राधाष्टमी व्रत तथा गोरखकाली पूजा : भक्ति, शक्ति, प्रेम, धर्मरक्षा र आत्मशुद्धिको सनातन आध्यात्मिक महिमा

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्तिक १६,

डा. के. बि. सम्राट
सनातन हिन्दू धर्म तथा नेपाली मौलिक धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परामा राधाष्टमी व्रत र गोरखकाली पूजा दुई विशिष्ट आध्यात्मिक महत्त्व बोकेका पर्व तथा उपासनाका स्वरूप हुन्। राधाष्टमीले प्रेम, भक्ति, समर्पण, करुणा र आत्मिक पवित्रताको सन्देश दिन्छ भने गोरखकाली पूजाले शक्ति, साहस, धर्मरक्षा, न्याय, आत्मबल र राष्ट्रप्रतिको कर्तव्यबोधलाई जागृत गराउँछ।
यी दुवै धार्मिक अनुष्ठानको आध्यात्मिक सारलाई एकसाथ बुझ्दा प्रेम र शक्तिको सन्तुलन, भक्ति र कर्मको समन्वय तथा व्यक्तिगत आत्मशुद्धिदेखि सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय चेतनासम्मको व्यापक दर्शन प्राप्त हुन्छ। धर्म केवल पूजा–पाठ र कर्मकाण्डमा सीमित नभई मानव जीवनलाई सत्य, न्याय, सदाचार र सेवाको मार्गमा अघि बढाउने जीवनपद्धति हो भन्ने सन्देश यी परम्पराले दिन्छन्।
राधाष्टमी भगवान् श्रीकृष्णकी परमप्रिया, भक्तिको सर्वोच्च आदर्श तथा प्रेमतत्त्वकी प्रतीक श्रीराधारानीको जन्मोत्सवका रूपमा मनाइने पवित्र पर्व हो। हिन्दू चान्द्रपात्रोअनुसार भाद्रपद शुक्ल पक्षको अष्टमी तिथिमा राधाष्टमी मनाउने परम्परा छ। वैष्णव सम्प्रदायमा श्रीराधालाई केवल भगवान् श्रीकृष्णकी प्रियाका रूपमा मात्र नभई दिव्य प्रेम, पराभक्ति, आत्मसमर्पण र परमात्मासँगको आत्मिक एकत्वको सर्वोच्च प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
राधा र कृष्णको सम्बन्धलाई लौकिक प्रेमको सीमाभित्र मात्र व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। यो सम्बन्ध जीवात्मा र परमात्माबीचको आध्यात्मिक आकर्षण, निष्काम प्रेम र पूर्ण समर्पणको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। श्रीराधाको जीवनदर्शनले मानिसलाई स्वार्थरहित प्रेम गर्न, अहंकार त्याग्न, अरूको सुखमा आफ्नो सुख खोज्न र ईश्वरप्रति अनन्य श्रद्धा राख्न प्रेरित गर्दछ।
श्रीराधाको आध्यात्मिक व्यक्तित्वमा प्रेम, करुणा, त्याग, धैर्य र समर्पणका उच्चतम आदर्शहरू अभिव्यक्त भएका छन्। भक्ति परम्परामा राधाभावलाई भक्त र भगवान्बीचको आत्मीय सम्बन्धको सर्वोच्च अनुभूति मानिन्छ। राधा–कृष्णको दिव्य प्रेमले निम्न जीवनमूल्यहरू प्रदान गर्दछ।
निष्काम प्रेम- प्रतिफलको अपेक्षाबिना प्रेम र सेवा गर्नु।
पूर्ण समर्पण- अहंकार र स्वार्थ त्यागेर सत्य तथा परमात्माप्रति समर्पित हुनु।
करुणा र सहानुभूति- सबै प्राणीप्रति दया, माया र सद्भाव राख्नु।
आत्मिक पवित्रता- मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध बनाउनु।
सामाजिक सद्भाव- जाति, वर्ग, भाषा र सम्प्रदायभन्दा माथि उठेर मानवतालाई सम्मान गर्नु।
यस दृष्टिले राधाष्टमी केवल धार्मिक उत्सव होइन, मानव हृदयमा प्रेम र करुणाको विकास गर्ने आध्यात्मिक अभियान पनि हो।
राधाष्टमीका दिन श्रद्धालु भक्तजनले बिहानै उठेर स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने, घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने र श्रीराधा–कृष्णको पूजा गर्ने परम्परा छ। व्रत तथा पूजाका प्रमुख विधिहरू यसप्रकार छन्।
प्रातः स्नान तथा सङ्कल्प: स्नान गरी मन, वचन र कर्मको पवित्रताको सङ्कल्प गर्ने।
