प्रदोष व्रत : आत्मशुद्धि, शिवभक्ति र सदाचारको पावन साधना

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ८,

ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्!

निशा पाण्डे
सनातन दर्शनमा समय केवल घडीको गणना होइन, साधनाका लागि उपयुक्त अवसर पनि हो। दिन र रातको संक्रमणकाललाई प्रकृतिको सूक्ष्म परिवर्तनको समय मानिन्छ। प्रदोषकाल पनि त्यस्तै आध्यात्मिक संवेदनशील समयका रूपमा वर्णित छ। प्रदोष व्रत सनातन हिन्दू परम्परामा भगवान् शिवप्रतिको श्रद्धा, आत्मसंयम, साधना र आत्मशुद्धिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण व्रत हो। चन्द्रपक्षको त्रयोदशी तिथिमा, विशेषतः सूर्यास्तपूर्व र सूर्यास्तपछिको समयलाई ‘प्रदोषकाल’ मान्दै भगवान् शिवको आराधना गर्ने परम्परा रहेको छ। ‘प्रदोष’ शब्दले दोषको क्षय, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रा र अन्तर्मनको शुद्धीकरणको भावसमेत बोकेको छ।
यस समयमा मनलाई बाह्य गतिविधिबाट क्रमशः अन्तर्मुखी बनाउँदै ध्यान, जप, पूजन र आत्मचिन्तनमा लगाउनु व्रतको मूल भावना हो। त्यसैले प्रदोष व्रत केवल भोजन त्याग गर्ने कर्मकाण्ड नभई इन्द्रिय संयम, विचार शुद्धि र आत्मअनुशासनको अभ्यास हो।
प्रदोष व्रतमा शिवलिङ्गमा जल, दूध, बेलपत्र, पुष्प तथा अन्य पूजासामग्री अर्पण गर्दै ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्रको जप गर्ने परम्परा छ। पूजाको बाह्य स्वरूपभन्दा पनि यसको अन्तर्निहित सन्देश महत्वपूर्ण छ—अहंकार, क्रोध, लोभ, मोह, द्वेष र असत्यजस्ता आन्तरिक दोषलाई क्रमशः त्याग गर्दै जीवनलाई शिवत्वतर्फ उन्मुख गराउनु। भगवान् शिवलाई सनातन परम्परामा संहार र पुनर्सृजनाको चेतनासँग जोडिन्छ। शिवको स्वरूपमा वैराग्य, करुणा, समता, धैर्य र अन्तर्मुखी साधनाका अनेक आयाम देखिन्छन्।
‘व्रत’को अर्थ केवल निराहार बस्नु होइन। व्रत भनेको कुनै उच्च उद्देश्यप्रति दृढ संकल्प गर्नु पनि हो। त्यसैले प्रदोष व्रतको व्यापक अर्थमा :
• मनलाई नकारात्मक विचारबाट जोगाउनु,
• वाणीमा सत्य र मधुरता कायम गर्नु,
• कर्ममा शुद्धता र जिम्मेवारी अपनाउनु,
• इन्द्रियलाई अनुशासित बनाउनु,
• अहंकार र द्वेष कम गर्नु,
• सेवा, दया र करुणालाई व्यवहारमा उतार्नु जस्ता पक्ष समावेश हुन्छन्। यस दृष्टिले प्रदोष व्रत व्यक्तिगत आध्यात्मिक साधनासँगै सामाजिक सद्भाव निर्माण गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ।
• परम्पराअनुसार सप्ताहका विभिन्न दिनमा पर्ने प्रदोषलाई फरक नाम र धार्मिक महत्त्वसँग जोडिएको पाइन्छ। सोमबार पर्ने प्रदोषलाई सोम प्रदोष, मंगलबार पर्ने प्रदोषलाई भौम प्रदोष र शनिबार पर्ने प्रदोषलाई शनि प्रदोष भनिन्छ। अन्य बारमा पर्ने प्रदोषका पनि आ–आफ्ना धार्मिक परम्परा र मान्यताहरू छन्।
यी नाम र मान्यताले भक्तिभावलाई विविध सांस्कृतिक स्वरूप प्रदान गरेका छन्। तर सबै प्रदोषको मूल केन्द्र भने भगवान् शिवप्रतिको श्रद्धा, आत्मसंयम र कल्याणको कामना नै हो।
प्रदोष व्रतले परिवारमा आध्यात्मिक वातावरण निर्माण गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। परिवारका सदस्यहरू एकसाथ शिवपूजा, मन्त्रजप, ध्यान, धार्मिक ग्रन्थको अध्ययन वा सत्सङ्गमा सहभागी हुँदा पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध बलियो हुन सक्छ। बालबालिकालाई व्रतको बाह्य कर्मकाण्ड मात्र नभई यसको मूल शिक्षा—सत्य बोल्ने, अनुशासित हुने, ठूलालाई सम्मान गर्ने, प्रकृतिको संरक्षण गर्ने र अरूप्रति करुणाशील बन्ने—बारे बुझाउन सके यसको प्रभाव अझ अर्थपूर्ण हुन्छ।
