आज विश्व रेडक्रस दिवस (World Red Cross Day) मनाइदै

रासंसा/काठमाण्डौ, बैशाख २५,

विश्व रेडक्रस दिवस २०२६ को नारा “United in Humanity” अर्थात् “मानवतामा एकजुट” ले विश्वभरका मानिसहरूलाई मानवता, सहकार्य र करुणाको साझा भावनामा बाँध्ने सन्देश दिन्छ।
आजको संसारमा प्राकृतिक विपद्, युद्ध, महामारी, गरिबी, जलवायु परिवर्तन, भोकमरी तथा विस्थापनजस्ता समस्याहरूले लाखौँ मानिसहरूको जीवन प्रभावित भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा जात, धर्म, भाषा, देश वा राजनीतिक विचारभन्दा माथि उठेर मानवताको पक्षमा एकजुट हुनु अत्यन्त आवश्यक भएको छ। यही भावनालाई यस वर्षको नाराले विशेष रूपमा उजागर गर्दछ। आजभन्दा १८२९ वर्ष पूर्व, ई सं १८२८ को मे ८ को दिन युरोपमा स्वीटजरल्यान्डको जेनेभामा जि हेनरी ड्यूनान्टको जन्म भएको थियो । नोबेल शान्ति पुरस्कारका प्रथम विजेता अनि रेडक्रस जस्तो विश्वव्यापी परोपकारी संस्थाका संस्थापक यी महान् व्यक्तित्वको जन्मदिनलाई हरेक वर्ष विश्व रेडक्रस दिवसकारुपमा संसारले सम्झना, समर्पण अनि सद्भाव व्यक्त गर्दछ ।
नेपालमा पनि सन् १९६३ बाट नेपाल रेडक्रस को सुरुवात भएको हो । सम्पूर्ण ७७ वटै जिल्लाहरूमा नेपाल रेडक्रसले आफ्नो सेवाहरू दिँदै आएको छ । स्वयंसेवा उन्मुख संस्था भएकाले रेडक्रसका कार्यहरू विद्यार्थी, युवा स्वयंसेवी अनि स्वयंसेवी शिक्षकहरू, समुदायका व्यक्तिहरूले गर्दछन् । विसं १९९०, २०४५ अनि २०६३ सालमा ठूलाठूला भूकम्पको मार खेपेको नेपाली भूमिमा रेडक्रसले विपद् व्यवस्थापनमा ठुलै गुण लगाएको छ । रक्तदान अनि सहज रक्त उपलब्धता कालागि रेडक्रस अद्वितीय संस्था हो । यसका अलावा अपाङ्गताको क्षेत्रमा अनि सशस्त्र द्वन्द्वताका हराएका र बेपत्ता पारिएका परिवारलाई सही सूचना प्रदान गर्न र वर्तमान समयमा पुनर्निर्माण हातेमालोको सहकार्लायमा समेत रेडक्रसको उल्लेखनीय भूमिका नेपालमा रहेको छ। रेडक्रसको मुख्य कार्यहरुमा मानवताको संरक्षण अनि युद्ध ग्रस्त क्षेत्रहरूमा घाइतेहरूको उद्धार रहेको छ । यो संसारले धेरै युद्धहरू खेपेको छ, रक्तपातको इतिहास बोकेको छ अनि हरेक युद्धमा कैयनका सख्यामा घाइतेहरू उपचार नपाईकन छटपटाएर मरेको छन् । हेनरी ड्यूनान्टले मानवताको मूल्य अनि सेवाको आवश्यकतालाई महसुस गरेर स्थापना गरेका यो रेडक्रस आज संसारभरिका १९० भन्दा बढी देशहरूमा कार्यरत छ। त्यसबाहेक मानवताको सेवा कुनै सीमा, वर्ग वा पहिचानले बाँधिएको हुँदैन भन्ने मूल मान्यतालाई यो नाराले स्मरण गराउँछ।
रेडक्रसका मुख्य सिद्धान्तहरू सात वटा रहेका छन् जून यस प्रकार छन्:
१. मानवता
२. निष्पक्षता
३. तटस्थता
४. स्वतन्त्रता
५. स्वयंसेवा
६. एकता
७. सर्वव्यापकता ।

