विश्व मधुमेह दिवस तथा सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस :

स्वस्थ जीवन, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र सभ्य समाज निर्माणको साझा सङ्कल्प

डा. के. बि. सम्राट
रोगमुक्त समाज र सम्पदासुरक्षित राष्ट्र निर्माणका लागि जनचेतना, जिम्मेवारी र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको अपरिहार्यता
मानव सभ्यताको वास्तविक पहिचान केवल आर्थिक समृद्धि, भौतिक विकास र आधुनिक प्रविधिमा मात्र सीमित हुँदैन। स्वस्थ नागरिक, सुरक्षित सांस्कृतिक सम्पदा, सुदृढ सामाजिक चेतना र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका मौलिक मूल्य–मान्यताको संरक्षणले नै राष्ट्रको वास्तविक गौरव स्थापित गर्दछ। यसै सन्दर्भमा नोभेम्बर १४ मा मनाइने विश्व मधुमेह दिवस र नोभेम्बर १४ कै अवसरमा मनाइने सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मानव स्वास्थ्य तथा विश्व सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने दुई महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय अभियान हुन्।
एउटा अभियानले मानिसलाई दीर्घकालीन रोगबाट जोगाउँदै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ भने अर्को अभियानले मानव सभ्यताको ऐतिहासिक, धार्मिक, पुरातात्त्विक तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेका सम्पत्तिलाई चोरी, तस्करी, अवैध व्यापार र विनाशबाट जोगाउने सन्देश दिन्छ। यी दुवै दिवसको मूल उद्देश्य मानव जीवनको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्नु, सामाजिक उत्तरदायित्व बढाउनु र भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित तथा समुन्नत संसार निर्माण गर्नु हो।
विश्व मधुमेह दिवस – स्वस्थ जीवनशैली र रोग नियन्त्रणको विश्वव्यापी अभियान :
विश्व मधुमेह दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १४ मा मनाइन्छ। मधुमेह रोगको उपचार तथा अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने वैज्ञानिक फ्रेडरिक ब्यान्टिङको जन्मदिनको सम्झनामा यो दिवस मनाउन थालिएको हो। सन् १९९१ मा अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घ र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको पहलमा यसको सुरुवात भएको थियो। सन् २००६ देखि संयुक्त राष्ट्रसङ्घले पनि यस दिवसलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिएको छ।
मधुमेह अर्थात् डायबिटिज यस्तो दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या हो, जसमा शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्ने वा उत्पादन भएको इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्था उत्पन्न हुन्छ। परिणामस्वरूप रगतमा ग्लुकोज अर्थात् चिनीको मात्रा असामान्य रूपमा बढ्छ। समयमै पहिचान र उचित नियन्त्रण हुन नसकेमा यसले मुटु, मिर्गौला, आँखा, स्नायु प्रणाली तथा रक्तनलीमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ।
आज मधुमेह विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा विकसित भइरहेको छ। बदलिँदो जीवनशैली, असन्तुलित खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, अत्यधिक प्रशोधित खाद्यपदार्थको प्रयोग, मोटोपना, तनाव र वंशाणुगत कारणले यसको जोखिम बढाउन सक्छ। नेपालमा पनि मधुमेहको समस्या सहरी क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा समेत यसको जोखिम बढ्दै गएको छ। तर नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, रोगसम्बन्धी ज्ञान, उपचारको पहुँच र स्वस्थ जीवनशैलीप्रतिको सचेतना पर्याप्त नहुँदा धेरै मानिसले रोग पहिचान हुनुअघि नै विभिन्न जटिलता सामना गर्नुपर्ने अवस्था छ।
