अन्य थपतनहुँ जिल्लाको विशेष समाचारधर्म–संस्कृति/रीतिथितिप्रदेश-३ [बागमती]मुख्य समाचारसमाचारसाहित्यहेडलाइन

छठ पर्व व्रत समापन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवस : आस्था, प्रकृति संरक्षण, सामाजिक सद्भाव र मानवताको साझा सन्देश

Share to:

सूर्य उपासनाको महापर्व छठदेखि सहनशीलताको विश्वव्यापी चेतनासम्म – कृतज्ञता, आत्मअनुशासन, सहअस्तित्व र विश्वशान्तिको अनुपम सन्देश

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, कार्त्तिक ३०.


निशा पाण्डे
मानव सभ्यताको विकास केवल भौतिक समृद्धि, आर्थिक उन्नति र वैज्ञानिक आविष्कारले मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि आध्यात्मिक चेतना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, मानवीय संवेदना, पारस्परिक सद्भाव र एकअर्काको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने उदार संस्कार पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यही जीवनदर्शन, सांस्कृतिक गौरव र मानवतावादी चेतनाको सुन्दर प्रतिबिम्बका रूपमा छठ पर्व व्रत समापन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसलाई लिन सकिन्छ।
छठ पर्वले प्रकृति, सूर्य, जल, पृथ्वी र समस्त जीवजगत्प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न सिकाउँछ भने अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसले फरक विचार, संस्कृति, भाषा, धर्म, परम्परा र जीवनशैली भएका मानिसहरूबीच पारस्परिक सम्मान, सहअस्तित्व र शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्न प्रेरित गर्दछ। यी दुवै अवसरको मूल सन्देश मानव जीवनलाई अनुशासित, सभ्य, सहिष्णु र जिम्मेवार बनाउनु हो।
छठ पर्व व्रत समापन – सूर्य उपासना, आत्मशुद्धि र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता :
छठ पर्व नेपालको तराई–मधेशसहित भारतका विभिन्न भूभागमा श्रद्धा, निष्ठा र धार्मिक उत्साहका साथ मनाइने अत्यन्त पवित्र सनातन सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी सूर्यदेव र छठी माताको आराधनामा समर्पित यो पर्व प्रकृतिपूजा, आत्मसंयम, शुद्धता, तपस्या र पारिवारिक कल्याणको अनुपम प्रतीक हो। चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र अनुशासनका साथ मनाइने छठ पर्वको अन्तिम दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरेपछि व्रत समापन गरिन्छ। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर प्रारम्भ भएको सूर्य उपासनाको यो साधना उदाउँदो सूर्यको आराधनासँगै पूर्ण हुन्छ।
यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर नियम, शुद्ध आहार, पवित्र विचार र आत्मसंयमलाई विशेष महत्त्व दिन्छन्। नदी, तलाउ, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा भक्तजनहरू एकत्रित भई सूर्यदेवप्रति श्रद्धा प्रकट गर्छन्। बाँसका सामग्री, फलफूल, ठेकुवा, कसार तथा अन्य परम्परागत प्रसाद अर्पण गर्दै परिवार, समाज र समस्त मानव जगत्को सुख, शान्ति, आरोग्य तथा समृद्धिको कामना गरिन्छ। छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको यसले प्रकृतिका आधारभूत तत्त्वहरूको महत्त्वलाई आत्मसात् गराउनु हो। सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवन सम्भव छैन। सूर्यको प्रकाश, ताप र ऊर्जाले वनस्पति, कृषि, जलचक्र तथा सम्पूर्ण जैविक प्रणालीलाई जीवन प्रदान गर्दछ। त्यसैले सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु भनेको जीवनको मूल आधारप्रति सम्मान प्रकट गर्नु पनि हो।
