तिहार बिदा तथा विश्व निमोनिया दिवस : संस्कृति, स्वास्थ्य सचेतना र जीवन रक्षाको साझा सङ्कल्प

उज्यालो पर्व तिहारको सांस्कृतिक महिमा र निमोनियाविरुद्ध जनचेतना अभिवृद्धि गर्दै स्वस्थ, सभ्य र समुन्नत समाज निर्माणको सन्देश

राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, कार्त्तिक २६,

निशा पाण्डे
नेपाली समाज विविध संस्कृति, परम्परा, धार्मिक आस्था र सामाजिक सद्भावले समृद्ध समाज हो। हाम्रो मौलिक पहिचान बोकेको तिहार पर्व केवल दीप प्रज्वलन, पूजा–आराधना, देउसी–भैलो र पारिवारिक जमघटको उत्सव मात्र होइन, यो प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पशुपक्षीप्रतिको करुणा, पारिवारिक आत्मीयता, भ्रातृत्व, प्रेम र सामाजिक एकताको अनुपम प्रतीक पनि हो। तिहारको बिदाले परिवार, आफन्त र समुदायबीच भेटघाट, आत्मीयता र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने अवसर प्रदान गर्दछ। यसै सन्दर्भमा नोभेम्बर १२ मा मनाइने विश्व निमोनिया दिवसले मानव स्वास्थ्य, विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूको जीवन रक्षाका लागि महत्वपूर्ण सन्देश प्रवाह गर्दछ। तिहारको उल्लाससँगै स्वास्थ्य सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनु आजको आवश्यकता हो। उत्सवको वास्तविक आनन्द स्वस्थ जीवन, सुरक्षित परिवार र सचेत समाजमा मात्र सम्भव हुन्छ।
दीपज्योतिः परंब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥

दियोको प्रकाश परम ब्रह्म हो। दियोको प्रकाशले भगवान विष्णुको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो ज्योतिले हाम्रा पापहरू हटाओस्, दिव्य प्रकाश को नमस्कार।
वि.सं. २०८३ सालको तिहार हिजो भाइटीका मनाएसँगै सम्पन्न भएको छ। आज यमपञ्चकको कुनै विशेष दिन नभएतापनि आज महान चाड तिहारको बिदा पर्दछ । यस वर्ष तिहारमा बालिएका हरेक दियोहरुले दया जगाओस्, रक्षा गरोस्, माया पलाओस् । चाडवाडको रौनक पछिको दिनहरुमा सबैलाई स्वागत छ ।

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्वका रूपमा परिचित तिहारलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ। पाँच दिनसम्म विभिन्न पशुपक्षी, धनधान्य, समृद्धि र पारिवारिक सम्बन्धको सम्मान गर्दै मनाइने यस पर्वले नेपाली समाजको प्रकृतिमैत्री जीवनदर्शनलाई उजागर गर्दछ। काग तिहारले सूचना र सतर्कताको प्रतीकका रूपमा कागप्रतिको सम्मान सिकाउँछ। कुकुर तिहारले निष्ठा, सुरक्षा र मित्रताको महत्त्व सम्झाउँछ। गाई तिहारले कृषि, समृद्धि र मातृत्वप्रतिको सम्मान अभिव्यक्त गर्दछ। लक्ष्मी पूजाले श्रम, समृद्धि, स्वच्छता र आर्थिक अनुशासनको सन्देश दिन्छ। गोवर्धन पूजा तथा म्हपूजाले प्रकृति, कृषि सभ्यता र आत्मसम्मानको महत्त्व उजागर गर्छन्। भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र संरक्षणको सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँछ।
तिहारको अवसरमा प्राप्त हुने सार्वजनिक बिदा केवल मनोरञ्जन र विश्रामको समय होइन। यो पारिवारिक पुनर्मिलन, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, सामाजिक सद्भाव र मानवीय सम्बन्धको नवीकरण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। तर चाडपर्व मनाउने क्रममा ध्वनि प्रदूषण, वायु प्रदूषण, अत्यधिक पटका, आगलागी, दुर्घटना तथा खाद्य स्वच्छतामा हुने लापरबाहीप्रति पनि सचेत रहन आवश्यक छ।
विश्व निमोनिया दिवस – जीवन रक्षाका लागि स्वास्थ्य सचेतनाको विश्वव्यापी अभियान :