मधुमेह नियन्त्रणको पहिलो आधार सचेतना हो। स्वस्थ जीवनशैली, सन्तुलित भोजन, नियमित व्यायाम र समयमै स्वास्थ्य परीक्षणले मधुमेहको जोखिम घटाउन तथा रोगको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसका लागि निम्न पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
सन्तुलित खानपान : हरियो सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी, साबुत अन्न तथा पौष्टिक खाद्यपदार्थको उचित मात्रा सेवन गर्नुपर्छ। अत्यधिक चिनी, गुलियो पेय पदार्थ, प्रशोधित खाना र अस्वस्थकर बोसोको प्रयोग घटाउनुपर्छ।
नियमित शारीरिक गतिविधि : दैनिक हिँडडुल, योग, व्यायाम, साइकल चलाउने तथा आफ्नो शारीरिक अवस्थाअनुसारका गतिविधि अपनाउनुपर्छ। नियमित शारीरिक गतिविधिले शरीरको इन्सुलिनप्रतिको संवेदनशीलता सुधार गर्न सहयोग गर्छ।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षण : रगतमा चिनीको मात्रा परीक्षण, चिकित्सकीय परामर्श र आवश्यकताअनुसार एचबीएवानसी परीक्षण गर्नुपर्छ। विशेषगरी जोखिममा रहेका व्यक्तिले स्वास्थ्य परीक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
मानसिक स्वास्थ्य र पर्याप्त निद्रा : तनाव व्यवस्थापन, पर्याप्त निद्रा र सकारात्मक सोच स्वस्थ जीवनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
मधुमेह भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि वा इन्सुलिन प्रयोग गर्नुपर्छ। औषधि आफैँ बन्द गर्ने वा वैकल्पिक उपचारलाई प्रमाणित चिकित्सकीय उपचारको विकल्प बनाउने प्रवृत्ति उचित होइन।
मधुमेह नियन्त्रण केवल बिरामीको व्यक्तिगत जिम्मेवारी होइन। परिवार, समुदाय, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र राज्य सबैको साझा दायित्व हो। विद्यालय तहदेखि नै पोषण शिक्षा, खेलकुद, योग, शारीरिक व्यायाम र स्वस्थ खानपानको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सार्वजनिक स्थानमा स्वास्थ्य परीक्षण शिविर सञ्चालन गर्ने, ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने तथा मधुमेहसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। सरकारले आधारभूत स्वास्थ्य सेवामा मधुमेह परीक्षण तथा उपचारलाई प्रभावकारी बनाउँदै आवश्यक औषधि र स्वास्थ्य सेवाको सहज उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले पनि रोगसम्बन्धी भ्रम हटाउँदै वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित सूचना प्रवाह गर्न विशेष भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्।
विशेषतः सञ्चारमाध्यमले मधुमेहलाई केवल रोगका रूपमा प्रस्तुत नगरी यसको रोकथाम, पहिचान, उपचार र स्वस्थ जीवनशैलीका विषयमा निरन्तर जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
आज १४ नोभेम्बर । विश्व मधुमेह दिवस । मधुमेहका कारण उत्पन्न हुने स्वास्थ्य तथा आर्थिक जोखिमप्रति बढ्दो चिन्तालाई सम्बोधन गर्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को सहयोगमा अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घद्वारा सन् १९९१ मा स्थापना गरिएको विश्व मधुमेह दिवस सन् २००६ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आधिकारिक दिवस बन्यो। मधुमेहका लक्षणहरूबारे जानकारी हुनुले मानिसहरूलाई कतिबेला स्वास्थ्य सहयोग लिनुपर्छ भन्ने कुरा पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। मधुमेहका सामान्य लक्षणहरूमा बढी तिर्खा लाग्नु, बारम्बार पिसाब लाग्नु, थकान महसुस हुनु र धमिलो देख्नु पर्दछन्।