छठ पर्वले जातीय, भाषिक, वर्गीय तथा सामाजिक विभेदभन्दा माथि उठेर सामूहिक सहभागिता र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। यस अवसरमा नदी तथा जलाशयको सरसफाइ, सामूहिक व्यवस्थापन, सहयोग र सेवाभावले समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको आधार निर्माण गर्न सक्छ। तर छठको वास्तविक धार्मिक महिमा केवल पूजाआजा र अनुष्ठानमा सीमित हुनुहुँदैन। नदी, तालतलैया र जलस्रोतलाई प्रदूषणमुक्त राख्नु, प्लास्टिकजन्य फोहोर नियन्त्रण गर्नु, जलचर तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्नु र स्वच्छ वातावरण निर्माण गर्नु पनि यस पर्वको भावनासँग जोडिएको जिम्मेवारी हो।
अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवस – विविधतामा एकता र मानवताको सम्मान :
प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १६ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवस (International Day for Tolerance) संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा स्थापित विश्वव्यापी चेतनामूलक दिवस हो। सन् १९९५ मा युनेस्कोले सहनशीलतासम्बन्धी सिद्धान्तको घोषणापत्र जारी गरेको थियो। त्यसपछि सन् १९९६ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले नोभेम्बर १६ लाई अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको हो।
सहनशीलता भनेको अन्याय, हिंसा, शोषण वा गलत कार्यलाई मौन समर्थन गर्नु होइन। यसको वास्तविक अर्थ फरक विचार र मान्यतालाई सम्मान गर्दै संवाद, समझदारी, न्याय र मानवीय मर्यादाका आधारमा समस्या समाधान गर्ने क्षमता हो। आज विश्वमा जातीय विभेद, धार्मिक असहिष्णुता, राजनीतिक ध्रुवीकरण, भाषिक विवाद, सांस्कृतिक द्वन्द्व, सामाजिक घृणा र हिंसात्मक प्रवृत्तिहरू विभिन्न रूपमा देखा परिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति र पूर्वाग्रहले मानिसबीचको दूरी अझ बढाइरहेको छ।
यस्तो अवस्थामा सहनशीलता केवल एउटा आदर्श विचार होइन, शान्तिपूर्ण समाज निर्माणको अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ। सहनशील समाजमा व्यक्तिको विचार स्वतन्त्र हुन्छ, फरक मत राख्ने अधिकार सुरक्षित हुन्छ र असहमतिलाई शत्रुताका रूपमा होइन, विचार विमर्शको अवसरका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता पनि यही संस्कारमा निर्भर गर्दछ।
सन् १९९६ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले प्रस्ताव नं. ५१/९५ पारित गर्दै नोभेम्बर १६ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय सहिष्णुता दिवस’ (International Day for Tolerance) का रूपमा घोषणा गर्‍यो। त्यसैअनुसार हरेक वर्ष नोभेम्बर १६ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहिष्णुता दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको उद्देश्य विश्वभरि असहमति, असमझदारी र असहिष्णुताले निम्त्याउन सक्ने खतराहरूबारे जनचेतना फैलाउनु तथा सहिष्णुताको प्रवर्द्धन र शिक्षाका लागि प्रतिबद्धता र सक्रिय पहललाई प्रोत्साहन गर्नु हो।