विश्व निमोनिया दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १२ मा मनाइन्छ। सन् २००९ देखि सुरु भएको यस दिवसको प्रमुख उद्देश्य निमोनियाबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, रोगको रोकथाम, समयमै पहिचान तथा प्रभावकारी उपचारको पहुँच विस्तार गर्नु र निमोनियाबाट हुने अनावश्यक मृत्यु न्यूनीकरण गर्नु हो। निमोनिया फोक्सोमा हुने संक्रमण हो। यसले फोक्सोका साना वायुकोषहरूमा तरल पदार्थ वा पीप जम्मा गराएर श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ उत्पन्न गराउन सक्छ। यो ब्याक्टेरिया, भाइरस वा ढुसीका कारण हुन सक्छ। बालबालिका, विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका शिशु तथा बालबालिका, ६५ वर्षमाथिका ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरू यसबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन सक्छन्।
निमोनियालाई सामान्य रुघाखोकी सम्झेर बेवास्ता गर्नु गम्भीर गल्ती हुन सक्छ। सामान्य खोकी, ज्वरो, छाती दुख्ने, थकान, चिसो लाग्ने र छिटोछिटो सास फेर्ने यसका प्रमुख लक्षण हुन्। बालबालिकामा छाती भित्रतिर धसिने, दूध वा खाना खान नसक्ने, अत्यधिक सुस्त हुने तथा सास फेर्न कठिनाइ हुने संकेत देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुर्‍याउनुपर्छ। निमोनियाबाट बच्न व्यक्तिगत सावधानीसँगै परिवार, समुदाय र राज्यको साझा प्रयास आवश्यक छ।
खोपको सुनिश्चितता: बालबालिकालाई राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअनुसार आवश्यक खोप लगाउने तथा जोखिम समूहका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपयुक्त खोप लगाउने।
पोषणयुक्त आहार: बालबालिकालाई पहिलो छ महिनासम्म पूर्ण स्तनपान गराउने र त्यसपछि उमेरअनुसार पोषणयुक्त पूरक आहार दिने।
स्वच्छ वातावरण: घरभित्र धुवाँ, धुलो र वायु प्रदूषण कम गर्ने तथा भान्सामा स्वच्छ इन्धन र पर्याप्त हावा आवतजावतको व्यवस्था गर्ने।
व्यक्तिगत सरसफाइ: साबुनपानीले नियमित हात धुने, खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा मुख छोप्ने र बिरामीसँग अनावश्यक निकट सम्पर्कबाट बच्ने। समयमै उपचार: लगातार ज्वरो, खोकी वा श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिने। चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक औषधि सेवन नगर्ने।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले खोप, पोषण, स्वच्छ वातावरण, प्रारम्भिक पहिचान तथा आवश्यकताअनुसार एन्टिबायोटिक र अक्सिजन उपचारलाई निमोनिया नियन्त्रणका महत्वपूर्ण आधार मानेको छ। नेपाल भौगोलिक विविधता, मौसमी परिवर्तन, वायु प्रदूषण, दुर्गम बस्ती र स्वास्थ्य सेवामा असमान पहुँचजस्ता चुनौतीबाट प्रभावित मुलुक हो। विशेषगरी हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा चिसो मौसम, घरभित्र दाउरा तथा अन्य जैविक इन्धनको प्रयोग, धुवाँयुक्त भान्सा र पोषणको कमीले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ। सहरी क्षेत्रमा सवारीसाधनको धुवाँ, उद्योगबाट निस्कने प्रदूषण, निर्माणजन्य धुलो र अस्वस्थ जीवनशैली पनि श्वासप्रश्वास स्वास्थ्यका चुनौती हुन्। नेपाल सरकारले निमोनिया नियन्त्रणलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासँग जोड्दै निम्न विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ :
• प्रत्येक बालबालिकालाई पूर्ण खोपको पहुँच सुनिश्चित गर्ने।
• ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने।
• स्वास्थ्य चौकीमा आवश्यक औषधि, अक्सिजन र अक्सिजनको मात्रा जाँच गर्ने उपकरण उपलब्ध गराउने।
• स्वास्थ्यकर्मीलाई निमोनियाको प्रारम्भिक पहिचान र उपचारसम्बन्धी तालिम दिने।
• मातृ तथा शिशु पोषण कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने।
• वायु प्रदूषण नियन्त्रण तथा स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने।