टाइप १ मधुमेह प्रायः छिटो विकसित हुन्छ, जबकि टाइप २ मधुमेह सामान्यतया बिस्तारै विकसित हुन्छ र यसका लक्षणहरू कम देखिन सक्छन् वा कुनै पनि लक्षण नदेखिन सक्छन्।
सन् २०२६ को विश्व मधुमेह दिवसको नारा “मधुमेहमा छिटो पहल” (Early Action on Diabetes) रहेको छ। यसले समयमै रोग पहिचान, समग्र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र मधुमेहप्रतिको कलङ्क न्यूनीकरणको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ।
मधुमेह दिवस १४ नोभेम्बरमा मान्न थालिएको चाहिँ यसको उपचारमा अहिलेसम्म सबैभन्दा प्रभावकारी देखिएको इन्सुलिनको आविष्कार गरेका सर फ्रेड्रिक बान्टिङको जन्मदिन पनि १४ नोभेम्बरमा नै भएकाले हो । सर बान्टिङ र चाल्र्स बेस्टले सन् १९२२ मा पहिलो पटक संयुक्त रूपमा मधुमेह वा डायबिटिजको उपचारका लागि इन्सुलिनको आविष्कार गरेका थिए ।
· मधुमेह वा डायबिटिजलाई हामीले बोलीचालीको भाषामा चिनी रोग वा सुगर पनि भनिरहेका हुन्छौँ ।
· डायबिटिज एटलसका अनुसार, विश्वभर ५८ करोड ९० लाख वयस्क (२०–७९ वर्ष उमेर समूह) मधुमेहबाट प्रभावित छन्। यो सङ्ख्या सन् २०५० सम्ममा बढेर ८५ करोड ३० लाख पुग्ने अनुमान गरिएको छ। त्यसैगरी, सन् २०२४ मा मधुमेहका कारण ३४ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो, अर्थात् प्रत्येक ९ सेकेन्डमा १ जनाको मृत्यु भएको थियो।
· डायबिटिज एटलसका अनुसार नेपालमा सन् २०२४ मा १३ लाख जनसङ्ख्यामा मधुमेह भएको तथ्याङ्क छ। र यो सङ्ख्या बढ्दो छ।
डायबिटिज दुई प्रकारका हुन्छन् ।
टाइप वान डायबिटिज र टाइप टु डायबिटिज ।
हाम्रो प्यान्क्रियाजका कोषहरू भत्किएर इन्सुलिन उत्पादन हुन नसक्दा हुने डायबिटिज वा मधुमेहलाई टाइप वान डायबिटिज भनिन्छ । यो विशेषतः बच्चाहरूमा देखिन्छ । तर यसको अर्थ अरू उमेर समूहका मानिसहरूमा यो हुँदैन भन्ने होइन । यसको एक मात्र उपचार इन्सुलिन दिनु हो । अब कुरा गरौँ दोस्रो प्रकारको मधुमेहबारे। यो अहिले नेपालमा वा विश्वभरका मानिसहरूमा देखिने सबैभन्दा सामान्य प्रकारको मधुमेह हो। जुनसुकै उमेर समूहका मानिसमा पनि यो मधुमेह देखिन सक्छ। यसलाई चिकित्सकीय भाषामा टाइप २ मधुमेह भनिन्छ।
हाम्रो प्यान्क्रियाजले उत्पादन गर्ने इन्सुलिनलाई हाम्रो शरीरले सही प्रयोग नगर्दा यो डायबिटिज हुन्छ । हाम्रो शरीरमा आवश्यक ‘सुगर’को सही सन्तुलन नहुँदा यस्तो हुन्छ । हामीलाई केही काम गर्ने शक्ति वा ऊर्जाका लागि पनि सुगरको आवश्यकता हुन्छ । तर, शरीरमा यसको सही वितरण नहुँदा समस्या निम्तिन्छ ।
· यो डायबिटिज हुने प्रमुख कारण चाहिँ मोटोपना हो । अहिले विश्वभर मानिसहरूमा मोटोपनाको चिन्ता देखिन थालेको छ । अहिले देखिएको डायबिटिजको मुख्य कारक पनि मोटोपना भएको विभिन्न अध्ययन तथा अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् ।
· डायबिटिजको अर्को कारण हो, तनाव लिनु वा स्ट्रेस ।
· त्यस्तै, उच्च रक्तचाप भएका र कोलेस्ट्रोल बढी हुँदा पनि मधुमेहको समस्या देखिएको छ । त्यस्तै, वंशाणुगत रूपमा पनि मधुमेह सर्न सक्छ ।