अन्तर्राष्ट्रिय सहिष्णुता दिवसको घोषणा सन् १९९५ नोभेम्बर १६ मा युनेस्को (UNESCO) का सदस्य राष्ट्रहरूद्वारा पारित गरिएको ‘सहिष्णुतासम्बन्धी सिद्धान्तहरूको घोषणापत्र’ (Declaration of Principles on Tolerance) का सिद्धान्तहरूको आधारमा भएको थियो। उक्त घोषणापत्रले सहिष्णुता भनेको न त कुनै कुरालाई अनुचित छुट दिनु हो, न त बेवास्ता गर्नु नै हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। सहिष्णुता भनेको विश्वका विविध संस्कृति, अभिव्यक्ति शैली र मानिसका रूपमा बाँच्ने विभिन्न तरिकाको सम्मान र कदर गर्नु हो; सहिष्णुताले अरूका विश्वव्यापी मानव अधिकार र आधारभूत स्वतन्त्रताहरूलाई स्वीकार गर्छ; मानिसहरू स्वभावैले विविधतापूर्ण हुन्छन्; र विश्वका हरेक क्षेत्रमा मिश्रित समुदायहरूको अस्तित्व जोगाइराख्न सहिष्णुताले मात्र सुनिश्चित गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई यस घोषणापत्रले जोड दिन्छ।
छठ र सहनशीलता – दुई अवसर, एउटै मानवतावादी दर्शन :
छठ पर्व र अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसको प्रकृति फरक भए पनि दुवैले मानव जीवनलाई उच्च नैतिक मूल्यसँग जोड्ने काम गर्छन्। छठले सूर्य, जल, पृथ्वी र प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ भने सहनशीलता दिवसले मानव, समाज र विश्व समुदायप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछ। छठले आत्मअनुशासन र पवित्रताको महत्त्व दर्शाउँछ भने सहनशीलताले विचारको उदारता र व्यवहारको सभ्यता स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ। यी दुवै अवसरले एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छन्—प्रकृतिको सम्मानबिना मानव जीवन सुरक्षित रहन सक्दैन र मानवताको सम्मानबिना सभ्य समाज निर्माण हुन सक्दैन।
हामीले धार्मिक आस्थालाई सामाजिक सद्भावसँग, सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रिय एकतासँग र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई सामूहिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सक्नुपर्छ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषताले सम्पन्न राष्ट्र हो। यहाँका विभिन्न जातजाति, समुदाय, भाषा, धर्म र परम्पराले नेपालको राष्ट्रिय पहिचानलाई समृद्ध बनाएका छन्।
छठ पर्वले नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई अझ जीवन्त बनाएको छ। तराई–मधेशमा विशेष महत्त्व राख्ने यो पर्व आज पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका विभिन्न समुदायमा समेत श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाइन्छ। यसले सांस्कृतिक आदानप्रदान, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक समन्वयलाई बलियो बनाएको छ।
नेपालको संविधानले समानता, धार्मिक स्वतन्त्रता, मौलिक हक र सामाजिक न्यायका मूल्यहरूलाई आत्मसात् गरेको छ। यी संवैधानिक मूल्यहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि नागरिक तहमा सहिष्णुता, परस्पर सम्मान र जिम्मेवार व्यवहार आवश्यक छ। आज नेपाली समाजले राजनीतिक असहिष्णुता, सामाजिक विभाजन, भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, जातीय विभेद र घृणात्मक अभिव्यक्तिजस्ता चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई अपमान गर्ने, असहमत पक्षलाई शत्रु ठान्ने र सामाजिक सञ्जालमा चरित्रहत्या गर्ने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक संस्कारलाई कमजोर बनाउँछ।
त्यसैले राजनीतिक दल, राज्यका निकाय, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज, धार्मिक संस्था र शैक्षिक क्षेत्र सबैले सहनशीलता, संवाद र नैतिक आचरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