हेनरी ड्यूनान्टको मानव सेवाका सपनाको साकारोक्ती रेडक्रस सँग जोडिएर अन्य थुप्रै नामहरूका अतुलनीय योगदानहरू पनि आउँदछन्, मानव सेवा कालागि जीवन समर्पण गर्ने रेडक्रसका संसारभरका स्वयंसेवक अनि नेतृत्वलाई नमन छ । पछिल्ला समयमा रेडक्रसलाई केही आर्थिक पारदर्शिताका हिसाबले उत्ति पारदर्शी नभएको आरोप पनि संसार भरि लाग्न थालेको छ, निष्पक्ष सेवा भाव भएको यो शताब्दी भन्दा धेरै वर्ष पुरानो मानव आस्थाको संस्थामा व्यापार नछिरोस्, संसारलाई रेडक्रसको आवश्यकता छ ।
यस दिन रेडक्रस संस्थाका स्वयंसेवक, स्वास्थ्यकर्मी तथा सामाजिक सेवामा समर्पित व्यक्तिहरूलाई सम्मान गरिन्छ। समाजमा मानवता र सेवाभावको भावना जगाउन पनि यो दिवसको महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ। विश्व रेडक्रस दिवस प्रत्येक वर्ष मे ८ तारिखका दिन विश्वभर श्रद्धा, सम्मान र उत्साहका साथ मनाइन्छ। यो दिवस मानवता, करुणा, निःस्वार्थ सेवा, आपतकालीन राहत तथा शान्तिको सन्देश फैलाउने उद्देश्यले मनाइने गरिन्छ। संसारका विभिन्न देशहरूमा प्राकृतिक विपत्ति, युद्ध, महामारी, दुर्घटना तथा मानवीय संकटका बेला सहयोग पुर्‍याउने रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट संस्थाहरूको योगदानको कदर गर्न यो दिवस विशेष रूपमा मनाइन्छ।
विश्व रेडक्रस दिवस हेनरी ड्युनाँट (Henry Dunant) को जन्मदिनको सम्झनामा मनाइन्छ। उनको जन्म सन् १८२८ मे ८ मा स्विट्जरल्याण्डको जेनेभामा भएको थियो। उनी अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समितिका संस्थापक तथा पहिलो नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता थिए।
सन् १८६३ मा International Committee of the Red Cross (ICRC) स्थापना गरियो। पछि विश्वभर यसको विस्तार भयो र अहिले यो संसारकै सबैभन्दा ठूलो मानवीय सेवामूलक संस्थामध्ये एक बनेको छ। सन् १८५९ मा इटालीको सोल्फेरिनो युद्ध हुँदा हजारौँ सैनिकहरू घाइते भई उपचार बिना पीडित भएको दृश्य देखेपछि हेनरी ड्युनाँट अत्यन्त भावुक भए। त्यसपछि उनले घाइते सैनिकहरूलाई जाति, धर्म वा पक्ष नहेरी सहयोग गर्ने विचार अघि सारे। यही विचारबाट रेडक्रस आन्दोलन सुरु भयो।
रेडक्रसको मुख्य चिन्ह सेतो पृष्ठभूमिमा रातो क्रस हो। यो चिन्ह युद्ध, विपत्ति वा संकटका बेला तटस्थता, सुरक्षा र मानवीय सेवाको प्रतीक मानिन्छ। केही मुस्लिम देशहरूमा Red Crescent (रातो अर्धचन्द्र) चिन्ह प्रयोग गरिन्छ। दुवै चिन्हको उद्देश्य एउटै हो—पीडित मानवताको सेवा।
रेडक्रस आन्दोलन सात वटा मूल सिद्धान्तमा आधारित छ:
1. मानवता (Humanity) – पीडितलाई सहायता गर्नु
2. निष्पक्षता (Impartiality) – सबैलाई समान व्यवहार गर्नु