· त्यसो त, समय–समयमा रगत जाँच गरेर समयमै उपचार गर्ने हो भने यसलाई नियन्त्रणमा लिन त्यति गाह्रो छैन। प्रिडायबिटिज भएको थाहा पाउनेबित्तिकै शरीरको तौल घटाउने हो भने विश्वभर भएका अनुसन्धानबाट के प्रमाणित भएको छ भने हामीलाई मधुमेह हुने जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
· अधिक तौल भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो शरीरको तौलको ५ देखि ७ प्रतिशतसम्म तौल घटाएमा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा सामान्य सीमाभित्र राख्न मद्दत पुग्छ र यसले प्रिडायबिटिज र टाइप २ मधुमेह हुने जोखिम कम गर्न पनि मद्दत गर्छ।
· यसको अर्थ हो, टाइप २ मधुमेहको जोखिम कम गर्न सबैभन्दा पहिले शरीरको तौल स्वस्थ र सन्तुलित राख्नुपर्छ। स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि र सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन नगर्नु मधुमेहको जोखिम कम गर्ने महत्त्वपूर्ण उपाय हुन्।
· मधुमेहको जोखिमबारे सचेत हुँदाहुँदै पनि बजारमा पाइने जङ्क फुडको अत्यधिक सेवन गर्ने, धूम्रपान गर्ने र मद्यपान गर्ने बानी त्यागिएन भने स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन कठिन हुन्छ। अस्वस्थ खानपान, सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन र हानिकारक मद्यपानले मुटुसम्बन्धी रोगलगायत अन्य नसर्ने रोगको जोखिम पनि बढाउन सक्छ। त्यसैले मधुमेहको जोखिम कम गर्न वा मधुमेहलाई नियन्त्रणमा राख्न चाहनेहरूले अस्वस्थ बानी त्याग्दै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
· खानपानमा ध्यान दिनुहोस्: मधुमेहको जोखिम कम गर्न तथा मधुमेह भइसकेपछि रगतमा ग्लुकोजको मात्रा नियन्त्रणमा राख्न सन्तुलित र पौष्टिक खानपान आवश्यक हुन्छ।
· ताजा र पौष्टिक खानेकुरा रोज्नुहोस्: अत्यधिक प्रशोधित खानेकुराको सट्टा सागसब्जी, फलफूल, गेडागुडी, साबुत अन्न तथा अन्य पौष्टिक खानेकुरालाई प्राथमिकता दिनुहोस्। घरमा पकाइएको खाना रोज्दा पनि त्यसमा नुन, चिनी र अस्वस्थ बोसोको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
· धूम्रपान त्याग्नुहोस्: मधुमेह भएका व्यक्तिले धूम्रपान त्याग्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। मद्यपान गर्ने व्यक्तिले पनि यसको सेवनबाट हुने स्वास्थ्य जोखिमबारे चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।
कार्बोहाइड्रेटको मात्रा र स्रोतमा ध्यान दिनुहोस्: मधुमेह भएको अवस्थामा कार्बोहाइड्रेट पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्दैन। भात, आलु, रोटी तथा अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त खानेकुराको मात्रा मिलाउनुका साथै साबुत अन्न, गेडागुडी र रेसायुक्त खानेकुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। खानाको मात्रा र प्रकार व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, औषधि तथा शारीरिक गतिविधिअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
भात र फलफूल खानै नहुने भन्ने होइन: मधुमेह भएका व्यक्तिले पनि आफ्नो खानपान योजनाअनुसार भात र ताजा फलफूल खान सक्छन्। तर, खानेकुराको मात्रा र सन्तुलनमा ध्यान दिनुपर्छ। चिनी थपिएका पेय पदार्थ तथा जुसको सेवन सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ। रातो मासु तथा प्रशोधित मासुको सेवन पनि सीमित गर्नुपर्छ।
