तुलसीदास जयन्ती, राष्ट्रिय सूचना दिवस, विश्व फोटोग्राफी दिवस

रासंसा/काठमाण्डौ, भाद्र ३,

निशा पाण्डे

आज हामी तीनवटा महत्वपूर्ण दिवस—तुलसीदास जयन्ती, राष्ट्रिय सूचना दिवस र विश्व फोटोग्राफी दिवस—को सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्ने भएका छौँ। यी तीनै दिवसका विषय फरक भए पनि तिनले मानव जीवन, समाज र राष्ट्रलाई ज्ञान, चेतना, संस्कार र सिर्जनशीलतातर्फ अघि बढाउने साझा सन्देश दिएका छन्।
तुलसीदास जयन्ती
तुलसीदास भारतका महान् सन्त, कवि तथा भक्तिकालीन साहित्यका उज्ज्वल नक्षत्र हुनुहुन्थ्यो। उहाँले संस्कृत भाषामा सीमित धार्मिक तथा नैतिक ज्ञानलाई सरल जनभाषामार्फत आम जनतासम्म पुर्‍याउनुभयो। उहाँद्वारा रचित ‘रामचरितमानस’ हिन्दू धर्म, दर्शन, साहित्य र संस्कृतिको अमूल्य धरोहरका रूपमा चिनिन्छ।
तुलसीदासका रचनामा भगवान् रामको आदर्श चरित्रमार्फत सत्य, मर्यादा, कर्तव्य, त्याग, करुणा र मानवताको शिक्षा दिइएको छ। राम केवल धार्मिक पात्र मात्र नभई आदर्श पुत्र, आदर्श भ्राता, आदर्श पति, आदर्श मित्र र आदर्श शासकका प्रतीक हुनुहुन्छ। त्यसैले आजको समयमा पनि तुलसीदासका शिक्षाहरू अत्यन्त सान्दर्भिक छन्।
आज समाजमा लोभ, स्वार्थ, हिंसा, असहिष्णुता र नैतिक पतन बढिरहेको अवस्थामा तुलसीदासका विचारले हामीलाई सत्य र सदाचारको बाटो देखाउँछन्। उहाँले हामीलाई सिकाउनुभएको मुख्य कुरा हो—मानिस ठूलो उसको पद वा धनले होइन, उसको चरित्र, व्यवहार र सेवाभावले हुन्छ।
तुलसीदास जयन्ती मनाउनु भनेको केवल उहाँको जन्मस्मरण गर्नु मात्र होइन; उहाँका आदर्शलाई आफ्नो जीवनमा लागू गर्नु पनि हो। हामीले सत्य बोल्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने, दुःखीलाई सहयोग गर्ने र समाजमा प्रेम तथा सद्भाव फैलाउने प्रण गर्नुपर्छ।
कवि तुलसीदासलाई वाल्मीकिको पूर्नजन्मका रूपमा समेत लिइन्छ र अझै पनि उनले लेखेका हनुमान चालिसाका श्लोकहरू नेपाल, भारत लगायत विश्वभरका वैदिक सनातन हिन्दु अनुयायीहरूले अर्चना गरिने, गाइने अनि जप्ने गर्दछन्। आफ्नो जीवनको अधिकांश काल तुलसीदासले बनारसको वाराणसीमा बिताएका हुन् । बनारसमा अहिले पनि तुलसीदासको नाममा एउटा घाटको नामकरण गरिएको छ । तुलसीदास पुरापुरी १२ महिना आमाको गर्भमा रहेका र जन्मिदा नै १२ वटा दाँत सहित जन्मिएका थिए भन्ने कुरा समाजमा रहेको छ । जन्मनासाथ अरू बच्चाहरू झैँ नरोई कन तुलसीदासले राम नामको उच्चारण गरेका थिए । त्यसै कारणले उनको नाम “रम्बोला” रहन गएको भनी तुलसीदास प्रभु आफैले बिनायपत्रिकामा लेखेका छन् । तुलसीदासको जन्मपश्चात् केही दिनमा बुवाको मृत्यूभएको र परिवारमा बढ्दो सङ्कटका कारणले घरमा काम गर्ने कामदार चुनियाले उनलाई हुर्काएको तुलसीदासले लेखेका छन् । पछि चुनियाको पनि मृत्यु भएपछि रम्बोला अर्थात् तुलसीदासले दैलो दैलो गएर भिक्षा मागी जीवनयापन गरेका थिए । यस क्रममा रामायणका घटनाक्रम, पात्रहरू, छन्द, ज्ञान अनि परिवेशहरुसंग तुलसीदास प्रभुको जीवनले जम्काभेट पाएको देखिन्छ । यो एउटा व्यवहारिक अध्ययन र सर्वेक्षण जस्तै भएको हुनपर्दछ । घरघरमा रामायणको गीत अनि श्लोकहरूसँग बालक रम्बोलाले अभ्यास गर्दे गए अनि भिक्षुकका रूपमा जीवन निर्वाह गर्दै गए ।
