एक प्याकेट चुरोट बराबरको खतरा लामखुट्टे भगाउने अगरबत्तीको धुवाँ

रासंसा/काठमाण्डौ, चैत्र ०७,

मुलुकमा हामी अक्सर घरमा लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न र सुखद निद्रा पाउनका लागि लामखुट्टे भगाउने अगरबत्ती वा अन्य भ्यापोराइजरहरू जलाएर सुत्छौँ। तर, के तपाईंलाई थाहा छ ? यी अगरबत्तीबाट निस्कने धुवाँले तपाईंको स्वास्थ्यमा निकै गम्भीर र दीर्घकालीन क्षति पुर्‍याइरहेको हुन सक्छ। यी केमिकलहरू धुवाँका माध्यमबाट हाम्रो शरीरको भित्री भागसम्म पुग्छन् र फोक्सो मात्र होइन, हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई समेत गम्भीर नोक्सान पुर्‍याउँछन्। आजको यो विशेष रिपोर्टमा हामी लामखुट्टे भगाउने उत्पादनहरूको खतरा, बच्ने उपाय र प्राकृतिक विकल्पहरूबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ। गत महिना भारतको महाराष्ट्र सरकारले लामखुट्टे भगाउने दुई ठूला अगरबत्ती कम्पनीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउने कडा निर्णय गर्‍यो। महाराष्ट्र सरकारले गरेको अनुसन्धानमा के पाइयो भने, कतिपय कम्पनीहरूले लामखुट्टे भगाउनका लागि डाइमेफ्लुथ्रिनजस्ता अत्यन्तै खतरनाक केमिकलहरूको प्रयोग गरिरहेका छन्। कानपुरस्थित अपोलो स्पेक्ट्रा हस्पिटलका फोक्सो रोग विशेषज्ञ डा. सन्दीप कटियारका अनुसार लामखुट्टे भगाउने अवैध अगरबत्तीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
अस्वीकृत केमिकलको प्रयोग: धेरैजसो अगरबत्तीमा यस्ता खतरनाक केमिकलहरू मिसाइएका हुन्छन्, जसलाई स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित मानिएको छैन र सरकारले प्रयोगको अनुमति दिएको छैन। श्वसन प्रणालीमा क्षति: यी अगरबत्ती जल्दा निस्कने धुवाँले हाम्रो श्वसन तन्त्रमा सीधा असर गर्छ। कानुनी उल्लंघन: सेन्ट्रल इन्सेक्टिसाइड्स बोर्ड एन्ड रजिस्ट्रेसन कमिटी (सीआईबीआरसी) को पूर्व अनुमति र दर्ता बिना नै यी उत्पादनहरू बजारमा पठाइएका थिए। प्रयोगशाला परीक्षणमा पुष्टि: ल्याब परीक्षणका क्रममा यी अगरबत्तीको धुवाँले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम निम्त्याउन सक्ने पुष्टि भएको छ। नक्कली उत्पादनको बिगबिगी: बजारमा असुरक्षित र नक्कली उत्पादनहरूको बिगबिगी भएकाले उपभोक्ताको सुरक्षाका लागि प्रतिबन्ध अनिवार्य भएको हो।
अवैध लामखुट्टे अगरबत्तीहरूमा मुख्यतया दुई प्रकारका हानिकारक केमिकलहरू फेला परेका छन्: यो एक सिंथेटिक कीटनाशक हो। यो सासको माध्यमबाट शरीरमा प्रवेश गर्दा स्नायु प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। यो पनि लामखुट्टे मार्न प्रयोग गरिन्छ। तर, अगरबत्ती वा क्वाइलको रूपमा यसलाई बाल्न र यसको धुवाँ सुँघ्न स्वास्थ्यका दृष्टिले अनुमति दिइएको छैन। जब यी केमिकलहरू बल्छन्, तिनीहरू सूक्ष्म कणका रूपमा हावामा मिसिन्छन्। यी कणहरू यति साना हुन्छन् कि तिनीहरू सजिलै फोक्सोको