सहनशीलताको संस्कार बाल्यकालदेखि नै विकास गरिनुपर्छ। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा नैतिक शिक्षा, मानव अधिकार, नागरिक कर्तव्य, वातावरण संरक्षण, सांस्कृतिक विविधता र शान्ति शिक्षालाई व्यावहारिक रूपमा जोड्न आवश्यक छ। युवा पुस्ता डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालसँग अत्यन्त नजिक रहेको वर्तमान समयमा सूचना ग्रहण र सम्प्रेषण गर्दा सत्यता, जिम्मेवारी र विवेकलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। फरक विचारलाई सम्मान गर्ने, तथ्य जाँच्ने र घृणात्मक अभिव्यक्तिको विरोध गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
यस अभियानमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण छ। पत्रकारिता केवल समाचार सम्प्रेषणको माध्यम मात्र होइन, समाजलाई सही दिशा प्रदान गर्ने जिम्मेवार सार्वजनिक संस्था पनि हो। सञ्चारमाध्यमले विभाजन होइन, एकता; उत्तेजना होइन, विवेक; अफवाह होइन, सत्य; घृणा होइन, सद्भाव र द्वन्द्व होइन, संवादलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
प्रकृति संरक्षण, धार्मिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र सहिष्णुताको प्रवर्द्धन कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो राज्य, समाज र प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो। यसका लागि निम्न कार्यहरू प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ :
छठलगायत सबै धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वलाई वातावरणमैत्री बनाउन जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने।
नदी, तालतलैया, पोखरी तथा जलस्रोतको संरक्षण र सरसफाइलाई स्थानीय विकास योजनासँग जोड्ने।
जातीय, धार्मिक, भाषिक र सांस्कृतिक विभेद तथा घृणात्मक व्यवहारविरुद्ध कानुनी र सामाजिक अभियान सञ्चालन गर्ने।
विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा सहिष्णुता, नैतिकता, मानव अधिकार र शान्ति शिक्षालाई प्राथमिकता दिने।
सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना, अफवाह र घृणात्मक अभिव्यक्तिलाई निरुत्साहित गर्ने।
राजनीतिक नेतृत्वले असहमत विचारको सम्मान गर्दै संवाद र सहकार्यको लोकतान्त्रिक अभ्यास स्थापित गर्ने।
सञ्चारमाध्यमले सत्य, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व र सामाजिक सद्भावलाई पत्रकारिताको मूल आधार बनाउने।
छठ पर्व व्रत समापनले हामीलाई सूर्यको प्रकाशजस्तै जीवनमा सकारात्मकता फैलाउन, जलजस्तै स्वच्छता कायम राख्न र प्रकृतिजस्तै उदार बन्न प्रेरित गर्दछ। अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसले भने विचार, आस्था, संस्कृति र पहिचानमा विविधता भए पनि मानवता सबैको साझा धर्म भएको स्मरण गराउँछ। आज विश्वलाई हतियारको प्रतिस्पर्धाभन्दा शान्तिको आवश्यकता छ। राजनीतिक प्रतिशोधभन्दा सहकार्यको आवश्यकता छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक विभाजनभन्दा पारस्परिक सम्मानको आवश्यकता छ। प्रकृतिको दोहनभन्दा संरक्षणको आवश्यकता छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ—सहनशीलता कमजोरी होइन, महान् मानवीय शक्ति हो। विविधता विभाजनको कारण होइन, सभ्यताको सौन्दर्य हो। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत चेतनाको विषय मात्र होइन, सामाजिक सद्भाव र सेवाभावको प्रेरणास्रोत पनि बन्नुपर्छ। छठको पवित्र सूर्य उपासनाबाट प्राप्त हुने आत्मअनुशासन र सहनशीलता दिवसले दिने मानवतावादी चेतनालाई व्यवहारमा उतार्न सकेमा मात्र समतामूलक, शान्तिपूर्ण, समृद्ध र सभ्य समाज निर्माण सम्भव हुनेछ।
छठ पर्वको पावन अवसरमा प्रकृतिको संरक्षण, स्वच्छ जलस्रोत, सूर्य ऊर्जाको सदुपयोग र मानव कल्याणको सङ्कल्प गरौँ। अन्तर्राष्ट्रिय सहनशीलता दिवसका अवसरमा जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र विचारका विविधतालाई सम्मान गर्दै घृणारहित, विभेदरहित र सद्भावपूर्ण समाज निर्माणमा हातेमालो गरौँ। प्रकृतिप्रति कृतज्ञता, मानवताप्रति सम्मान, विचारमा सहिष्णुता र कर्ममा पवित्रता – यही नै समुन्नत राष्ट्र र शान्तिपूर्ण विश्व निर्माणको मूलमन्त्र हो।
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। जय मानवता ! जय प्रकृति ! जय सहिष्णुता !
(लेखक निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकी कार्यकारी सम्पादक हुनहुन्छ)

Like