समयमै परीक्षण र उपचार गराउनुहोस्: मधुमेह समयमै पत्ता लगाएर उचित उपचार तथा नियन्त्रण गर्न सके यसबाट हुने गम्भीर जटिलताको जोखिम कम गर्न सकिन्छ। मधुमेहले मुटु, मिर्गौला, आँखा, रक्तनली र स्नायुमा असर पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनुहोस् र नियमित रूपमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्। मधुमेहको समयमै पहिचान, चिकित्सकीय सल्लाह, उचित उपचार र नियमित अनुगमनले रोगलाई नियन्त्रणमा राख्न तथा यसबाट हुने जटिलता कम गर्न मद्दत गर्छ।
सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस – सभ्यताको इतिहास र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षण :
सांस्कृतिक सम्पत्ति कुनै पनि राष्ट्रको ऐतिहासिक स्मृति, मौलिक पहिचान, धार्मिक आस्था, सामाजिक परम्परा र सभ्यताको अमूल्य धरोहर हो। मन्दिर, गुम्बा, चैत्य, मूर्ति, शिलालेख, पुरातात्त्विक वस्तु, ऐतिहासिक दस्तावेज, हस्तलिखित ग्रन्थ, चित्रकला, प्राचीन सिक्का तथा अन्य ऐतिहासिक सामग्रीले मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध चोरी, ओसारपसार तथा व्यापार विश्वव्यापी समस्या हो। युद्ध, राजनीतिक अस्थिरता, प्राकृतिक विपत्ति, गरिबी, कमजोर सुरक्षा व्यवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक सञ्जालको सक्रियताले यस्ता सम्पत्तिको अवैध कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्ने गरेको छ। यसै चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को) ले नोभेम्बर १४ लाई सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाउने व्यवस्था गरेको हो। सन् २०२० मा यस दिवसको स्थापना गरिएको थियो। यस दिवसले सांस्कृतिक सम्पत्तिको चोरी, अवैध उत्खनन, तस्करी, गैरकानुनी बिक्री तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने अवैध कारोबारविरुद्ध विश्व समुदायलाई एकजुट हुन आह्वान गर्दछ।
नेपाल प्राकृतिक सुन्दरता, धार्मिक सहिष्णुता, आध्यात्मिक चेतना, ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न राष्ट्र हो। यहाँका मठमन्दिर, गुम्बा, विहार, देवालय, पाटीपौवा, ढुङ्गेधारा, शिलालेख, मूर्ति, हस्तलिखित ग्रन्थ तथा प्राचीन कलाकृतिले नेपालको गौरवशाली सभ्यताको परिचय दिन्छन्।
काठमाडौँ उपत्यकाका काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ तथा लुम्बिनीजस्ता विश्वसम्पदा स्थलले नेपालको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गरेका छन्। यी सम्पदाहरू केवल पर्यटकीय आकर्षणका केन्द्र होइनन्; यिनीहरू नेपाली समाजको इतिहास, दर्शन, कला, वास्तुकला, धार्मिक आस्था र सामूहिक स्मृतिका जीवन्त अभिलेख हुन्। तर पछिल्ला दशकमा प्राचीन मूर्ति, धातुका प्रतिमा, धार्मिक कलाकृति, पुरातात्त्विक सामग्री तथा ऐतिहासिक वस्तु चोरी गरी विदेश पुर्‍याउने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्री गर्ने घटनाले गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गरेको छ।
नेपालका कतिपय ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदा विदेशका सङ्ग्रहालय, निजी सङ्ग्रह र कला बजारमा पुगेका छन्। यस्ता सम्पत्तिको पहिचान, अभिलेखीकरण, स्वामित्व प्रमाणित गर्ने प्रक्रिया र स्वदेश फिर्तीका लागि निरन्तर प्रयास आवश्यक छ। सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार हुनुमा विभिन्न कारण जिम्मेवार छन्।
• पुरातात्त्विक तथा ऐतिहासिक स्थलको पर्याप्त सुरक्षा नहुनु।
• प्राचीन मूर्ति तथा कलाकृतिको अवैध अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च माग हुनु।
