कांग्रेसका नयाँ खम्बा : विचारको राजनीति कि अवसरको खोजी? राजेन्द्रबाबु रेग्मी

लेखक राजेन्द्र बाबु रेग्मी नेपाल प्रहरीका पूर्व उपरीक्षक एवं वर्तमान राजनीतिक विश्लेषक हुन्।

कहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको घण्टी बोकेर हिँडेको देखियो, कहिले सूर्य चिन्ह समातेर राजनीतिक यात्रामा निस्किएको देखियो, अनि कहिले गाउँघरका चौतारी र खेतबारीमा हलगोरुसहित हलो बोकेर हिँडेको देखियो। अहिले त्यही राजनीतिक यात्राका केही पात्रहरू नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन प्रतिनिधिका लागि चुनावी मैदानमा उत्रिँदैछन् भन्ने चर्चा सुनिन्छ। त्यसपछि एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ—अब नेपाली कांग्रेसमा कस्ता खम्बाहरू तयार हुँदैछन्?
यो प्रश्न कुनै व्यक्तिको राजनीतिक स्वतन्त्रतामाथिको प्रश्न होइन। लोकतन्त्रमा मानिसले आफ्नो राजनीतिक विचार परिवर्तन गर्न सक्छ। एउटा दल छाडेर अर्को दलमा जान सक्छ। राजनीतिक पुनर्मूल्यांकन गर्न सक्छ। नयाँ विचार रोज्न सक्छ। त्यो लोकतान्त्रिक अधिकार हो।
तर पार्टी परिवर्तन र राजनीतिक विचार परिवर्तनबीच एउटा महत्त्वपूर्ण अन्तर हुन्छ। केवल चुनावी चिन्ह परिवर्तन गर्दैमा राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हुँदैन। झण्डा फेर्दैमा विचारको गहिराइ बदलिँदैन। हिजो एउटा दलको पक्षमा उभिएको व्यक्ति आज अर्को दलको जिम्मेवार पदमा पुग्दा उसले आफ्नो विगत, वर्तमान र भविष्यबीचको राजनीतिक सम्बन्धबारे जवाफ दिनुपर्ने आवश्यकता अवश्य हुन्छ।
नेपाली कांग्रेस सामान्य अर्थमा एउटा निर्वाचन जित्ने–हार्ने संगठन मात्र होइन। यसको आफ्नै लामो राजनीतिक इतिहास छ। लोकतन्त्रका लागि भएका संघर्ष, जेलनेल, निर्वासन, प्रतिबन्ध, आन्दोलन र पुस्तौँको राजनीतिक योगदानसँग जोडिएको संगठन हो। त्यसैले कांग्रेसमा प्रवेश गर्नु र कांग्रेसको राजनीतिक संस्कारमा आफूलाई स्थापित गर्नु एउटै कुरा होइन।
प्रश्न प्रवेशको होइन, निष्ठाको हो। प्रश्न नयाँ अनुहारको होइन, राजनीतिक यात्राको निरन्तरताको हो। प्रश्न प्रतिस्पर्धाको होइन, प्रतिनिधित्वको गुणस्तरको हो।
आज महाधिवेशन प्रतिनिधिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने व्यक्ति भोलि पार्टीको नीति निर्माण, नेतृत्व चयन र संगठनको दिशानिर्धारणमा सहभागी हुन्छ। त्यसैले प्रतिनिधि छनोटलाई केवल स्थानीय समीकरण, व्यक्तिगत सम्बन्ध, गुटगत गणित वा तत्कालीन चुनावी क्षमताको विषय बनाएर हेर्न मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने बहस आवश्यक छ।
कुनै समय कांग्रेससँग वैचारिक असहमति राख्ने व्यक्ति कांग्रेसमा आउनै नहुने भन्ने होइन। कांग्रेसभित्र नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ। अन्य राजनीतिक पृष्ठभूमिबाट आएका मानिस पनि कांग्रेसको सदस्य बन्न सक्छन्। तर त्यससँगै अर्को प्रश्न उठ्छ—कांग्रेसमा आउने व्यक्तिले कांग्रेसलाई रोजेको हो कि कांग्रेसको राजनीतिक सम्भावनालाई रोजेको हो?
यी दुई प्रश्न उस्तै सुनिए पनि अर्थमा निकै फरक छन्।
यदि राजनीति विचार र सिद्धान्तको विषय हो भने दल परिवर्तनसँगै विचारको व्याख्या पनि आउनुपर्छ। हिजो किन अर्को दलको पक्षमा उभिइयो? आज किन कांग्रेस रोजियो? हिजोको राजनीतिक धारणा गलत थियो कि परिस्थिति बदलियो? कांग्रेसको कुन विचार र आदर्शले आकर्षित गर्‍यो? पार्टीको इतिहास र वर्तमान नेतृत्वबारे आफ्नो धारणा के हो?
यी प्रश्नहरू सोध्नु कसैलाई अपमान गर्नु होइन। बरु लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कारलाई बलियो बनाउनु हो।
अझ गम्भीर कुरा त के छ भने, यदि महाधिवेशन प्रतिनिधि चयनमा संगठन निर्माणमा लामो समयदेखि सक्रिय रहेका कार्यकर्ता र अवसरअनुसार राजनीतिक परिचय परिवर्तन गर्दै आएका व्यक्तिबीच कुनै भिन्नता नै नरहने हो भने पार्टीको संगठनात्मक निष्ठाको मूल्य कहाँ रहन्छ?