श्रीराधा–कृष्णको स्थापना: पूजास्थलमा राधा–कृष्णको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गरी पुष्प, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप र नैवेद्य अर्पण गर्ने।
मन्त्र तथा नामस्मरण: श्रीराधा र श्रीकृष्णको नाम जप, भजन, कीर्तन तथा स्तोत्र पाठ गर्ने।
व्रत तथा आत्मसंयम: आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार निराहार, फलाहार वा सात्त्विक भोजनसहित व्रत बस्ने।
दान तथा सेवा: असहाय, विपन्न, वृद्धवृद्धा तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई भोजन, वस्त्र र सहयोग प्रदान गर्ने।
आरती तथा प्रसाद वितरण: पूजाको अन्त्यमा आरती गरी परिवार र भक्तजनबीच प्रसाद वितरण गर्ने। राधाष्टमीको वास्तविक पुण्य केवल उपवास बस्नुमा होइन, मनको विकार त्याग्नु, परोपकार गर्नु र प्रेमपूर्ण व्यवहार अपनाउनुमा निहित छ।
श्रीराधाको धार्मिक तथा आध्यात्मिक व्यक्तित्वले नारीको गरिमा, आत्मसम्मान, प्रेम, स्वतन्त्र आध्यात्मिक पहिचान र उच्च चेतनाको महत्त्वलाई स्मरण गराउँछ।
आजको समाजमा महिलामाथि हुने हिंसा, विभेद, शोषण, अपमान र असमानताका समस्या अझै चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यस्तो अवस्थामा राधाष्टमीले नारीलाई सम्मान गर्ने, समान अवसर प्रदान गर्ने र महिलाको क्षमता तथा नेतृत्वलाई स्वीकार गर्ने संस्कार विकास गर्न प्रेरणा दिन्छ।
नारीलाई देवीका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा व्यवहारमा पनि नारीको सम्मान, सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र समान अधिकार सुनिश्चित गर्न सक्षम हुनुपर्छ। धार्मिक आस्थाको वास्तविक उपलब्धि सामाजिक व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
भाद्र शुल्क पक्षको अष्टमी तिथिमा वृन्दावन नजिकै वर्सानामा राधाजीको जन्म भएको थियो र यसै दिन राधा अष्टमी वा राधा जयन्तीका नामले लोकमा प्रसिद्ध छ । राधाजीको जन्म भगवान श्रीकृष्णको साथ जगमा प्रेम भावलाई सार्थक गराउन भएको हो भन्ने मान्यता छ । जो व्यक्ति प्रेममा लीन हुन्छ त्यो राधाकृष्णको ज्वलन्त उदाहरण बन्दछ । एवं रीतले यदि अष्टमी तिथि शुक्रवारका दिन पर्न गएमा उक्त अष्टमीको पवित्रतालाई राधाको जन्मसँग जोडेर राधा अष्टमी मनाउने चलन स्थापित भएको हो।
‘ॐ केशवाय नमः ॐ नारायणाय नमः ॐ माधवाय नमः ॐ हृषीकेशाय नमः’
जब हामी श्रीकृष्णको नाम लिन्छौँ त्यसबेला राधाजीको नाम पनि सँगै जोडिएर आउँछ। किनकि सबै भक्त राधाकृष्ण भनेर भन्ने गर्दछन्। यो नाम दुई भएता पनि एक अर्काका लागि नै बनेको हो। यसलाई कसैले पनि अलग्याउन सक्दैन। राधा अष्टमीको नामले यो व्रतलाई चिनिन्छ । यो दिनको व्रत लिनाले मनुष्य जीवनमा धनको कहिले कमी नहुने, घर परिवारमा प्रेम भाव बढ्ने र अन्त्यमा गोलोकमा पनि सुखद जीवन पाइने कुरा शास्त्रोक्त रहेको छ। यस दिन बिहान आफ्नो नित्यकर्म सकेर राधाजीको लागि सुन्दर मण्डप या आसन बनाएर राधाजीको मूर्तिलाई वस्त्र एवं आभूषणले सुसज्जित गर्ने र षोडशोपचारले या जे सामग्री उपलब्ध हुन्छ त्यसै सामग्रीद्वारा श्रद्धा एवं भक्तिले पूजा गर्नुपर्दछ। विचारणीय कुरा के छ भने यो पूजा मध्यान्ह कालमा नै गर्नुपर्दछ। यसरी गरिएको पूजापश्चात् दिनभरि नै व्रत बस्ने या एक समय भोजन पनि गर्न सकिन्छ। व्रतको भोलिपल्ट विवाहित ब्राह्मण तथा ब्राह्मणीलाई भोजन गराएर दक्षिणा दिने विधान छ।