व्रतको अभ्यास गर्दा व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, दैनिक आवश्यकता र चिकित्सकीय अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ। सबै व्यक्तिका लागि एउटै प्रकारको उपवास उपयुक्त हुन्छ भन्ने छैन। त्यसैले धार्मिक आस्थासँगै विवेक र स्वास्थ्य सुरक्षालाई पनि महत्व दिनु आवश्यक छ। वास्तवमा व्रतको सर्वोच्च उद्देश्य शरीरलाई कष्ट दिनु होइन, मन र व्यवहारमा अनुशासन ल्याउनु हो। स्वास्थ्यका कारण निराहार बस्न नसक्ने व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार सात्त्विक भोजन, संयम, जप, ध्यान, सेवा र सदाचारलाई व्रतको साधनाका रूपमा ग्रहण गर्न सक्छ।
भगवान् शिवको आराधनालाई केवल व्यक्तिगत पुण्य प्राप्तिसँग सीमित गर्नुको सट्टा सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो। शिवतत्त्वले प्रकृति, प्राणी र समस्त जीवनप्रति सम्मानको भावना जगाउँछ। वृक्ष संरक्षण, जल संरक्षण, जीवजन्तुप्रति करुणा, विपन्न तथा असहायप्रति सेवा र समाजमा शान्ति तथा सद्भाव कायम गर्ने प्रयासलाई पनि शिवभक्तिको व्यावहारिक अभिव्यक्ति मान्न सकिन्छ।
त्रयोदशीलाई प्रदोष भनिन्छ । एकादशीमा विष्णुलाई स्मरण गरिन्छ भने प्रदोषमा शिवको स्मरण गरिन्छ । प्रदोष काल सूर्यास्त हुनुभन्दा ४५ मिनेट अगाडि सुरु हुन्छ र सूर्यास्तको ४५ मिनेटपछि समाप्त हुन्छ। प्रदोष कथा चन्द्रमाको क्षय हुने रोग अर्थात् चन्द्रमाको प्रभाव कम हुँदै जाने अवस्थामा भगवान् शिवले त्रयोदशीका दिन चन्द्रमाको रोग निवारण गरिदिनुभएको शास्त्रमा उल्लेख छ । यस कारणले हरेक महिनाको त्रयोदशीमा भगवान् शिवको स्मरण गर्दै प्रदोष व्रत लिइन्छ।
पूजा थालीमा अबीर, चन्दन, कालो तिल, फूल, धतुरा, बिल्व पत्र, शमी पत्र, जनै, दीप, कपूर, अगरबत्ती र फलफूल राखेर पूजा गर्ने । प्रदोष व्रतको पूजा आफ्नो नगरको सूर्यास्तको समय अनुसार प्रदोष कालमा गर्नुपर्छ। प्रदोषको समयमा भगवान् शिवको पूजा नगरी भोजन नगर्नुहोस्। व्रत बस्दा खाना, नुन, खुर्सानी आदिको सेवन नगर्ने ।
आजको तीव्र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीमा मानिस निरन्तर बाह्य गतिविधिमा व्यस्त छ। सूचना, तनाव, लोभ, उपभोग र असन्तुलित जीवनशैलीले मनलाई अशान्त बनाइरहेको अवस्थामा प्रदोष व्रतले केही समय आफैंभित्र फर्कने अवसर दिन सक्छ। एक दिनको साधनाले मात्र जीवन परिवर्तन नहुन सक्छ, तर नियमित रूपमा आत्मनिरीक्षण गर्ने संस्कारले मानिसलाई आफ्नो विचार, व्यवहार र कर्मप्रति सचेत बनाउन सक्छ। यही चेतना नै व्रतको वास्तविक उपलब्धि हो।
प्रदोष व्रत सनातन परम्पराको एउटा पवित्र धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन; यो आत्मशुद्धि, संयम, शिवभक्ति, सदाचार, करुणा र आत्मचिन्तनको जीवनदर्शन पनि हो।
प्रदोषकालमा शिवको स्मरण गर्दै जब मानिस आफ्नो अन्तर्मनका ‘दोष’ पहिचान गरी तिनलाई परिमार्जन गर्ने संकल्प गर्छ, तब व्रतको वास्तविक अर्थ जीवनमा प्रकट हुन्छ। शिवपूजाको दीप बाहिर मात्र होइन, आफ्नै अन्तःकरणमा पनि प्रज्वलित हुनुपर्छ। बेलपत्र अर्पणसँगै अहंकार त्यागिनुपर्छ, जल अर्पणसँगै मन निर्मल हुनुपर्छ र ‘ॐ नमः शिवाय’को जपसँगै जीवनका प्रत्येक कर्ममा शिवत्वको अनुभूति हुनुपर्छ।
यही प्रदोष व्रतको गहिरो आध्यात्मिक सन्देश हो –
दोषबाट शुद्धितर्फ, अशान्तिबाट शान्तितर्फ र अज्ञानबाट आत्मबोधतर्फको यात्रा।
ॐ नमः शिवाय। हर हर महादेव।।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)