उमेर भएका कारणले वृद्ध वृद्धाहरू कहिकता घुम्न जान या पर्यटनको लाभउठाउन वञ्चित भइरहेका होलान्, तर ढिलो या चाँडो पर्यटनको विश्वव्यापी सहज पहुँच र पर्यटनको फाइदा सबै जनाले प्राप्त गर्न पाउनुपर्दछ ।
सोह्रश्राद्धले हामीलाई आफ्ना पूर्वज सम्झन सिकाउँछ भने विश्व पर्यटन दिवसले आफ्ना प्राकृतिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा विश्वसामु चिनाउन प्रेरित गर्छ। एउटा परम्पराले पुर्खाको स्मृति जोगाउँछ, अर्कोले राष्ट्रको सम्पदा र पहिचानलाई विश्व समुदायसँग जोड्छ। यस अर्थमा यी दुवै अवसरले एउटै महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछन्— “हामीले पूर्वजबाट प्राप्त गरेको सम्पदा भावी पुस्ताका लागि कति सुरक्षित राखिरहेका छौँ?”
आज विकासका नाममा प्रकृति विनाश, ऐतिहासिक संरचनाको उपेक्षा, मौलिक संस्कृतिको क्षय र अव्यवस्थित शहरीकरण बढ्दै गएको अवस्थामा यो प्रश्न झन् महत्वपूर्ण बनेको छ। परम्पराको संरक्षण केवल पुरानो पुस्ताको जिम्मेवारी होइन। युवा पुस्ताले श्राद्धजस्ता संस्कारको मूल दर्शन बुझ्दै त्यसलाई वैज्ञानिक सोच, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय सेवासँग जोड्नुपर्छ। त्यस्तै, पर्यटनको क्षेत्रमा नयाँ प्रविधि, डिजिटल प्रचार, उद्यमशीलता र सिर्जनात्मक सोचमार्फत नेपालको पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सकिन्छ।
डिजिटल नेपाल, सांस्कृतिक नेपाल र पर्यटकीय नेपाल निर्माणका लागि युवाको सिर्जनशील सहभागिता अपरिहार्य छ।
सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ (प्रतिपदा श्राद्ध) हामीलाई पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र संस्कारको स्मरण गराउने पवित्र अवसर हो। विश्व पर्यटन दिवस ले भने हाम्रो प्रकृति, संस्कृति, इतिहास र सम्पदालाई संरक्षण गर्दै विश्वसँग जोडिन प्रेरणा दिन्छ। यी दुवै अवसरको साझा सन्देश हो—
अतीतलाई सम्मान गरौँ, वर्तमानलाई जिम्मेवार बनाऔँ र भविष्यका पुस्ताका लागि हाम्रो सम्पदा सुरक्षित राखौँ।
पितृस्मरण केवल विगतको सम्झना होइन; त्यो मूल्य र संस्कारको निरन्तरता हो। पर्यटन केवल यात्रा होइन; त्यो संस्कृति, प्रकृति र मानवबीचको संवाद हो। त्यसैले नेपालको समृद्ध भविष्यका लागि संस्कारको संरक्षणसँगै सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक आस्थासँगै पर्यावरणीय चेतना र पर्यटन विकाससँगै स्थानीय समुदायको समृद्धि सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता हो।
सोह्रश्राद्धले पितृप्रति श्रद्धा जागृत गराओस्, विश्व पर्यटन दिवसले आफ्नो देशको सम्पदाप्रति गौरव र संरक्षणको चेतना बढाओस्। यही नै संस्कृतिमय, समृद्ध र दिगो नेपालको आधार बन्न सक्छ।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट पशुपति अन्नपुर्णा आश्रम, सेभ द नेशन मिडिया तथा रिटायर्ड क्लब नेपालका अध्यक्ष हुनुहुन्छ)