कोजाग्रत व्रत तथा पूर्णिमा व्रत : लक्ष्मी आराधना, आत्मशुद्धि, दान–धर्म, आध्यात्मिक जागरण र समृद्ध जीवनको सनातन महिमा

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्त्तिक ८,

डा. के. बि. सम्राट
सनातन हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा व्रत, उपासना, साधना र पर्वहरू केवल धार्मिक परम्परा मात्र होइनन्, मानव जीवनलाई अनुशासित, नैतिक, आध्यात्मिक र सेवामुखी बनाउने जीवनदर्शनका महत्त्वपूर्ण आधार पनि हुन्। यिनै पवित्र परम्परामध्ये कोजाग्रत व्रत तथा पूर्णिमा व्रत विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व बोकेका पर्व हुन्। आश्विन शुक्ल पक्षको पूर्णिमालाई शरद् पूर्णिमा वा कोजाग्रत पूर्णिमा पनि भनिन्छ। यस दिन चन्द्रमाको पूर्ण प्रकाश, माता महालक्ष्मीको आराधना, व्रत, दान, जप, ध्यान तथा रात्रि जागरणको विशेष महत्त्व रहेको धार्मिक विश्वास छ।
‘कोजाग्रत’ शब्द संस्कृतको ‘को जागर्ति?’ अर्थात् ‘को जागा छ?’ भन्ने प्रश्नसँग सम्बन्धित छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस पवित्र रातमा माता महालक्ष्मीले जागरण गरी सद्कर्म, श्रद्धा, अनुशासन र भक्तिमा संलग्न भक्तजनलाई कृपा प्रदान गर्नुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यस परम्पराले मानिसलाई आलस्य, अज्ञान, लोभ र नकारात्मक प्रवृत्तिबाट जागृत भई विवेक, परिश्रम र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ।
कोजाग्रत पूर्णिमा माता महालक्ष्मीको उपासना गर्ने विशेष अवसरका रूपमा मानिन्छ। हिन्दू धर्मदर्शनमा लक्ष्मीलाई धनसम्पत्तिकी देवीका रूपमा मात्र होइन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, समृद्धि, शुद्धता, सद्बुद्धि र कल्याणकी प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ।
धन हुनु मात्र समृद्धि होइन; धनको सदुपयोग, श्रमप्रतिको सम्मान, परिवारको सुख, समाजप्रतिको जिम्मेवारी र मनको सन्तुष्टि पनि समृद्धिका आधार हुन्। यही दृष्टिकोणबाट कोजाग्रत व्रतलाई बुझ्न सकिन्छ।
यस दिन श्रद्धालुहरूले घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, माता महालक्ष्मीको पूजा गर्ने, मन्त्रजप गर्ने, धार्मिक ग्रन्थ पाठ गर्ने र सामर्थ्यअनुसार दान गर्ने परम्परा अपनाउँछन्। कतिपय स्थानमा रातभरि भजन–कीर्तन, ध्यान तथा जागरणसमेत गरिन्छ। यस व्रतको मूल सन्देश हो— समृद्धिको कामना गरौँ, तर समृद्धिको आधार परिश्रम, इमानदारी, सदाचार र परोपकारलाई बनाऔँ।
पूर्णिमा चन्द्रमाको पूर्ण कलासँग सम्बन्धित तिथि हो। हिन्दू धार्मिक परम्परामा पूर्णिमालाई पूजा, उपासना, जप, ध्यान, दान तथा आत्मचिन्तनका लागि पवित्र अवसर मानिन्छ। वर्षभरिका विभिन्न पूर्णिमाहरू आ–आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक विशेषताका कारण महत्त्वपूर्ण छन्।
