रासंसा/काठमाण्डौ, कार्त्तिक ९,

डा. के. बि.सम्राट
सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा कार्तिक महिनालाई अत्यन्त पवित्र, पुण्यदायी तथा आध्यात्मिक साधनाका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण महिनाका रूपमा लिइन्छ। वर्षभरिका धार्मिक अनुष्ठान, व्रत, स्नान, जप, तप, ध्यान, दान र सेवामध्ये कार्तिक महिनामा गरिने धार्मिक कर्मको विशेष महिमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। विशेषगरी कार्तिक स्नान आरम्भ र आकाशदीपदान आरम्भ आत्मशुद्धि, ईश्वरभक्ति, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पितृस्मरण तथा समाजमा सद्भाव र करुणा अभिवृद्धि गर्ने पवित्र परम्परासँग सम्बन्धित छन्।
कार्तिक महिनाको आगमनले मानिसलाई बाह्य स्वच्छतासँगै आन्तरिक शुद्धता, आत्मानुशासन, संयम, सदाचार र परोपकारको मार्गमा अग्रसर हुन प्रेरित गर्दछ। बिहानको पवित्र स्नान, भगवान् विष्णुको स्मरण, तुलसी पूजा, दीप प्रज्वलन र आकाशदीपदानले जीवनमा आध्यात्मिक चेतनाको उज्यालो फैलाउने सन्देश दिन्छन्।
कार्तिक स्नान सनातन परम्पराको एउटा महत्त्वपूर्ण धार्मिक अनुष्ठान हो। प्रातःकालमा स्नान गरी शरीर र मनलाई स्वच्छ राख्ने, ईश्वरको स्मरण गर्ने, ध्यान तथा जप गर्ने र सद्कर्ममा संलग्न हुने अभ्यासले व्यक्तिको जीवनमा अनुशासन तथा सकारात्मकता विकास गर्न मद्दत गर्दछ।
धार्मिक मान्यताअनुसार कार्तिक महिनामा नदी, तीर्थस्थल तथा पवित्र जलाशयमा स्नान गरी भगवान् विष्णुको आराधना गर्नाले पुण्य प्राप्त हुन्छ। यद्यपि धार्मिक आस्थाको वास्तविक सार जलमा स्नान गर्नुमा मात्र सीमित छैन; मनमा रहेका लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, अहङ्कार र द्वेषजस्ता विकारलाई त्याग्दै जीवनलाई सत्य, करुणा र धर्मको मार्गमा अघि बढाउनु पनि आत्मशुद्धिको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
कार्तिक स्नानले हामीलाई तीनवटा मूल सन्देश दिन्छ:
• शारीरिक शुद्धता: व्यक्तिगत स्वच्छता, स्वास्थ्य र अनुशासित जीवनशैली।
• मानसिक शुद्धता: सकारात्मक सोच, धैर्य, क्षमा र आत्मचिन्तन।
• आध्यात्मिक शुद्धता: ईश्वरप्रतिको श्रद्धा, सदाचार, सेवा र परोपकार।
यसरी कार्तिक स्नानलाई केवल परम्परागत धार्मिक क्रियाका रूपमा नभई शरीर, मन र आचरणलाई परिष्कृत गर्ने जीवनपद्धतिका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।

बडादसैँको समापनसँगै आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म स्नान गरि घरघरमा विशेष रुपमा विधि-विधान पुर्‍याएर गरिने तुलसी पूजा आजैदेखि प्रारम्भ भएको छ । यसरी कार्तिक स्नानको शुरुवात भएसँगै हरेक दिन सूर्योदय अघि नै तुलसीको पूजा गरिसक्नु पर्ने मान्यता छ । भगवान् विष्णुलाई समर्पण गरी बालिने आकाशेदिप प्रज्वलन पनि आजबाट सुरु भयो । कार्तिक स्नान गर्नेले आजदेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म दुई दल भएका मास, मुगी, मुसुरो, चना, भटमास आदि अन्न खान नहुने शास्त्रीय मान्यता छ । यस अवसरमा आज स्वयम्भू चैत्यमा महादीपदानसमेत गरिन्छ । मुख्यतया दुर्गा पक्षको समापनलाई दर्शाउने आजको दिनमा दुर्गाको लक्ष्मी स्वरुपको अर्चना गरिँदै जाग्राम गरेर भजन किर्तन गर्दै मनाइन्छ । अब हिँउद शुरु भइसक्यो, शीतका थोपाहरु खस्न थालेका अनि रातहरु छोटा हुन थालेका छन्, दशैंको अन्तसंगै अब तिहारका दिनहरुको हामी सबैलाई प्रतिक्षा छ ।

