विशुद्ध दिव्यधाम शंखु–काभ्रे : विश्व शान्ति ध्यान केन्द्र, आन्तरिक शान्तिदेखि विश्व शान्तिसम्मको आध्यात्मिक यात्रामा स्वामी कल्याण मित्र

निशा पाण्डे
प्रकृतिको मनोरम काख, आध्यात्मिक चेतनाको पवित्र भूमि र शान्तिको खोजीमा निस्किएका साधकहरूको गन्तव्य – विशुद्ध दिव्यधाम, शंखु–काभ्रे।
मानिसले बाहिरी संसारमा जति नै भौतिक उन्नति गरे पनि वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्नका लागि उसले आफ्नै अन्तर्मनमा प्रवेश गर्नुपर्छ। यही आत्मबोध, ध्यान, साधना र सकारात्मक चेतनाको यात्रालाई विश्व शान्तिसँग जोड्ने एउटा महत्वपूर्ण अवधारणा हो – विश्व शान्ति ध्यान केन्द्र।
________________________________________
‘विशुद्ध’ अर्थात् शुद्ध, निर्मल र पवित्र।
विशुद्ध दिव्यधामको मूल भावनालाई केवल धार्मिक आस्थाको सीमामा मात्र नराखी मानवीय सद्भाव, आत्मअनुशासन, करुणा, सत्य, सेवा र आध्यात्मिक जागरणसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। जब मानिसको मनमा शान्ति हुन्छ, परिवारमा शान्ति आउँछ। परिवारमा शान्ति हुँदा समाजमा सद्भाव बढ्छ। समाजमा सद्भाव बढेपछि राष्ट्रमा शान्तिको वातावरण निर्माण हुन्छ। र यही शान्तिको चेतना विश्वव्यापी बन्न सक्छ।
त्यसैले विश्व शान्तिको सुरुवात बाहिरबाट होइन—मानिसको आफ्नै अन्तःकरणबाट हुनुपर्छ। विश्व शान्ति ध्यान केन्द्र केवल ध्यान गर्ने स्थान मात्र नभई मानव चेतना रूपान्तरणको केन्द्र बन्न सक्छ।
यहाँ ध्यान, योग, आध्यात्मिक अध्ययन, मौन साधना, सकारात्मक चिन्तन तथा प्रकृतिसँगको सामीप्यका माध्यमबाट मानिसलाई तनाव, अशान्ति, नकारात्मकता र असन्तुलनबाट मुक्त हुँदै आत्मशान्तितर्फ अघि बढ्ने वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। आजको विश्वमा युद्ध, हिंसा, असहिष्णुता, तनाव र विभाजनका अनेक रूप देखिन्छन्। यस्तो अवस्थामा हतियारभन्दा शक्तिशाली माध्यम हुन सक्छ – शान्त चेतना।
ध्यानले मानिसलाई आफ्नो मन बुझ्न सिकाउँछ।
आत्मचिन्तनले आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्न सिकाउँछ। करुणाले अरूको दुःख बुझ्न सिकाउँछ। र आध्यात्मिक चेतनाले सम्पूर्ण मानवतालाई एउटै परिवारका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ। हाम्रो पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षदेखि विश्वलाई एउटा महान् सन्देश दिँदै आएको छ “वसुधैव कुटुम्बकम्” – सम्पूर्ण पृथ्वी नै एउटा परिवार हो।
यस दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने जात, धर्म, भाषा, भूगोल र राष्ट्रियताको सीमाभन्दा माथि उठेर मानवतालाई केन्द्रमा राख्न सकिन्छ। विशुद्ध दिव्यधाम र विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रको अवधारणाले यही मानवीय एकता, सद्भाव र सहअस्तित्वको सन्देशलाई अझ व्यापक बनाउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
काभ्रेको प्राकृतिक सौन्दर्य आफैँमा एउटा ठूलो सम्पदा हो। शान्त वातावरण, हरियाली, पहाडी भूगोल र प्रकृतिसँगको निकटताले ध्यान तथा आध्यात्मिक साधनाका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ। यसलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकियो भने आध्यात्मिक पर्यटन, योग–ध्यान पर्यटन र प्रकृति–आधारित पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्यका रूपमा शंखु–काभ्रेलाई स्थापित गर्न सकिन्छ। यसबाट स्थानीय समुदायको आर्थिक गतिविधि बढाउनुका साथै स्थानीय संस्कृति, परम्परा र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा समेत योगदान पुग्न सक्छ।
विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रको मूल सन्देश सरल छ : पहिले आफूभित्र शान्ति खोजौँ, त्यसपछि परिवारमा शान्ति फैलाऔँ, समाजमा सद्भाव निर्माण गरौँ र अन्ततः विश्व शान्तिको अभियानमा सहभागी बनौँ। आज विश्वलाई केवल प्रविधिको विकास होइन, मानवीय चेतनाको विकास पनि आवश्यक छ। हामीले आकाशमा उपग्रह पठाउन सक्यौँ, समुद्रको गहिराइ नाप्न सक्यौँ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास गर्न सक्यौँ; तर, अब मानिसले आफ्नै मनको गहिराइ बुझ्ने यात्रा पनि सुरु गर्नुपर्छ। त्यही यात्राको एउटा सम्भावित पवित्र थलो बन्न सक्छ—विशुद्ध दिव्यधाम, शंखु–काभ्रे।
मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा मानिसले भौतिक समृद्धि, विज्ञान, प्रविधि र आधुनिकताको क्षेत्रमा अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेको छ। तर बाह्य विकाससँगै मानिसको अन्तरमनमा भने तनाव, असन्तोष, हिंसा, द्वन्द्व र अशान्ति बढिरहेको अनुभूति हुन्छ। यस्तो परिस्थितिमा विश्वलाई आवश्यक पर्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो -आन्तरिक शान्ति र आध्यात्मिक चेतना।
यही सन्दर्भमा विशुद्ध दिव्यधाम, शंखु–काभ्रेलाई केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्रका रूपमा मात्र नभई आत्मचिन्तन, ध्यान, साधना, संस्कार र विश्वशान्तिको चेतना प्रवाह गर्ने आध्यात्मिक थलोका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यस आध्यात्मिक यात्रासँग जोडिएको महत्वपूर्ण नाम हो—स्वामी कल्याण मित्र, स्वामी सच्चिदानन्द विशुद्धदेवका प्रथम शिष्यका रूपमा उल्लेख गरिने आध्यात्मिक साधक।
पूर्वीय दर्शनमा गुरु–शिष्य परम्परा ज्ञान हस्तान्तरणको माध्यम मात्र होइन, जीवन रूपान्तरणको साधना हो। गुरुबाट प्राप्त ज्ञानलाई शिष्यले आफ्नो आचरण, साधना र सेवामार्फत समाजसम्म पुर्‍याउने परम्परा हाम्रो आध्यात्मिक संस्कृतिको विशिष्ट विशेषता हो। स्वामी कल्याण मित्रको आध्यात्मिक परिचयलाई यही गुरु–शिष्य परम्पराको निरन्तरतासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। स्वामी सच्चिदानन्द विशुद्धदेवबाट प्राप्त आध्यात्मिक दृष्टि र साधनाको भावलाई आत्मसात् गर्दै मानव कल्याण, आत्मजागरण र शान्तिको चेतना विस्तार गर्नु नै शिष्यत्वको सार हो। साँचो शिष्यत्व गुरुको नाम उच्चारण गर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। गुरुको आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु, आफूलाई अनुशासित बनाउनु र समाजमा सकारात्मक चेतना फैलाउनु नै शिष्यत्वको वास्तविक परीक्षा हो।
शंखु–काभ्रेको प्राकृतिक एवं शान्त परिवेशमा रहेको विशुद्ध दिव्यधामलाई ध्यान, आध्यात्मिक चिन्तन र आत्मअनुशासनका लागि प्रेरणादायी स्थलका रूपमा विकास गर्ने दृष्टिकोण अत्यन्त अर्थपूर्ण हुन सक्छ।
मानिस केही समयका लागि सांसारिक कोलाहलबाट अलग भएर मौनमा बस्दा उसले आफ्नै मनसँग संवाद गर्ने अवसर पाउँछ। ध्यानले विचारलाई स्थिर बनाउँछ, आत्मचिन्तनले जीवनको उद्देश्य खोज्न प्रेरित गर्छ र आध्यात्मिक साधनाले मानिसमा करुणा, क्षमा, संयम र सेवाभाव विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। त्यसैले कुनै पनि ध्यान केन्द्रको सफलता केवल भौतिक संरचनाबाट होइन, त्यहाँबाट प्रवाहित हुने सकारात्मक चेतना र मानवीय व्यवहारबाट मापन हुन्छ।
विश्व शान्तिको चर्चा गर्दा हामी प्रायः राष्ट्रहरूबीचको युद्ध, द्वन्द्व र कूटनीतिक सम्बन्धलाई सम्झन्छौँ। तर स्थायी शान्तिको आधार मानिसको अन्तरमनमा निर्माण हुने शान्ति हो। मनमा घृणा बोकेको मानिसले समाजमा प्रेम फैलाउन सक्दैन। मनमा हिंसा बोकेको मानिसले शान्तिको संस्कृति निर्माण गर्न सक्दैन। मनमा अहंकार बोकेको मानिसले सहअस्तित्वको भावना विकास गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले विश्व शान्तिको पहिलो प्रयोगशाला मानिसको आफ्नै अन्तःकरण हो।
स्वामी कल्याण मित्रजस्ता साधकहरूको आध्यात्मिक यात्राको सन्देशलाई यही दृष्टिकोणबाट ग्रहण गर्न सकिन्छ – पहिले आफूलाई बदलौँ, त्यसपछि परिवार, समाज र राष्ट्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याऔँ।