3. तटस्थता (Neutrality) – कुनै पक्ष नलिनु
4. स्वतन्त्रता (Independence) – स्वतन्त्र रूपमा सेवा गर्नु
5. स्वयंसेवा (Voluntary Service) – निःस्वार्थ सेवा गर्नु
6. एकता (Unity) – एउटै देशमा एउटै राष्ट्रिय संस्था हुनु
7. विश्वव्यापकता (Universality) – विश्वभर एउटै परिवारको रूपमा सेवा गर्नु
यी सिद्धान्तहरूले रेडक्रसलाई विश्वसनीय र सम्मानित संस्था बनाएका छन्।
रेडक्रस संस्थाले विश्वभर निम्न क्षेत्रमा कार्य गर्दै आएको छ:
१. विपद् राहत सेवा
भूकम्प, बाढी, पहिरो, आँधी, आगलागी जस्ता प्राकृतिक विपत्तिमा राहत वितरण, उद्धार तथा पुनःस्थापना कार्य गर्दछ।
२. रक्तदान कार्यक्रम
रक्त अभाव भएका बिरामीहरूलाई रगत उपलब्ध गराउन रक्तदान कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ।
३. स्वास्थ्य सेवा
प्राथमिक उपचार, स्वास्थ्य शिविर, खोप अभियान, रोग नियन्त्रण कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ।
४. युद्धपीडित सहयोग
युद्ध, द्वन्द्व वा हिंसामा परेका नागरिक, शरणार्थी तथा घाइतेहरूलाई सहयोग गरिन्छ।
५. तालिम तथा जनचेतना
प्राथमिक उपचार, विपद् व्यवस्थापन, स्वच्छता, स्वास्थ्य तथा सामाजिक सचेतना कार्यक्रम चलाइन्छ।
नेपालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी स्थापना सन् १९६३ मा भएको हो। यस संस्थाले देशभर शाखा विस्तार गरी विभिन्न सेवामूलक काम गर्दै आएको छ। यसले रक्तसञ्चार सेवा, एम्बुलेन्स सेवा, राहत वितरण, स्वास्थ्य सेवा तथा स्वयंसेवक परिचालनमा उल्लेखनीय योगदान दिएको छ। नेपालमा आएको २०७२ सालको भूकम्प, बाढीपहिरो, कोभिड–१९ महामारी जस्ता कठिन समयमा नेपाल रेडक्रसले ठूलो भूमिका निर्वाह गरेको थियो। यस दिन विभिन्न देशहरूमा निम्न कार्यक्रम गरिन्छ:
• रक्तदान कार्यक्रम
• प्राथमिक उपचार तालिम
• जनचेतना र्‍याली
• सम्मान समारोह
• स्वास्थ्य शिविर
• विद्यालय तथा कलेजमा विशेष कार्यक्रम
• विपद् व्यवस्थापन तालिम
• स्वयंसेवक सम्मान
आजको संसारमा युद्ध, महामारी, जलवायु परिवर्तन, दुर्घटना तथा प्राकृतिक विपत्तिहरू बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा रेडक्रस जस्ता संस्थाको आवश्यकता झन् बढेको छ।
हामी सबैले मानवताको भावना विकास गरी पीडामा परेकालाई सहयोग गर्ने संस्कार अपनाउनुपर्छ। सानो सहयोगले पनि कसैको जीवन बचाउन सक्छ। विश्व रेडक्रस दिवस केवल एउटा दिवस मात्र होइन, यो मानवता, करुणा र सेवाको प्रेरणा दिने दिन हो। जात, धर्म, भाषा, राजनीति वा सीमाभन्दा माथि उठेर पीडित मानवताको सेवा गर्नु नै यसको मुख्य सन्देश हो। हामी सबैले रेडक्रसको सिद्धान्तबाट प्रेरणा लिएर समाजमा प्रेम, सहकार्य र सेवा भाव फैलाउनुपर्छ।