आकाशदीपदान कार्तिक महिनाको विशेष धार्मिक परम्परामध्ये एक हो। यसमा साँझको समयमा घर, मन्दिर, तुलसीको मठ वा उपयुक्त स्थानमा दीप प्रज्वलन गरी श्रद्धापूर्वक भगवान् विष्णु तथा अन्य आराध्य देवताको स्मरण गरिन्छ। परम्पराअनुसार कतिपय स्थानमा बाँस वा अन्य सुरक्षित संरचनाको सहायताले दीपलाई उचाइमा राखेर आकाशदीप अर्पण गरिन्छ।
आकाशदीपदानको आध्यात्मिक अर्थ अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय हो। दीपको सानो ज्योतिले पनि वरिपरिको अन्धकार हटाएझैँ मानिसको सद्विचार, सदाचार र सेवाभावले समाजमा विद्यमान अज्ञान, निराशा, अन्याय र वैमनस्य कम गर्न योगदान दिन सक्छ।
दीप प्रज्वलनले हामीलाई सम्झाउँछ—जीवनमा प्रकाश फैलाउन सधैँ ठूलो साधन आवश्यक हुँदैन; स्वच्छ मन, सत्य वचन र सानो सत्कर्म पनि समाजलाई उज्यालो बनाउन पर्याप्त हुन सक्छ।
आकाशदीपदानको सन्देशलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:
दीप शरीरको आँखाले देखिने प्रकाश हो भने ज्ञान, विवेक, करुणा र सत्य जीवनलाई मार्गदर्शन गर्ने आन्तरिक प्रकाश हुन्।
बडा दशैंको समापनसँगै आजबाट कार्तिक स्नान प्रारम्भ हुँदैछ, आश्विन शुक्ल पूर्णिमाको दिन महालक्ष्मीको आराधना गरेर राती जाग्राम बसेसँगै औपचारीक रुपमा बडा दशैंको समापन हुन्छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाबाट शुरु भएको दुर्गा पक्ष आजका दिनबाट औपचारीक रुपमा अन्त भएको छ । आजका दिन सन्ध्याकालमा घरघरमा दिप प्रज्वलन गरेर जाग्राम बसे लक्ष्मी माता त्यो घरमा धनधान्य र ऐश्वर्यका साथ प्रवेश गर्ने धार्मिक मान्यता छ । लक्ष्मीपुजा भन्दा ठिक १५ दिनअघि यस आराधना गरिन्छ, यसरी दिप बनाँउदा बाँसको लामो लिंगोलाई त्यसको टुप्पामा कागज लगायतले बेरेर त्यहाँ बत्ति बाल्ने अनि ठड्याउने चलन छ । यी बत्तिहरु श्री हरिको समर्पणमा बालिन्छ । यसरी आकाशतर्फ ठड्याएर बालिएका बत्तिहरु हरेक घरका आँगनमा राखिन्छन्, यसरी नक्षत्रतर्फ ठड्याइएका बत्तिहरुका लस्करले समग्र गाँउनै दुधिलो प्रकाशमा रंगीएको देखिन्छ । यि बत्तिहरुलाई आकाशेबत्ति भनिन्छ, आजका दिन आकाशेदीप प्रज्वलन गरिने दिन पनि हो, यस पूर्णिमालाई कौमुदी पूर्णिमा भनिन्छ, यसरी दुधिलो प्रकाश मुनी बसेर जुवातास खेल्ने चलन पनि आजको दिन प्राचिन कालबाटै शुरु भएको मानिन्छ ।
सनातन धर्मशास्त्रीय परम्परामा कार्तिक महिनालाई भगवान् विष्णुको आराधना, तुलसी पूजा, हरिनाम सङ्कीर्तन र दीपदानका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस महिनामा गरिने भक्ति तथा साधनाले मानिसलाई धर्म, सत्य, कर्तव्य र लोककल्याणप्रति समर्पित हुन प्रेरित गर्छ।
भगवान् विष्णुलाई सृष्टिको पालनकर्ता तथा धर्मको संरक्षण गर्ने देवताका रूपमा मानिन्छ। उहाँको आराधनाको व्यावहारिक अर्थ पनि जीवनमा संरक्षण, सद्भाव, मर्यादा र जिम्मेवारीलाई महत्त्व दिनु हो। भगवान् विष्णुको स्मरण गर्दै निम्न अभ्यास गर्न सकिन्छ:
• बिहान स्नानपछि शुद्ध मनले भगवान् विष्णुको ध्यान गर्ने।
• सम्भव भएसम्म विष्णु मन्त्र वा हरिनाम जप गर्ने।
• तुलसीको पूजा तथा संरक्षण गर्ने।
• साँझ सुरक्षित स्थानमा दीप प्रज्वलन गर्ने।
• असहाय, वृद्ध, बिरामी र विपन्न व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने।