• ऐतिहासिक सामग्रीको अभिलेख र डिजिटल विवरण व्यवस्थित नहुनु।
• स्थानीय समुदायमा सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी चेतनाको कमी हुनु।
• सीमाक्षेत्रमा प्रभावकारी निगरानी तथा समन्वयको अभाव हुनु।
• अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक सञ्जालको सक्रियता र गैरकानुनी व्यापार हुनु।
यी चुनौतीको समाधानका लागि कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन। राज्यको दृढ इच्छाशक्ति, स्थानीय समुदायको सहभागिता, अनुसन्धान निकायको सक्रियता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
नेपालको संविधान, प्रचलित पुरातत्त्वसम्बन्धी कानुन तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताले सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणको महत्त्वलाई स्वीकार गरेका छन्। तर कानुनी व्यवस्थालाई व्यवहारमा प्रभावकारी बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
यसका लागि निम्न कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
पहिलो : सम्पदाको डिजिटल अभिलेखीकरण। देशभरका ऐतिहासिक मूर्ति, मन्दिर, शिलालेख, धार्मिक सामग्री तथा पुरातात्त्विक वस्तुको फोटो, विवरण, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र पहिचानसहित राष्ट्रिय डिजिटल अभिलेख तयार गर्नुपर्छ।
दोस्रो : सुरक्षा व्यवस्था सुदृढीकरण। पुरातात्त्विक स्थल, मन्दिर, गुम्बा र ऐतिहासिक सङ्ग्रहालयमा आधुनिक निगरानी प्रणाली, सीसीटीभी तथा प्रभावकारी सुरक्षा प्रबन्ध गर्नुपर्छ।
तेस्रो : अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय। युनेस्को, इन्टरपोल, अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय परिषद् तथा सम्बन्धित देशका सरकारी निकायसँग समन्वय गरी विदेशमा रहेका चोरी भएका नेपाली सम्पत्तिको खोजी र स्वदेश फिर्ती अभियानलाई तीव्रता दिनुपर्छ।
चौथो : स्थानीय समुदायको सहभागिता। मठमन्दिर, गुम्बा, जात्रा, पर्व तथा ऐतिहासिक स्थलसँग सम्बन्धित स्थानीय गुठी, समुदाय र धार्मिक संस्थालाई संरक्षण अभियानमा सहभागी गराउनुपर्छ।
पाँचौँ : शिक्षा र जनचेतना। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण, ऐतिहासिक चेतना र राष्ट्रिय पहिचानसम्बन्धी विषयलाई प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्नुपर्छ।
छैटौँ : कडा कानुनी कार्यान्वयन। सांस्कृतिक सम्पत्तिको चोरी, तस्करी, अवैध बिक्री तथा गैरकानुनी निर्यातमा संलग्न व्यक्तिलाई कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ।
सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसारविरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १४ मा मनाइन्छ। सन् २०१९ मा युनेस्कोको ४०औँ महासभाले यस दिवस मनाउने घोषणा गरेको हो।
यस दिवसको मुख्य उद्देश्य सांस्कृतिक सम्पदाको चोरी, लुटपाट, अवैध आयात-निर्यात तथा व्यापार नियन्त्रणसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, चोरी भएका सम्पत्तिको उत्पत्तिस्थलमा फिर्ती तथा पुनर्स्थापना सुनिश्चित गर्नु र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य प्रवर्द्धन गर्नु हो। यसले सांस्कृतिक पहिचान, इतिहास र सामूहिक स्मृतिको संरक्षणमा समेत जोड दिन्छ।