शरद् पूर्णिमाको विशेषता निर्मल आकाश, शीतल चन्द्रप्रकाश र प्रकृतिको सुन्दर वातावरणसँग पनि जोडिएको छ। चन्द्रमाको पूर्णता मानिसलाई आफ्नो जीवनको पूर्णता, मानसिक सन्तुलन र आत्मविकासबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गर्ने प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ।
पूर्णिमा व्रतको अभ्यासमा श्रद्धालुहरूले आफ्नो परम्परा र स्वास्थ्यअनुसार उपवास, फलाहार, पूजा, ध्यान, जप तथा दान गर्ने गर्छन्। व्रतको वास्तविक सार शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र होइन, मनलाई संयमित बनाउनु, विचारलाई शुद्ध पार्नु र व्यवहारलाई सकारात्मक बनाउनु हो। साँचो व्रत त्यही हो, जसले मानिसलाई असल सोच, असल कर्म र असल चरित्रतर्फ डोर्‍याउँछ। माता महालक्ष्मीको आराधना गर्दा धन, ऐश्वर्य र सौभाग्यको कामना गरिन्छ। तर समृद्ध जीवनको व्यापक अर्थ आर्थिक सम्पन्नतामा मात्र सीमित हुँदैन। ज्ञान, स्वास्थ्य, सद्बुद्धि, पारिवारिक सद्भाव, सामाजिक प्रतिष्ठा, आत्मविश्वास र नैतिक चरित्र पनि जीवनका अमूल्य सम्पत्ति हुन्। समाजमा धन भएर पनि शान्ति नभएका, पद भएर पनि प्रतिष्ठा नभएका र शक्ति भएर पनि सेवाभाव नभएका उदाहरण देखिन्छन्। त्यसैले लक्ष्मी आराधनाको सन्देशलाई विवेकपूर्ण जीवनसँग जोड्न आवश्यक छ।
• धनको पवित्रता: आयआर्जन इमानदार र न्यायपूर्ण माध्यमबाट हुनुपर्छ।
• धनको सदुपयोग: शिक्षा, स्वास्थ्य, विपन्नको सहयोग र सामाजिक कल्याणमा स्रोतको उचित प्रयोग हुनुपर्छ।
• श्रमको सम्मान: परिश्रम, सीप र उत्पादनशीलतालाई समृद्धिको आधार मान्नुपर्छ।
• सद्बुद्धिको विकास: लोभ, भ्रष्टाचार, शोषण र अनैतिक प्रतिस्पर्धाबाट टाढा रहनुपर्छ।
• साझा समृद्धि: व्यक्तिगत उन्नतिसँगै परिवार, समुदाय र राष्ट्रको हितलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।
यस अर्थमा कोजाग्रत व्रत व्यक्तिगत सुख–समृद्धिको कामनासँगै सामाजिक उत्तरदायित्वको स्मरण गराउने अवसर पनि हो। कोजाग्रत पूर्णिमामा रात्रि जागरणको परम्पराले विशेष स्थान पाएको छ। यसको धार्मिक आधार माता महालक्ष्मीको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वाससँग सम्बन्धित छ। यसको प्रतीकात्मक अर्थ अझ व्यापक छ।
मानिसको शरीर जागा भए पनि विवेक निदाएको हुन सक्छ। समाजमा अन्याय देखेर मौन बस्ने, भ्रष्टाचार देखेर सहने, दुःखीको पीडा नबुझ्ने र अवसर पाएर पनि सत्कर्म नगर्ने प्रवृत्ति चेतनाको निद्राका उदाहरण हुन्। त्यसैले कोजाग्रतको सन्देशलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ— आफ्नो कर्तव्यप्रति जागरूक बनौँ, सामाजिक समस्याप्रति संवेदनशील बनौँ, गलत प्रवृत्तिविरुद्ध विवेकपूर्ण आवाज उठाऔँ र जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्रिय बनौँ।
रात्रि जागरण गर्दा स्वास्थ्य, उमेर र शारीरिक क्षमतालाई ध्यान दिनु पनि आवश्यक छ। धर्म र स्वास्थ्यबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै विवेकपूर्ण साधना हो।