• स्थानीय तहबाट विद्यालय, समुदाय र सञ्चारमाध्यममार्फत स्वास्थ्य सचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने।
तिहारको अवसरमा प्राप्त हुने बिदालाई केवल मनोरञ्जन र उत्सवमा सीमित नराखी परिवारको स्वास्थ्य परीक्षण, ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह, बालबालिकाको खोप अवस्था जाँच, घरको सरसफाइ र स्वास्थ्य सचेतना अभिवृद्धिको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। चाडपर्वमा खानपानमा असन्तुलन, धुवाँधुलो, अत्यधिक पटका पड्काउने प्रवृत्ति र भीडभाडका कारण स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ। त्यसैले तिहारलाई ध्वनि प्रदूषणरहित, धुवाँरहित, दुर्घटनामुक्त र वातावरणमैत्री बनाउन सबै नागरिक जिम्मेवार बन्नुपर्छ।
विशेषगरी बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षामा परिवारले विशेष ध्यान दिनुपर्छ। बिरामी व्यक्तिलाई भीडभाडमा जान बाध्य नपार्ने, घरमा पर्याप्त हावा आवतजावत गराउने र आवश्यक पर्दा स्वास्थ्य संस्थाको सेवा लिन ढिलाइ नगर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य सचेतना अभिवृद्धिमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका, अनलाइन सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत निमोनियाका लक्षण, रोकथाम, उपचार र खोपसम्बन्धी प्रमाणमा आधारित सूचना जनस्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्छ।
सन् २००९ मा चिकित्सक, पैरवीकर्ता, प्राज्ञ, संयुक्त राष्ट्र सङ्घका अधिकारीहरू र व्यवसायीहरूको एक समूहले नोभेम्बर महिनामा पहिलो ‘विश्व निमोनिया दिवस’ को सुरुआत गर्दै निमोनिया विरुद्धको विश्वको लडाइँमा परिवर्तन ल्याउन एकजुट भयो। त्यसयता हरेक वर्ष नोभेम्बर १२ तारिखमा संसारभरि विश्व निमोनिया दिवस मनाइने गरिन्छ।
सन् २०२६ को नारा निमोनियाको खोप, रोग पहिचान गर्ने उपकरण तथा उपचारका क्षेत्रमा हालै भएका उल्लेखनीय प्रगतिलाई सम्मान गर्दै “निमोनिया नियन्त्रणको नयाँ युग” (A New Era of Pneumonia Control) रहेको छ। पाँच वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाको मृत्युका प्रमुख कारणहरूमध्ये एक निमोनिया हो। यो रोगले विशेष गरी न्यून तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा वृद्धवृद्धाहरू र दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरूमा पनि गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ। ‘ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज’ (Global Burden of Disease) का अनुसार, सन् २०२३ मा निमोनियाका कारण २५ लाख मानिसको ज्यान गयो, जसमा पाँच वर्षमुनिका ६ लाख १० हजार बालबालिका पनि समावेश थिए।
कम खोप दर र कुपोषण भएका क्षेत्रमा बस्ने तथा खाना पकाउन वा घर न्यानो पार्न प्रदूषण फैलाउने किसिमका इन्धन प्रयोग गर्ने घरपरिवारमा बस्ने बालबालिकाहरू विशेष गरी निमोनियाको जोखिममा हुन्छन्। बालबालिकामा हुने निमोनियाजन्य मृत्युमध्ये ६० प्रतिशत मृत्युको कारण कुपोषण हो। बाहिरी वायु प्रदूषणको सम्पर्कमा आउने र धूम्रपान गर्ने वयस्कहरू पनि जोखिममा हुन्छन्। ७० वर्षभन्दा माथिका वयस्कहरूमा हुने निमोनियाजन्य मृत्युमध्ये एक चौथाइभन्दा बढी मृत्युको कारण वायु प्रदूषण र धूम्रपान हुन्। बढ्दो वृद्ध जनसङ्ख्या, सहरीकरण र वायु प्रदूषणले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी सङ्क्रमणको भार बढाइरहेका छन् । यसका साथै अर्को कोभिडजस्तो महामारीको जोखिम उच्च रहेको अवस्थामा कुनै पनि व्यक्तिको जीवनभर निमोनियाको जोखिम रहन्छ। यस रोगका कारण अहिले लाखौँ मानिसको मृत्यु भइरहेको छ र अर्को महामारी आउँदा धेरै मानिसको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ।