गोरखकाली नेपालको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक चेतनासँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने शक्तिस्वरूपा देवीका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजित हुनुहुन्छ। गोरखा क्षेत्रस्थित गोरखकाली मन्दिर नेपाली धार्मिक आस्थाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। देवी कालीलाई हिन्दू शक्तिदर्शनमा अधर्म, अज्ञान, अन्याय र नकारात्मक प्रवृत्तिको विनाश गर्ने आदिशक्तिको स्वरूप मानिन्छ। गोरखकालीप्रतिको आस्थामा पनि शक्ति, पराक्रम, साहस, सुरक्षा र धर्मको संरक्षणसम्बन्धी विश्वास अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
गोरखा राज्यको ऐतिहासिक विकास, शाहवंशीय परम्परा र नेपाली राष्ट्रिय एकीकरणको ऐतिहासिक स्मृतिसँग गोरखकाली मन्दिरको धार्मिक महत्त्व जोडिएको छ। यस मन्दिरप्रतिको श्रद्धाले नेपाली समाजमा शक्ति उपासनाको परम्परा र राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत उजागर गर्दछ। गोरखकालीको पूजा गर्नुको आध्यात्मिक अर्थ बाह्य शक्तिको कामना मात्र होइन, आफ्नै मनभित्र रहेका भय, लोभ, मोह, क्रोध, अहंकार र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने आत्मबल विकास गर्नु पनि हो।
गोरखकाली पूजामा परम्परा, स्थानीय चलन, पारिवारिक संस्कार र मन्दिरको धार्मिक नियमअनुसार विभिन्न विधि अपनाइन्छन्।
प्रमुख पूजाविधिमा निम्न पक्षहरू समावेश हुन्छन्।
प्रातः स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने। देवीको मन्दिर वा पूजास्थलमा श्रद्धापूर्वक उपस्थित हुने। पुष्प, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप तथा परम्पराअनुसार नैवेद्य अर्पण गर्ने। देवीको स्तुति, मन्त्र, दुर्गासप्तशती वा देवीसम्बन्धी स्तोत्र पाठ गर्ने। आफ्नो परिवार, समाज र राष्ट्रको कल्याणको कामना गर्ने। असहाय तथा विपन्न व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने। देवीको आराधनासँगै सत्य, न्याय र सदाचारको मार्गमा चल्ने सङ्कल्प गर्ने।
शक्ति उपासनामा बलिदानसम्बन्धी कतिपय ऐतिहासिक तथा स्थानीय परम्परा पनि पाइन्छन्। तर पूजाको मूल आध्यात्मिक मर्म जीवप्रति करुणा, आत्मसंयम र धर्मपालनमा केन्द्रित रहनुपर्छ।
गुरु गोरख भन्छन् – ‘‘देवलहरूको, देवालयहरूको यात्रा सुनो यात्रा हो’’ अर्थात् देवालयहरूको परिभ्रमण आदि आध्यात्मिक हिसाबले अर्थहीन छन्, शून्य बराबर छन्, निष्प्राण छन्:
देवल जात्रा सुंनि जात्रा, तीरथ जात्रा पाणीं ।
अतीत जात्रा सुफल जात्रा, बोलै अमृत वाणी ।
हुन त देवालयहरूको भूमिका, धर्म र संस्कृतिका हिसाबले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ, तर यदि जात्रा छ, किन्तु श्रद्धा छैन, भाव छैन र भक्ति छैन भने ‘‘देवल जात्रा’’ मात्र गरेर पनि के फाइदा हुन्छ र? मूर्तिको पूजा चाहिँ गर्ने, मान्छेको पूजा नगर्ने! देवालय धाउने तर घरलाई चाहिँ देवालय बनाउन नसक्ने! मन्दिरका देउताको पूजा गर्ने तर आफूमा देवत्व जगाउन नसक्ने! सानो परिधि र परिसरमा ढुङ्गाले बनेका देउतालाई चाहिँ फलफूल, नैवेद्य आदि चढाउने तर प्रत्येक मानवमा, पशुपन्छीमा देवत्वको वास छ भनी नस्वीकार्ने! एवं सेवा गर्न नसक्ने! आदि यस्ता धार्मिक आडम्बरीपनलाई देखेर नै गुरु गोरखनाथले खडी भाषामा (प्राकृत भाषामा, जनभाषामा, देहाती भाषामा) ठाडो व्यङ्ग्य गरेका हुन्। बाबा गोरखनाथ र गोरखकाली भगवतीको अनन्त कालसम्म जय होस्।