आजको युगमा मानिससँग सूचना धेरै छ, तर शान्ति कम छ। सम्पर्कका माध्यम धेरै छन्, तर आत्मीयता घट्दै गएको छ। सुविधा बढेको छ, तर मानसिक सन्तुष्टि चुनौतीपूर्ण बनेको छ। यस्तो समयमा ध्यान केवल धार्मिक अभ्यास होइन, आत्मनिरीक्षण र जीवन अनुशासनको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।
नियमित ध्यान, योग, प्राणायाम, मौन, सकारात्मक चिन्तन र सदाचारले मानिसलाई आफ्नो मन तथा व्यवहारप्रति सचेत बनाउन सक्छ। यही व्यक्तिगत रूपान्तरण क्रमशः सामाजिक रूपान्तरणको आधार बन्न सक्छ। विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रको परिकल्पनाले यसैलाई संस्थागत र व्यापक स्वरूप दिन खोजेको अर्थमा यसलाई हेर्न सकिन्छ।
आध्यात्मिकताको अन्तिम लक्ष्य मानिसलाई विभाजित गर्नु होइन, जोड्नु हो। जात, भाषा, सम्प्रदाय, भूगोल र विचारका विविधता मानव समाजका वास्तविकता हुन्। तर यी विविधताभन्दा माथि एउटा साझा पहिचान छ – मानवता। सच्चा आध्यात्मिक साधनाले मानिसलाई अरूप्रति करुणाशील, सहिष्णु र सेवाभावी बनाउँछ। आफूभित्रको चेतनालाई विस्तार गर्दै सम्पूर्ण प्राणीप्रति सद्भाव राख्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले विशुद्ध दिव्यधामको आध्यात्मिक चेतनालाई **‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’**को भावनासँग जोड्न सकिन्छ – सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैले मंगल देखून् र कसैले दुःख भोग्न नपरोस्।
स्वामी कल्याण मित्रको आध्यात्मिक यात्रालाई केवल इतिहास वा व्यक्तिपूजाको विषय बनाउनु भन्दा त्यसबाट प्राप्त हुने जीवनोपयोगी सन्देशलाई वर्तमान पुस्तासम्म पुर्‍याउनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
आजका युवालाई अनुशासन चाहिएको छ। समाजलाई सद्भाव चाहिएको छ। राष्ट्रलाई नैतिक नेतृत्व चाहिएको छ। विश्वलाई शान्ति चाहिएको छ। यी सबैको आधारमा आत्मचेतना, सत्य, सेवा, संयम र करुणाजस्ता मूल्यहरू रहेका छन्।
यदि विशुद्ध दिव्यधामले यस्ता मूल्यमा आधारित ध्यान, आध्यात्मिक अध्ययन, योग, संस्कार, सेवा र विश्वशान्तिका कार्यक्रमहरूलाई निरन्तरता दिन सक्छ भने यसले धार्मिक एवं आध्यात्मिक पर्यटनसँगै मानवीय चेतना विकासको केन्द्रका रूपमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्न सक्छ। काभ्रेको प्राकृतिक सौन्दर्य आफैँमा ध्यान र आत्मचिन्तनका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ। प्रकृतिको नजिक बसेर मानिसले आफ्नो जीवनशैली, उपभोग र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीबारे पुनर्विचार गर्न सक्छ।
आध्यात्मिकता र प्रकृति संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकियो भने विशुद्ध दिव्यधाम आध्यात्मिकता, वातावरणीय चेतना र शान्तिको त्रिवेणी बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
विशुद्ध दिव्यधाम, शंखु–काभ्रेको आध्यात्मिक यात्रालाई स्वामी सच्चिदानन्द विशुद्धदेवको गुरु–शिष्य परम्परा र स्वामी कल्याण मित्रको साधनासँग जोडेर हेर्दा यसको मूल सन्देश एउटै दिशातर्फ उन्मुख देखिन्छ—मानिसलाई बाहिर होइन, पहिले आफ्नै अन्तरमनमा शान्ति खोज्न प्रेरित गर्नु।
आन्तरिक शान्ति नै सामाजिक सद्भावको आधार हो। सामाजिक सद्भाव नै राष्ट्रिय एकताको आधार हो र राष्ट्रिय सद्भाव नै विश्व शान्तिको आधार बन्न सक्छ। त्यसैले विशुद्ध दिव्यधाममा विकसित हुने विश्व शान्ति ध्यान केन्द्र केवल एउटा भौतिक संरचना नबनोस्; यो ध्यान, ज्ञान, सेवा, संस्कार, करुणा र विश्वबन्धुत्वको चेतना फैलाउने आध्यात्मिक अभियान बनोस्।
स्वामी कल्याण मित्रको गुरु–शिष्य परम्पराले यही चेतनालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रेरणा प्रदान गरोस्।
आफूभित्र शान्ति जगाऔँ,
समाजमा सद्भाव फैलाऔँ,
मानवतामा प्रेम बढाऔँ,
र विश्व शान्तिको यात्रामा अघि बढौँ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)