• वाणी, व्यवहार र कर्ममा सत्य तथा अहिंसाको अभ्यास गर्ने।
यसरी भक्ति केवल पूजापाठमा सीमित नभई मानवसेवा र लोककल्याणमा समेत अभिव्यक्त हुनुपर्छ। कार्तिक महिनामा गरिने दीपदानलाई कतिपय धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा पितृस्मरण र पितृसम्मानसँग पनि जोडिएको पाइन्छ। पूर्वजप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु, उनीहरूले दिएका संस्कार र शिक्षाको सम्मान गर्नु तथा परिवारमा सद्भाव कायम राख्नु यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। पितृसम्मानको वास्तविक अर्थ केवल धार्मिक अनुष्ठान गर्नु होइन। जीवित ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, आमाबुबाको सेवा, परिवारका सदस्यबीच प्रेम र सहकार्य तथा समाजका असहाय व्यक्तिप्रति संवेदनशील व्यवहार पनि कृतज्ञताको जीवन्त अभिव्यक्ति हुन्।
दीपदान गर्दा पूर्वजहरूको स्मरण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति र कल्याणको कामना गर्न सकिन्छ। यसले पुस्ताबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक मूल्यप्रति सम्मान जगाउँछ।
कार्तिक स्नानको परम्परालाई आधुनिक स्वास्थ्य चेतनासँग जोडेर हेर्नु पनि आवश्यक छ। नियमित स्नान, व्यक्तिगत स्वच्छता, बिहानको व्यवस्थित दिनचर्या र मानसिक शान्तिका अभ्यासले स्वास्थ्यकर जीवनशैली विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। तर धार्मिक पुण्य प्राप्तिका नाममा कठ्याङ्ग्रिँदो चिसो पानीमा जोखिमपूर्ण स्नान गर्नु वा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने अभ्यास गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा दीर्घरोग भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार स्नान तथा धार्मिक अभ्यास गर्नुपर्छ। त्यसैगरी आकाशदीपदान गर्दा वातावरण र सुरक्षालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।
• हावाले नढल्ने सुरक्षित स्थानमा मात्र दीप राख्ने।
• आगो लाग्न सक्ने कपडा, कागज, पराल तथा विद्युत् तारबाट टाढा राख्ने।
• बालबालिकालाई खुला आगोको नजिक एक्लै नछोड्ने।
• सम्भव भएसम्म कम धुवाँ उत्सर्जन गर्ने सुरक्षित विकल्प अपनाउने।
• नदी, पोखरी तथा सार्वजनिक स्थलमा प्लास्टिक, पूजा सामग्री वा अन्य फोहोर नफाल्ने।
धार्मिक आस्थासँग वातावरणीय जिम्मेवारी जोडिन सकेमा कार्तिक महिनाको साधना प्रकृति संरक्षणको अभियान पनि बन्न सक्छ।
दान सनातन धर्मको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। कार्तिक महिनामा अन्नदान, वस्त्रदान, दीपदान, ज्ञानदान र सेवाकार्यलाई विशेष पुण्यदायी मान्ने धार्मिक परम्परा छ। तर दानको मूल्य त्यसको बाह्य आकारमा मात्र निर्भर हुँदैन; दान गर्दा अपनाइने भावना, निःस्वार्थता र मानवीय संवेदनशीलता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। भोकाएका व्यक्तिलाई भोजन गराउनु, विपन्न विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउनु, बिरामीलाई उपचारमा सहयोग गर्नु, वृद्ध तथा असहायलाई सम्मानपूर्वक सेवा गर्नु र विपद्मा परेकालाई सहयोग गर्नु आजको समाजमा कार्तिक धर्मको सार्थक अभ्यास हुन सक्छ।
साँचो धर्म त्यही हो, जसले मानिसको दुःख कम गर्छ, मानवताको सम्मान गर्छ र समाजमा प्रेम, न्याय तथा सद्भाव बढाउँछ। त्यसैले कार्तिक महिनामा गरिने धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय सेवाको सङ्कल्प लिनु समयसापेक्ष आवश्यकता हो।