गोरखकाली पूजाको असीम स्नेह
गोरखा दरबार क्षेत्रमा गोरखकाली देवीको पीठ छ। यसै पीठलाई शाह वंशको कुलदेवी मानिन्छ। पौष कृष्ण अष्टमीमा गोरखकालीको पूजा गर्ने चलन अनुरूप आज गोरखाको गोरखकाली मन्दिरमा विशेष पूजा-अर्चना गरिन्छ। यसै गोरखकाली मन्दिरमा जमरा राखेर फूलपातीका दिन काठमाडौँ ल्याउने चलन सयौँ वर्षदेखि चलिआएको छ। गणतन्त्रपछि यो चलनमा खासै वास्ता दिइएको छैन, यद्यपि नेपाली भूमिको रक्षामा बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको महत्त्व अतुलनीय रहेको छ। गौ रक्षा गर्नका लागि बाबा गोरख र गोरखकाली देवीको आशीर्वाद नेपाली जनलाई थप चाहिएको छ। बाबा मछिन्द्रनाथका अनन्य भक्त गोरखनाथ बाबाको महिमा नेपाल, भारतलगायत विश्वभरिका सनातन समुदायमा विशेष छ। यिनै बाबा गोरखको नामसँग आबद्ध शाहवंशीय राजाहरूको उद्गम जिल्ला गोरखा अनि गोरखकाली मन्दिरको नेपालको पूर्वराजपरिवारमा विशेष महत्त्व छ। स्मरण रहोस्, बाबा गोरखको इतिहासमा गोरखा दरबार र राजवंशका साथै पशुपतिको मृगस्थलीमा भएको गोरख मन्दिर र त्यहाँ बाबाले गरेका १५ वर्षको ध्यानको कुरा पनि जोडिएर आउँछ।
राधाष्टमी र गोरखकाली पूजालाई दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यी दुवै उपासनाले मानव जीवनका दुई महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गर्छन्। राधाष्टमीले प्रेम, भक्ति, करुणा र आत्मसमर्पणको शिक्षा दिन्छ भने गोरखकाली पूजाले साहस, आत्मबल, अन्यायविरुद्ध उभिने क्षमता र धर्मरक्षाको प्रेरणा प्रदान गर्दछ।
प्रेमबिनाको शक्ति कठोर बन्न सक्छ र शक्तिबिनाको प्रेम अन्यायसामु कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले मानव जीवनमा करुणा र साहस, शान्ति र न्याय तथा भक्ति र कर्मबीच सन्तुलन आवश्यक छ।
आज विश्व मानवता हिंसा, युद्ध, सामाजिक विभाजन, वातावरणीय विनाश, नैतिक विचलन, मानसिक तनाव र पारिवारिक विखण्डनजस्ता अनेक चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ।
यस्तो समयमा राधाष्टमीले मानव हृदयमा प्रेम र सहिष्णुता विकास गर्न प्रेरणा दिन्छ भने गोरखकाली पूजाले अन्याय, शोषण, भ्रष्टाचार र सामाजिक विकृतिविरुद्ध सचेत तथा साहसी बन्ने सन्देश दिन्छ। यी पर्वहरूको सान्दर्भिकता निम्न क्षेत्रमा विशेष रूपमा देखिन्छ।
पारिवारिक सद्भाव – प्रेम, विश्वास, सम्मान र जिम्मेवारीमा आधारित परिवार निर्माण।
सामाजिक न्याय – जातीय, लैङ्गिक तथा आर्थिक विभेदको अन्त्यका लागि सकारात्मक पहल।
युवा चेतना – युवामा नैतिकता, अनुशासन, साहस, सिर्जनशीलता र राष्ट्रसेवाको भावना विकास।
महिला सशक्तीकरण – नारीको सम्मान, सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र नेतृत्व विकास।
सांस्कृतिक संरक्षण – धार्मिक सम्पदा, मन्दिर, परम्परा, भजन, कीर्तन तथा मौलिक संस्कृतिको संरक्षण।
मानव सेवा – धर्मलाई व्यवहारमा उतार्दै असहाय, अशक्त र विपन्न वर्गको सेवामा समर्पित हुनु।
राष्ट्रिय एकता – धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधता र राष्ट्रिय स्वाभिमानको संरक्षण गर्नु।
नेपाल देवभूमि, तपोभूमि र विविध धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले समृद्ध राष्ट्र हो। यहाँका मठमन्दिर, शक्तिपीठ, तीर्थस्थल, जात्रा, पर्व तथा धार्मिक अनुष्ठान केवल पूजाआजाका केन्द्र मात्र होइनन्, नेपाली सभ्यता र ऐतिहासिक पहिचानका जीवन्त धरोहर पनि हुन्।