सनातन धर्ममा दानलाई पुण्यकर्मका रूपमा महत्त्व दिइएको छ। कोजाग्रत तथा पूर्णिमा व्रतका अवसरमा अन्न, वस्त्र, शिक्षा सामग्री वा अन्य आवश्यक वस्तु दान गर्नु परोपकारको सुन्दर अभ्यास हुन सक्छ। तर दान देखावटी प्रतिस्पर्धा वा प्रतिष्ठा प्रदर्शनको माध्यम बन्नु हुँदैन। दानको मूल्य त्यसको रकमभन्दा पनि त्यसमा निहित करुणा, सद्भाव र सेवाभावले निर्धारण गर्छ।
यस अवसरमा निम्न कार्यहरू गर्न सकिन्छ: असहाय, ज्येष्ठ नागरिक र विपन्न परिवारलाई सहयोग गर्ने। बालबालिकाको शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवामा योगदान पुर्‍याउने। भोकालाई भोजन र आवश्यकतामा परेकालाई उपयोगी सामग्री उपलब्ध गराउने। वातावरण संरक्षण, सरसफाइ र सामुदायिक सेवामा सहभागी हुने। परिवार तथा समाजमा मेलमिलाप, क्षमा र सद्भावको वातावरण निर्माण गर्ने। ईश्वरप्रतिको सच्चा श्रद्धा मानवप्रतिको करुणा र सेवामा पनि अभिव्यक्त हुन्छ।
नेपाल बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय पहिचान भएको राष्ट्र हो। यहाँका पर्वहरूले परिवारलाई एकताबद्ध गर्ने, पुस्तान्तरणमार्फत संस्कार हस्तान्तरण गर्ने र समाजमा सहकार्यको भावना बढाउने काम गर्छन्। कोजाग्रत पूर्णिमाको अवसरमा परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर पूजा, प्रार्थना, धार्मिक चर्चा तथा सद्भावपूर्ण गतिविधिमा सहभागी हुन सक्छन्। बालबालिकालाई व्रतको अर्थ बुझाउँदा अन्धविश्वासभन्दा विवेक, डरभन्दा श्रद्धा र स्वार्थभन्दा सेवाभावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यस्तै, विभिन्न धर्म र संस्कृतिका मानिसहरूको आस्थाप्रति सम्मान गर्नु नेपाली समाजको साझा विशेषता हो। आफ्नो परम्पराको संरक्षण गर्दै अरूको धार्मिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक पहिचानको सम्मान गर्नु नै सभ्य समाजको परिचय हो। व्रत धार्मिक आस्थासँग जोडिएको व्यक्तिगत अभ्यास हो। तथापि, उपवासको अभ्यास गर्दा स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। लामो समयसम्म भोजन वा पानी त्याग्नाले कतिपय व्यक्तिमा कमजोरी, चक्कर वा अन्य स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।
विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्ति, गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिला, वृद्धवृद्धा, बालबालिका र नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने व्यक्तिले उपवाससम्बन्धी निर्णय स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार गर्नुपर्छ। आवश्यक परे चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। फलाहार, पर्याप्त तरल पदार्थ, आराम र स्वास्थ्यअनुकूल पूजा–आराधनाको माध्यमबाट पनि श्रद्धा व्यक्त गर्न सकिन्छ। धार्मिक अनुष्ठानको उद्देश्य जीवनलाई कल्याणकारी बनाउनु हो, स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु होइन। आजको विश्व आर्थिक प्रतिस्पर्धा, मानसिक तनाव, उपभोक्तावाद, सामाजिक असमानता र वातावरणीय चुनौतीबाट प्रभावित छ। यस्तो समयमा कोजाग्रत व्रतले आत्मअनुशासन, आर्थिक नैतिकता, सामाजिक सहयोग र आध्यात्मिक सन्तुलनको महत्त्व स्मरण गराउँछ।