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानिस भौतिक उपलब्धि, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत स्वार्थमा बढी केन्द्रित हुँदै गएको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा कार्तिक स्नान र आकाशदीपदानजस्ता परम्पराले परिवारलाई एकै ठाउँमा जोड्ने, ज्येष्ठ पुस्ताबाट नयाँ पुस्तामा संस्कार हस्तान्तरण गर्ने र समाजमा साझा सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्ने अवसर प्रदान गर्छन्।
परिवारका सदस्यहरू एकसाथ प्रार्थना गर्नु, बालबालिकालाई दीपदानको अर्थ बुझाउनु, धर्म र संस्कृतिका सकारात्मक पक्षबारे छलफल गर्नु तथा समाजसेवामा सहभागी हुनु यस पर्वका महत्त्वपूर्ण सामाजिक उपलब्धि हुन सक्छन्।
धर्मको नाममा विभाजन होइन, सद्भावको विकास; परम्पराको नाममा अन्धविश्वास होइन, विवेकपूर्ण आचरण; र पूजाको नाममा प्रदर्शन होइन, सेवाभावको विस्तार हुनु आजको समाजको आवश्यकता हो। यस पवित्र अवसरमा हामी सबैले निम्न सङ्कल्प गर्न सकौँ:
शरीर, मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्ने प्रयास गर्नेछौँ।
सत्य, अहिंसा, करुणा र सदाचारलाई जीवनको आधार बनाउनेछौँ।
भगवान् विष्णुको आराधनासँगै मानवसेवा र लोककल्याणमा समर्पित हुनेछौँ।
आमाबुबा, ज्येष्ठ नागरिक, गुरुजन तथा पूर्वजको सम्मान गर्नेछौँ।
दीनदुःखी, असहाय र विपन्न व्यक्तिलाई यथाशक्ति सहयोग गर्नेछौँ।
धार्मिक परम्पराको पालना गर्दा स्वास्थ्य, वातावरण र सार्वजनिक सुरक्षालाई ध्यान दिनेछौँ।
अज्ञानको अन्धकार हटाउँदै ज्ञान, विवेक, सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको दीप प्रज्वलित गर्नेछौँ।
अन्त्यमा कार्तिक स्नान आरम्भ र आकाशदीपदान आरम्भ सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिका पवित्र परम्परा हुन्। यी परम्पराले मानिसलाई आत्मशुद्धि, ईश्वरभक्ति, अनुशासन, पितृसम्मान, दान–धर्म र लोककल्याणको मार्गमा अग्रसर हुन प्रेरणा दिन्छन्। कार्तिक महिनाको वास्तविक महिमा नदीमा स्नान गर्नु वा आकाशमा दीप प्रज्वलन गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसको गहिरो सन्देश मानिसको हृदयमा सत्यको प्रकाश जगाउनु, मनबाट द्वेष हटाउनु, व्यवहारमा करुणा उतार्नु र समाजमा शान्ति तथा सद्भाव फैलाउनु हो।
हामीले प्रज्वलित गरेको एउटा दीपले घरको अन्धकार हटाउन सक्छ; तर हाम्रो सदाचार, ज्ञान र सेवाभावले समाजकै अन्धकार हटाउन योगदान दिन सक्छ। त्यसैले कार्तिक स्नानले आत्मशुद्धिको प्रेरणा देओस्, आकाशदीपदानले जीवनमा आशाको प्रकाश फैलाओस् र भगवान् विष्णुको आराधनाले मानवताप्रति समर्पित जीवन जिउने शक्ति प्रदान गरोस्। कार्तिक महिनालाई केवल धार्मिक अनुष्ठानको समय होइन, आत्मपरिवर्तन, मानवसेवा, सांस्कृतिक संरक्षण र समृद्ध समाज निर्माणको पवित्र अभियान बनाऔँ।
भगवान् श्रीहरिको कृपाले समस्त मानव समुदायमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, समृद्धि, सद्भाव र आध्यात्मिक चेतनाको उज्यालो फैलियोस्। सबैको जीवनमा धर्म, कर्म र मानवताको दीप सधैँ प्रज्वलित रहोस्।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट पशपति अन्नपुर्णा आश्रमका केन्द्रीय अध्यक्ष एवं राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)