कांग्रेसको संगठनमा वर्षौँदेखि काम गर्ने, निर्वाचनमा पार्टीको झण्डा बोकेर गाउँगाउँ पुग्ने, कठिन समयमा पार्टीको पक्षमा उभिने कार्यकर्ताको योगदान र केही समयअघि मात्र अर्को राजनीतिक धारबाट आएका व्यक्तिको राजनीतिक यात्रालाई एउटै तराजुमा राखेर हेर्नु उचित हुन्छ कि हुँदैन—यो प्रश्न कांग्रेस स्वयंले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने विषय हो।
किनकि पार्टी बलियो केवल मतले हुँदैन, संगठनात्मक संस्कारले पनि हुन्छ। नेतृत्व केवल भीडले बन्दैन, विश्वासले बन्छ। प्रतिनिधि केवल चुनाव जितेर हुँदैन, प्रतिनिधित्व गर्ने राजनीतिक विश्वसनीयता पनि चाहिन्छ।
आज कांग्रेसभित्र देखिएको चुनौती केवल कसले महाधिवेशन प्रतिनिधि जित्छ भन्ने होइन। चुनौती कांग्रेसको चरित्र कस्तो बनाउने भन्ने हो।
कांग्रेसमा नयाँ मानिस आउनुपर्छ, तर नयाँ मानिससँगै नयाँ अवसरवाद भित्रिनु हुँदैन। नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ, तर त्यससँगै पार्टीको इतिहासप्रतिको सम्मान पनि आउनुपर्छ। राजनीतिक पृष्ठभूमि फरक भएका मानिस आउन सक्छन्, तर कांग्रेसमा आएपछि कांग्रेसको लोकतान्त्रिक मूल्य, संगठनात्मक अनुशासन र राजनीतिक संस्कारलाई आत्मसात् गर्ने प्रतिबद्धता देखिनुपर्छ।
नत्र भोलि कांग्रेसको परिचय के रहने?
हिजो घण्टी, आज कांग्रेस।
हिजो सूर्य, आज कांग्रेस।
हिजो हलो, आज कांग्रेस।
भोलि अर्को चुनावी चिन्ह आयो भने फेरि अर्को यात्रा?
यदि राजनीति यति सहजै चुनावी चिन्ह परिवर्तन गर्ने यात्रामा सीमित भयो भने विचार, सिद्धान्त र निष्ठा जस्ता शब्दहरू पार्टीका घोषणापत्रमा मात्र बाँकी रहने खतरा हुन्छ।
कांग्रेसले आफ्नो ढोका बन्द गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु ढोका खुला राख्दै कसलाई कुन जिम्मेवारी दिने भन्ने मापदण्ड स्पष्ट बनाउनुपर्छ।
महाधिवेशन प्रतिनिधि बन्ने व्यक्ति केवल मत माग्ने उम्मेदवार होइन; ऊ पार्टीको सर्वोच्च राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी हुने प्रतिनिधि हो। त्यसैले उसको राजनीतिक पृष्ठभूमि, पार्टीप्रतिको निरन्तरता, संगठनमा गरेको योगदान, लोकतान्त्रिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता र भविष्यको राजनीतिक दृष्टिकोणमाथि बहस हुनु स्वाभाविक हो।
कांग्रेसका पुराना कार्यकर्ताले पनि अब एउटा प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्ने बेला आएको छ—हामीले पार्टीलाई केवल चुनाव जित्ने संरचना बनाउँदैछौँ कि राजनीतिक संस्कार बोकेको संस्था?
यदि उत्तर दोस्रो हो भने प्रतिनिधि छनोटको बहस पनि त्यही स्तरमा हुनुपर्छ।
व्यक्तिको विरोध होइन, प्रवृत्तिको समीक्षा गरौँ।
नयाँ मानिसको प्रवेश रोक्ने होइन, प्रवेशसँगै मापदण्ड तय गरौँ।
राजनीतिक स्वतन्त्रताको सम्मान गरौँ, तर राजनीतिक निष्ठाको मूल्य पनि कायम राखौँ।
किनकि अन्ततः कांग्रेसलाई कति मानिसले झण्डा बोके भन्नेले मात्र इतिहास लेखिँदैन। कठिन समयमा कसले झण्डा छाडेन भन्नेले पनि इतिहास लेखिन्छ।
त्यसैले आज कांग्रेसमा महाधिवेशन प्रतिनिधिका लागि देखिएका नयाँ अनुहारलाई हेर्दा प्रश्न केवल यति होइन—‘कसले चुनाव जित्ला?’
अझ ठूलो प्रश्न हो—
‘कसले कांग्रेसको विचार, इतिहास र राजनीतिक संस्कारको प्रतिनिधित्व गर्ला?’
यस प्रश्नको उत्तर कुनै गुट, समूह वा व्यक्तिको प्रचारले होइन, सम्बन्धित उम्मेदवारको विगत, वर्तमान राजनीतिक प्रतिबद्धता र संगठनप्रतिको योगदानले दिनुपर्नेछ।
कांग्रेसका लागि वास्तविक चुनौती नयाँ खम्बा थप्नु मात्र होइन; कस्ता आधारमा खम्बा ठड्याउने भन्ने निर्णय गर्नु हो।