आज कोजाग्रत पूर्णिमा, आकाशमा राती पूर्णचन्द्र उदाउनेछ र काठमाडौँको स्वयम्भू लगायतका चैत्यहरूमा राती महादीप ज्योति प्रज्वलन गरिनेछ । प्रतिपदाको दिन, घटस्थापनामा जम्मा गरेको माटाहरू र उमारेका जमराहरूलाई विधिपूर्वक कुनै नदी या जलाशयमा सेलाउने दिन पनि कोजाग्रत पूर्णिमाकै दिन हो । आजको दिनको अर्को महत्त्व छ, आजको दिन धनधान्य कि देवी भगवान् लक्ष्मी राती पृथ्वी लोकमा भ्रमणकालागी आउनुहुन्छ, अनि जस जसले राती नसुतेर भगवान् लक्ष्मी माताको भजन भक्ति गरेर बसेका छन् उनीहरूलाई धनधान्यले कृपा दिने जनविश्वास रहेको छ ।
अर्कोतर्फ कोजाग्रत पूर्णिमालाई दशैको अन्त्य र तिहारको सुरुवाती सङ्केतका रूपमा पनि लिइन्छ । बिहानै सम्पूर्ण परिवारका सदस्यहरू भेला भएर भवानीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा लगाएर अनि जमराहरूलाई सेलाउने चलन छ ।
कोजाग्रत पूर्णिमा पछि सुरिलो बाँसलाई काटेर त्यस्तो टुप्पामा रङ्गिन कागजको सानो दियो घर बनाएर त्यसभित्र हरेक साँझ कार्तिक शुक्ल पूर्णिमाको दिनसम्म आकाशे बत्ती बाल्ने चलन छ, खुल्ला निलो आकाशमा ओर्लँदै गरेको चन्द्रमा अनि बाँसको टुप्पामा बलेको आकाशे बत्ती एकदमै आकर्षक दृश्य हुने गर्दछ । तराईतिर भने आजको दिन कौडा खेल्ने चलन छ, कौडा एक प्रकारको जूवा जस्तै हो, साना साना कौडाहरूलाई हातले खालमा फालेर त्यस कौडाहरूको उल्टाई र फर्काई को सम्भाव्यताका आधारमा पैसा वाजीमा लगाइन्छ, आजका दिन तराइका अधिकांश गाँउहरुमा ठुलो स्वरले मार्रा भन्दै कराउँदै रातभरि जाग्राम बसेर कौडा खेल्ने चलन पनि छ । यसै वर्ष विवाह भएका नवदम्पतीहरूलाई भनेँ बेहुलाको घरमा बेहुलीका तर्फबाट व्यञ्जनहरू पठाउने चलन छ, यस्ता व्यञ्जनहरूमा मिठाई, भोजन, दही लगायतका परिकारहरू अनि बेहुली गाउँमा बनाएको पान पनि पठाइन्छ । यी व्यञ्जनको स्वाद र परिकारलाई प्रत्यक्ष रुपमा बेहुली पक्षको सत्कार र श्रद्धासँग जोडिन्छ । पहिले पहिले यस्ता परिकारहरू लग्दा गम्छामा राखेको दही लैजाने चलन भएको बुढापाकाहरू बताउँछन् । दूधलाई धेरै समय तताएर अनि जमाएर तैयार गरिन्छ, दही यति बाक्लो हुन्छ कि कपडाको गम्छामा पनि अडिन्थ्यो रे ! यसरी दिदी बहिनीका घरमा कोसेली पूर्याउन गएका दाजुभाइ अर्थात् साला, जेठान र भिनाजु, ज्वाँई बिचमा कौडा खेल्ने चलन पनि छ ।
शुक्ल पक्षको अन्तिम दिन पूर्णिमा हो । यस तिथीमा चन्द्रमा सर्वाधिक चम्किलो र तेजिलो रुपमा रहेको हुन्छ । यस दिन व्रत बस्नाले चन्द्रमाको असिम कृपा प्राप्त हुने र स्वास्थ, समृद्धि र शान्ति प्राप्त हुने विश्वास छ । पूर्णिमाको दिन विशेषगरि भगवान शिव र विष्णुको आराधना गरिन्छ । भगवान विष्णुलाई गरिने विशेष अर्चनालाई सत्य नारायण पुजाको स्वरुपमा गरिन्छ । सामान्यतया सत्य नारायण पुजा जहिले गरे पनि हुने कार्य