यस दिवसले सन् १९७० मा पारित Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property (1970 Convention) अर्थात् सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध आयात, निर्यात तथा स्वामित्व हस्तान्तरण निषेध र रोकथामसम्बन्धी महासन्धिमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र सक्रिय पहलको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्दछ। यस महासन्धिले सांस्कृतिक सम्पत्तिको चोरी तथा लुटपाट रोकथाम गर्न र चोरी भएका सांस्कृतिक सम्पत्तिको फिर्ती तथा पुनर्स्थापनाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय ढाँचा प्रदान गर्दछ।
नेपालको सन्दर्भमा यो दिवस विशेष महत्त्वपूर्ण छ। नेपालका मठमन्दिर, गुम्बा, पुरातात्त्विक स्थल तथा ऐतिहासिक मूर्तिहरू चोरी र अवैध व्यापारको जोखिममा छन्। काठ, ढुङ्गा तथा धातुबाट निर्मित हाम्रा कलाकृतिहरू अवैध रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याइने गरेका छन् जसले हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा र इतिहासमा क्षति पुर्‍याउँछ। सन् २०१८ मा अमेरिकाको मेट्रोपोलिटन म्युजियममा रहेका उमामहेश्वर र बुद्धका मूर्तिहरू नेपाल फिर्ता ल्याइनु यसको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो।
स्वास्थ्य र सांस्कृतिक सम्पदा – राष्ट्रको समृद्धिका दुई आधार :
विश्व मधुमेह दिवस र सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसलाई एउटै दिन मनाइनु मानव जीवनका दुई महत्त्वपूर्ण पक्षमाथि चिन्तन गर्ने अवसर पनि हो।
स्वास्थ्यविनाको जीवन सुखमय हुन सक्दैन भने सांस्कृतिक पहिचानविनाको राष्ट्र आफ्नो ऐतिहासिक गौरवबाट टाढिन सक्छ। स्वस्थ नागरिकले नै राष्ट्रको विकासमा योगदान दिन सक्छन् र आफ्नो इतिहास, कला, धर्म, संस्कृति तथा सभ्यताको संरक्षण गर्न सक्छन्।
मधुमेह नियन्त्रणले व्यक्तिको जीवन, परिवारको आर्थिक अवस्था र राष्ट्रको स्वास्थ्य प्रणालीलाई सकारात्मक प्रभाव पार्छ। त्यस्तै सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणले पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र, राष्ट्रिय गौरव र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई सुदृढ बनाउँछ। त्यसैले स्वास्थ्य र संस्कृति दुवैलाई राष्ट्रिय विकासको अभिन्न आधारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। नेपालले समृद्धिको सपना साकार पार्न भौतिक पूर्वाधार निर्माणसँगै मानव स्वास्थ्य र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ।
विकासका नाममा ऐतिहासिक सम्पदा नष्ट हुनु, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक पहिचान मेटिनु र नागरिकको स्वास्थ्य कमजोर हुँदै जानु समुन्नत राष्ट्र निर्माणका संकेत हुन सक्दैनन्। सरकारले निम्न नीतिगत कार्यलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
प्रत्येक स्थानीय तहमा नियमित मधुमेह परीक्षण तथा जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
विद्यालयदेखि समुदायसम्म स्वस्थ खानपान, योग, व्यायाम र स्वास्थ्य शिक्षालाई प्रोत्साहन गर्ने।
आधारभूत स्वास्थ्य सेवामा मधुमेह परीक्षण तथा आवश्यक उपचारको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्ने।
देशभरका सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदाको राष्ट्रिय डिजिटल अभिलेख तयार गर्ने।
चोरी तथा अवैध ओसारपसारमा परेका नेपाली ऐतिहासिक वस्तु स्वदेश फिर्ता ल्याउन विशेष अभियान सञ्चालन गर्ने।
स्थानीय समुदाय, धार्मिक संस्था, गुठी तथा नागरिक समाजलाई सम्पदा संरक्षणमा जिम्मेवार बनाउने।