तर निमोनियाको रोकथाम र उपचार सम्भव छ। हुन त स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले थुप्रै रोकथामका प्रयासमार्फत यस रोगको बोझ घटाउँदै आएका छन् । तर पनि यस रोगबाट उत्पन्न हुने समस्याहरूको पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न अझ धेरै काम आवश्यक रहेको अनुभूति भने अवश्य हुन्छ। आर्थिक रूपमा सम्पन्न समुदायको तुलनामा गरिब समुदायमा बाँचिरहेका मानिसहरूमा निमोनियाको उच्च जोखिम रहने गर्छ। स्वस्थ पोषण, स्वच्छ हावा, खोप तथा आवश्यक परेको खण्डमा एन्टिबायोटिक र अक्सिजनसहित छिटो रोग पहिचान र उपचारको पहुँच सुनिश्चित गरेर आफ्ना सबै बालबालिकालाई निमोनियाबाट जोगाउन नसकेसम्म कुनै पनि मुलुकले बाल बचाउसम्बन्धी दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न सक्ने छैनन्।
यस दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य पाँच वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाको अकाल मृत्युको प्रमुख कारण बनेको यस रोगबारे जनसमुदायमा जागरूकता फैलाउनु हो। त्यसबाहेक, निमोनियाको उपचारका लागि रोकथाम तथा उपचारसम्बन्धी हस्तक्षेपहरू बढाउनु र थप स्रोतसाधन तथा ध्यानको आवश्यकता पूरा गर्न अवरोधहरू हटाउनु पनि यस दिवसको उद्देश्य हो। यो दिवसको अवसरमा डब्ल्यूएचओ (विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन) ले निमोनिया र बालबालिकाका लागि जोखिमपूर्ण अन्य घातक रोगहरूविरुद्ध दातृ निकायको लगानीसहित विभिन्न कार्यहरू गर्दै आइरहेको छ।
गलत सूचना, अन्धविश्वास र घरेलु उपचारको भरमा गम्भीर बिरामीलाई अस्पताल लैजान ढिलाइ गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। स्वास्थ्यसम्बन्धी समाचार तथा सामग्री प्रकाशन गर्दा विज्ञ चिकित्सकको सुझाव र विश्वसनीय स्वास्थ्य स्रोतलाई आधार बनाउनुपर्छ। सेभ द नेशन टेलिभिजनलगायत राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले स्वास्थ्य, शिक्षा, वातावरण र जनजीवनसँग सम्बन्धित विषयलाई प्राथमिकता दिएर सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो।
तिहारले हामीलाई प्रेम, सद्भाव, कृतज्ञता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पारिवारिक एकताको सन्देश दिन्छ भने विश्व निमोनिया दिवसले प्रत्येक मानिसको जीवनमा स्वच्छ हावा, स्वस्थ फोक्सो र सुरक्षित श्वासप्रश्वासको महत्व सम्झाउँछ।
एउटा सभ्य र समुन्नत समाज निर्माण गर्न सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँगै नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षालाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। रोग लागेपछि उपचार खोज्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, रोग लाग्नै नदिन सचेतना, खोप, पोषण, सरसफाइ र स्वच्छ वातावरणको सुनिश्चितता गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। तिहारको दीपले अन्धकार हटाएझैँ स्वास्थ्य सचेतनाको ज्योतिले अज्ञानता, लापरबाही र रोगको जोखिम हटाउन सकोस्। कुनै पनि बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक वा असहाय नागरिक उपचारको अभावमा जीवन गुमाउन बाध्य नहोस्।
स्वस्थ नागरिक नै समृद्ध राष्ट्रका आधार हुन्। संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, स्वास्थ्य हाम्रो अमूल्य सम्पत्ति हो र मानव जीवनको रक्षा हाम्रो साझा दायित्व हो। तिहारको पवित्र अवसरमा पारिवारिक प्रेम र सामाजिक सद्भावलाई अझ सुदृढ बनाउँदै विश्व निमोनिया दिवसको सन्देश आत्मसात् गरौँ। दीपावलीको उज्यालोसँगै स्वस्थ जीवनको सङ्कल्प गरौँ, निमोनियाविरुद्ध सचेत बनौँ र प्रत्येक श्वासको सम्मान गरौँ।