हो यद्धपि पूर्णिमाको दिनमा गरिने यस पुजाको फल निकै धेरै पाइन्छ । वैज्ञानीक हिसाबले हेर्दा पूर्णिमाको दिन पृथ्वीमा गुरुत्ववलको प्रभाव धेरै रहने र यस दिन व्रत बसेर भगवानको नाम सुमरण गर्दा आत्मशुद्धि हुने बताइन्छ । यस दिन व्रत बस्नाले मेटावोलीक प्रक्रिया सुदृढ रहने, ग्याष्ट्रिक समस्याहरु हल भएर जाने र शरीरमा सकारात्मक उर्जा बढ्ने हुन्छ । यस दिनको व्रत बिहान सूर्योदयको समयवाट साँझमा चन्द्रोदय भएसम्म गरिन्छ । कसै कसै ले निराहार र निर्जल बसेर यस व्रत लिन्छन् भने कसै कसैले एक छाक मात्र खाएर, अलिनो आहार ग्रहण गरेर व्रत बस्दछन् । साँझमा चन्द्रोदय पछि चन्द्रमाको दर्शनसंगै व्रत समापन हुन्छ ।
व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राज्य सबैले समृद्धिको अर्थलाई व्यापक रूपमा बुझ्नुपर्छ। राष्ट्रिय समृद्धि केवल आर्थिक वृद्धिदरमा होइन, नागरिकको स्वास्थ्य, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी, सामाजिक न्याय, वातावरणीय सुरक्षा र सुशासनमा पनि प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। यदि लक्ष्मी पूजाले इमानदार अर्थतन्त्रको प्रेरणा दिन्छ, व्रतले आत्मसंयम सिकाउँछ, पूर्णिमाले पूर्णताको खोजीमा प्रेरित गर्छ र दानले सामाजिक न्यायप्रतिको भावना बलियो बनाउँछ भने यी पर्वहरू आधुनिक समाजका लागि पनि अत्यन्त सान्दर्भिक रहन्छन्।
कोजाग्रत व्रत तथा पूर्णिमा व्रत श्रद्धा, साधना, आत्मशुद्धि र समृद्ध जीवनको कामनासँग जोडिएका सनातन परम्परा हुन्। माता महालक्ष्मीको आराधना, चन्द्रमाको पूर्ण प्रकाश, रात्रि जागरण, दान–धर्म र पारिवारिक सद्भावले यस पर्वलाई विशिष्ट बनाएका छन्। तर यसको सर्वोच्च उपलब्धि पूजाको बाह्य विधिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। मानिसको विचारमा पवित्रता, व्यवहारमा इमानदारी, कर्ममा निष्ठा, हृदयमा करुणा र समाजप्रति उत्तरदायित्व विकसित हुनु नै यस पर्वको गहिरो जीवनोपयोगी सन्देश हो।
हामीले धनसँगै धर्म, सफलतासँगै सदाचार, अधिकारसँगै कर्तव्य र व्यक्तिगत उन्नतिसँगै सामाजिक कल्याणलाई अघि बढाउन सकेमा मात्र समृद्ध जीवनको वास्तविक अर्थ सार्थक हुन्छ। कोजाग्रत पूर्णिमाको पावन अवसरमा माता महालक्ष्मीप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, आलस्यबाट कर्मशीलतातर्फ, लोभबाट सन्तोषतर्फ र स्वार्थबाट सेवातर्फ अघि बढ्ने सङ्कल्प गरौँ।
माता महालक्ष्मीको कृपा सबैमा रहोस्। प्रत्येक घरमा सुख, शान्ति र सद्भाव कायम होस्। प्रत्येक व्यक्तिमा सद्बुद्धि, प्रत्येक परिवारमा समृद्धि र सम्पूर्ण राष्ट्रमा सुशासन, सामाजिक न्याय तथा मानवकल्याणको भावना जागृत होस्। कोजाग्रत व्रत तथा पूर्णिमा व्रतको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना ! ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट ओम कैलाश शिवढुंगा शिवशक्ति महापीठ धामका महासचिव तथा नेपाल पत्रकार महासंघका सदस्य हुनुहुन्छ)