स्वास्थ्य तथा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउने व्यक्ति र संस्थालाई प्रोत्साहन गर्ने।
सञ्चारमाध्यमको भूमिका – जनचेतना नै परिवर्तनको आधार :
स्वास्थ्य र सांस्कृतिक सम्पदा दुवै विषय जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्। त्यसैले सञ्चारमाध्यमले यी विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउनुपर्छ। मधुमेहसम्बन्धी वैज्ञानिक जानकारी, रोग पहिचान, रोकथाम, उपचार र स्वस्थ जीवनशैलीबारे नियमित सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ। त्यसैगरी सांस्कृतिक सम्पदाको चोरी, तस्करी, संरक्षण, ऐतिहासिक महत्त्व तथा स्वदेश फिर्तीका प्रयासबारे जनतालाई सुसूचित गराउनुपर्छ।
पत्रकारिता केवल समाचार सम्प्रेषण गर्ने माध्यम होइन, समाजलाई सचेत, जिम्मेवार र परिवर्तनशील बनाउने महत्त्वपूर्ण शक्ति पनि हो। विशेषतः राष्ट्रको इतिहास, संस्कृति, स्वास्थ्य र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणमा जिम्मेवार पत्रकारिताको भूमिका अपरिहार्य छ।
सेभ द नेशन टेलिभिजन तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकजस्ता सञ्चारमाध्यमले स्वस्थ नागरिक, सुरक्षित सांस्कृतिक सम्पदा र जिम्मेवार समाज निर्माणको अभियानलाई निरन्तर प्राथमिकता दिनु आजको आवश्यकता हो।
अन्त्यमा विश्व मधुमेह दिवसले हामीलाई आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन, सन्तुलित जीवनशैली अपनाउन र रोग लाग्नुअघि नै रोकथामका उपाय अवलम्बन गर्न प्रेरित गर्दछ। त्यस्तै सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसले हाम्रो इतिहास, सभ्यता, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचान बोकेका अमूल्य धरोहरको संरक्षण गर्न आह्वान गर्दछ।
आजको पुस्ताले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार बन्नुका साथै भावी पुस्ताले गर्व गर्न सक्ने सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्नुपर्छ। स्वास्थ्य सेवा राज्यको दायित्व हो भने स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनु नागरिकको जिम्मेवारी पनि हो। त्यसैगरी सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण राज्यको कर्तव्य मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकको राष्ट्रिय दायित्व हो।
हामीले बुझ्नुपर्छ – मधुमेह नियन्त्रण गर्नु जीवनको रक्षा गर्नु हो र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु राष्ट्रको आत्माको रक्षा गर्नु हो।
स्वस्थ शरीरमा सकारात्मक सोच, सकारात्मक सोचमा सिर्जनशील कर्म र सिर्जनशील कर्ममा राष्ट्र निर्माणको शक्ति निहित हुन्छ।
विश्व मधुमेह दिवस तथा सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने, रोगविरुद्ध सचेतना फैलाउने, ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने र राष्ट्रिय पहिचानको सम्मान गर्ने साझा प्रतिबद्धता व्यक्त गरौँ।
स्वस्थ नागरिक, सुरक्षित संस्कृति, संरक्षित सम्पदा र समृद्ध नेपाल – यही नै हाम्रो साझा राष्ट्रिय अभियान बनोस्।
“स्वास्थ्य जीवनको अमूल्य सम्पत्ति हो, संस्कृति राष्ट्रको अमर पहिचान हो; दुवैको संरक्षण नै सभ्य, समुन्नत र गौरवशाली नेपालको आधार हो।” विश्व मधुमेह दिवस तथा सांस्कृतिक सम्पत्तिको अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको हार्दिक शुभकामना !
(लेखक डा. के. बि. सम्राट सेभ द नेशन मिडियाका अध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)