राधाष्टमी र गोरखकाली पूजाजस्ता धार्मिक अवसरले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो धर्म, संस्कृति, इतिहास र मौलिक जीवनदर्शनसँग परिचित गराउने अवसर प्रदान गर्छन्। यसका लागि राज्य, धार्मिक संस्था, स्थानीय समुदाय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजले संयुक्त रूपमा निम्न कार्य गर्न आवश्यक छ।
ऐतिहासिक मन्दिर तथा शक्तिपीठको संरक्षण र व्यवस्थित व्यवस्थापन गर्ने।
धार्मिक सम्पदाको ऐतिहासिक अभिलेखीकरण तथा अनुसन्धान गर्ने।
युवा पुस्तालाई धर्मको वास्तविक मर्म र नैतिक शिक्षाबारे जानकारी दिने।
धार्मिक पर्यटनलाई स्थानीय रोजगारी र आर्थिक विकाससँग जोड्ने।
धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै सबै धर्म र समुदायबीच सद्भाव कायम गर्ने।
अन्धविश्वास, शोषण र धार्मिक विकृतिको निरुत्साहन गर्दै वैज्ञानिक चेतना विकास गर्ने।
धर्मको उद्देश्य मानिसलाई विभाजित गर्नु होइन, सत्य, प्रेम, न्याय, करुणा र मानवताको सूत्रमा जोड्नु हो।
राधाष्टमी व्रत र गोरखकाली पूजा नेपाली तथा सनातन धार्मिक जीवनका दुई विशिष्ट आध्यात्मिक प्रेरणाका स्रोत हुन्। राधाष्टमीले निःस्वार्थ प्रेम, भक्ति, समर्पण र करुणाको मार्ग देखाउँछ भने गोरखकाली पूजाले साहस, शक्ति, धर्मरक्षा, आत्मविश्वास र अन्यायविरुद्ध उभिने प्रेरणा प्रदान गर्दछ। यी दुवै पर्वको गहिरो सन्देशलाई आत्मसात् गर्न सके व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रको समग्र रूपान्तरणमा सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ।
आज हामीले देवीदेवताको पूजा गर्दै मानवताको अपमान गर्ने विरोधाभासबाट मुक्त हुन आवश्यक छ। श्रीराधाको प्रेमलाई व्यवहारमा उतारौँ, गोरखकालीको शक्तिलाई सत्य र न्यायको पक्षमा प्रयोग गरौँ, धर्मलाई सदाचारसँग जोडौँ र संस्कृतिलाई राष्ट्रको गौरवका रूपमा संरक्षण गरौँ। साँचो भक्ति त्यही हो, जसले मानव हृदयमा प्रेम जगाउँछ; साँचो शक्ति त्यही हो, जसले निर्बलको रक्षा गर्छ; र साँचो धर्म त्यही हो, जसले सम्पूर्ण मानवताको कल्याण गर्छ।
यसर्थ राधाष्टमी व्रत र गोरखकाली पूजाको पावन सन्देशलाई आत्मसात् गर्दै आध्यात्मिक चेतना, सामाजिक सद्भाव, नारी सम्मान, धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक संरक्षण र समृद्ध राष्ट्र निर्माणका लागि हामी सबै प्रतिबद्ध बनौँ।
श्रीराधा स्मरण मन्त्र
राधे राधे जय श्रीराधे,
कृष्णप्रिया जय श्रीराधे।
प्रेम, भक्ति र करुणाकी खानी,
भक्तजनकी कल्याणदायिनी॥
देवी काली प्रार्थना
ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते॥ सर्वकल्याण प्रार्थना
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः।
सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु।
मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥
राधारानीको दिव्य प्रेम र गोरखकाली माताको दिव्य शक्तिले समस्त मानव जगत्मा सुख, शान्ति, सद्भाव, आरोग्य, आत्मबल र कल्याण प्रदान गरून्। प्रेमले मानवता बचाउँछ, शक्तिले न्यायको रक्षा गर्छ र धर्मले जीवनलाई सही दिशा प्रदान गर्छ।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमका केन्द्रीय अध्यक्ष तथा नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य हुनुहुन्छ)