गहिराइसम्म पुग्छन् र रक्तप्रवाहमा समेत मिसिन सक्छन्। तत्काल देखिने समस्या: अगरबत्ती बाल्नासाथ धेरैलाई खोकी लाग्ने, घाँटी चिलाउने, आँखा पोल्ने र सास फेर्न अप्ठ्यारो हुने जस्ता समस्या देखिन्छन्। फोक्सोको इन्फ्लेमेसन: धुवाँका कणहरूले फोक्सोभित्र इन्फ्लेमेसन अर्थात् सुजन पैदा गर्छन्। लामो समयसम्म यसको सम्पर्कमा रहँदा दम र क्रोनिक ब्रोन्काइटिसको जोखिम बढ्छ। स्नायु प्रणालीमा असर: यी केमिकलहरूले हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई पनि असर गर्छन्, जसका कारण टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने र लामो समयमा सम्झने शक्तिमा समेत ह्रास आउन सक्छ। एलर्जी: छालामा चिलाउने वा दागहरू देखिने जस्ता एलर्जिक रियाक्सनहरू पनि हुन सक्छन्। बढी जोखिममा को-को छन्? धुवाँको असर सबैलाई भए पनि केही खास समूहका मानिसहरूका लागि यो ‘साइलेन्ट किलर’ साबित हुन सक्छ । बालबालिकाहरूको फोक्सो विकासको क्रममा हुने भएकाले उनीहरूलाई धुवाँले धेरै छिटो र गम्भीर असर गर्छ उमेरका कारण रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने हुनाले वृद्धवृद्धाहरूलाई श्वसन समस्याले छिटो समात्छ। पहिलेदेखि नै श्वासप्रश्वासको समस्या भएकाहरूका लागि यो धुवाँ घातक हुन्छ। यदि कोठामा हावा आउजाउ गर्ने पर्याप्त भेन्टिलेसन छैन भने धुवाँको कन्सन्ट्रेसन बढ्छ र खतरा झन् बढी हुन्छ। धुवाँले गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। प्रदूषित हावाले मुटुमा अतिरिक्त दबाब पैदा गर्छ, जसले मुटुका बिरामीका लागि हृदयाघातको जोखिम बढाउन सक्छ। यदि तपाईं केमिकल्युक्त उत्पादन नै प्रयोग गर्न चाहनुहुन्छ भने, स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि यी ७ कुरा अनिवार्य रूपमा जाँच गर्नुहोस्:
दर्ता नम्बर: केवल ती उत्पादनहरू मात्र किन्नुहोस् जसमा सरकारको आधिकारिक दर्ता नम्बर उल्लेख गरिएको छ। यो सुरक्षाको ग्यारेन्टी हो। उत्पादकको जानकारी: कम्पनीको पूरा नाम, ठेगाना र लाइसेन्स नम्बर स्पष्ट रूपमा लेखिएको हुनुपर्छ। सक्रिय केमिकल: प्याकेटको पछाडि कुन केमिकल प्रयोग गरिएको छ, त्यो पढ्नुहोस्। यदि डाइमेफ्लुथ्रिन जस्ता प्रतिबन्धित केमिकल छन् भने नकिन्नुहोस्। म्याद समाप्त हुने मिति: पुरानो वा एक्सपायरी भइसकेको उत्पादन झन् बढी खतरनाक हुन सक्छ। सुरक्षा सावधानी: बच्चाहरू र घरपालुवा जनावरहरूबाट टाढा राख्ने निर्देशनहरू पालना गर्नुहोस्। सुरक्षा सावधानी: बच्चाहरू र घरपालुवा जनावरहरूबाट टाढा राख्ने निर्देशनहरू पालना गर्नुहोस्। प्रयोग गर्ने विधि: कसरी प्रयोग गर्ने र कति समयसम्म बाल्ने भन्ने निर्देशनहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस्। सिलबन्दी प्याकेजिङ: खुला वा ड्यामेज भएको प्याकेट नकिन्नुहोस्, किनकि यसमा नक्कली सामान हुने सम्भावना बढी हुन्छ। केमिकलयुक्त अगरबत्तीको विकल्पमा तपाईंले यी प्राकृतिक र सुरक्षित उपायहरू अपनाउन सक्नुहुन्छ:
कपुर: कोठाका झ्याल-ढोका बन्द गरेर करिब १५-२० मिनेटका लागि कपुर जलाउनुहोस्। कपुरको गन्धले लामखुट्टेलाई कोठाबाट बाहिर भगाउँछ। यो स्वास्थ्यका लागि पनि हानिकारक छैन।
कागती र ल्वाङ: एउटा कागतीलाई बीचबाट आधा काट्नुहोस् र त्यसमा १०-१५ वटा ल्वाङ गाडिदिनुहोस्। यसलाई कोठाको कुनामा राख्दा यसको गन्धले लामखुट्टे आउँदैनन्।
नीमको तेल: नीमको तेललाई नरिवलको तेलमा मिसाएर शरीरमा लगाउनाले लामखुट्टेले टोक्दैन। साथै, नीमको तेललाई दियोमा बाल्दा पनि लामखुट्टे टाढै रहन्छन्।
लसुनको स्प्रे: लसुनका केही पोटीहरूलाई पानीमा उमाल्नुहोस् र त्यो पानीलाई स्प्रे बोतलमा भरेर घरका कुनाकुनामा छिर्कनुहोस्। लसुनको कडा गन्ध लामखुट्टेले मन पराउँदैनन्।
सिट्रोनेला वा लवेन्डर आयल: यी एसेन्सियल आयलहरूलाई पानीमा मिसाएर प्राकृतिक स्प्रेको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यी तेलहरूको सुगन्धले मानिसलाई आनन्द दिन्छ तर लामखुट्टेलाई भगाउँछ।
पुदिनाको तेल: पुदिनाको तेलको स्प्रे घरमा छिर्कनाले वा पुदिनाको बोट कोठामा राख्नाले लामखुट्टे भाग्छन्।
नीलगिरीको तेल: नीलगिरीको तेलमा लामखुट्टे प्रतिरोधी गुण हुन्छ। यसलाई डिफ्युजरमा राखेर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
लेमनग्रास: लेमनग्रासमा सिट्रोनेला पाइन्छ, जुन धेरै लामखुट्टे भगाउने क्रिमहरूको मुख्य आधार हो। यसको बोट बगैँचा वा बाल्कोनीमा लगाउनुहोस्।
तुलसीको बोट: घरको झ्याल वा ढोका नजिक तुलसीको बोट रोप्नुहोस्। तुलसीको औषधीय सुगन्धले लामखुट्टेलाई घरभित्र पस्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ।
झ्यालमा जाली: घरका झ्याल र ढोकाहरूमा मसिनो जाली लगाउनुहोस्। यसले गर्दा हावा पनि आउँछ र लामखुट्टे भित्र पस्न पाउँदैनन्।
झुलको प्रयोग: यो सबैभन्दा पुरानो, सुरक्षित र प्रभावकारी उपाय हो। सुत्ने बेलामा झुलको प्रयोग गर्दा कुनै केमिकलको धुवाँ सुँघ्नु पर्दैन।
लामखुट्टेको टोकाइबाट डेंगु, मलेरिया र चिकुनगुनिया जस्ता रोगहरू लाग्ने डर हुन्छ, तर तीबाट बच्न प्रयोग गरिने गलत उपायले झन् ठूलो स्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, बजारमा पाइने सस्तो र आकर्षक देखिने लामखुट्टे अगरबत्तीको भर नपर्नुहोस्। सकेसम्म प्राकृतिक उपायहरू अपनाउनुहोस्। यदि केमिकल्युक्त उत्पादन प्रयोग गर्नै परेमा सरकारी दर्ता भएको र गुणस्तरीय ब्रान्ड मात्र छनोट गर्नुहोस्। सुत्ने बेलामा झुलको प्रयोग गर्नु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी विकल्प हो। आफ्नो र आफ्नो परिवारको फोक्सोलाई यो विषालु धुवाँबाट जोगाउन आजैदेखि सचेत बनौँ।
अस्वीकरण : यो लेख विभिन्न स्वास्थ्य अध्ययन र विज्ञहरूको रायका आधारमा तयार पारिएको हो। कुनै पनि गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएमा तुरुन्त चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।