राष्ट्रिय सूचना दिवस
सूचना आधुनिक समाजको आधार हो। सूचना बिना ज्ञान अधुरो हुन्छ, ज्ञान बिना चेतना कमजोर हुन्छ र चेतना बिना लोकतन्त्र सुदृढ हुन सक्दैन। त्यसैले नागरिकको सूचनाको अधिकारलाई लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
नेपालमा राष्ट्रिय सूचना दिवस नागरिकलाई सार्वजनिक निकायका काम, निर्णय, योजना, बजेट र सेवासम्बन्धी सूचना प्राप्त गर्ने अधिकारबारे सचेत गराउने महत्वपूर्ण अवसर हो। सार्वजनिक निकायमा रहेको सूचना नागरिकको सम्पत्ति हो। सूचनामा नागरिकको पहुँच भएमा शासन प्रणाली पारदर्शी, उत्तरदायी र जनमुखी बन्न सक्छ।
सूचनाको अधिकारले नागरिकलाई प्रश्न गर्ने, अनियमितता औँल्याउने, सेवा सुधारको माग गर्ने र राज्यका गतिविधिमा निगरानी राख्ने शक्ति प्रदान गर्छ। तर सूचनाको अधिकारसँगै हाम्रो जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। हामीले गलत सूचना फैलाउनु हुँदैन, अपुष्ट समाचारमा विश्वास गर्नु हुँदैन र सामाजिक सञ्जालमा कुनै पनि सामग्री साझा गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँच गर्नुपर्छ।
आजको डिजिटल युगमा सूचना अत्यन्त तीव्र गतिमा फैलिन्छ। सही सूचना ज्ञान र विकासको माध्यम बन्न सक्छ भने गलत सूचना भ्रम, द्वन्द्व र सामाजिक अशान्तिको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले हामी सबैले सूचना साक्षरता, तथ्य जाँच र जिम्मेवार सञ्चारको संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।
राष्ट्रिय सूचना दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ—सूचना माग्नु नागरिकको अधिकार हो, सही सूचना दिनु सार्वजनिक निकायको दायित्व हो र सूचनाको सदुपयोग गर्नु नागरिकको जिम्मेवारी हो।
नेपालमा प्रत्येक वर्ष भदौ ३ गते राष्ट्रिय सूचना दिवस मनाइन्छ। वि.सं. २०६४ भदौ ३ गते सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ लागू भएको दिनको सम्झनामा यो दिवस मनाउन थालिएको हो। नागरिकलाई आफ्नो सूचनाको हकबारे जानकारी गराउने र सार्वजनिक निकायबाट सूचना प्राप्त गर्ने अधिकारप्रति सचेत बनाउने उद्देश्यले राष्ट्रिय सूचना दिवस मनाइन्छ।
नेपालको संविधानको धारा २७ ले प्रत्येक नागरिकलाई सूचनाको हकलाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। यसले नागरिकलाई सार्वजनिक सरोकार तथा सार्वजनिक निकायसँग सम्बन्धित सूचना माग्ने र प्राप्त गर्ने अधिकार प्रदान गरेको छ।
राष्ट्रिय सूचना आयोगको नेतृत्वमा हरेक वर्ष राष्ट्रिय सूचना दिवसका अवसरमा विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम, अन्तरक्रिया र गोष्ठी आयोजना गरिन्छ। यस्ता कार्यक्रमले नागरिकलाई ‘आफ्नो हक के हो ?’ भन्ने बुझाउन मात्रै होइन, आवश्यक सूचना माग्न र सार्वजनिक निकायलाई त्यसप्रति जवाफदेही बनाउन पनि भूमिका खेल्छन्।

सूचना भनेको केवल कागजमा रहेको विवरण होइन, नागरिकको अधिकार र राज्यसँग जोडिने एउटा माध्यम पनि हो । जब नागरिकले आफूले चाहेको सूचना सहज रूपमा पाउन सक्छन्, तब सरकारी कामकारबाहीप्रति निगरानी बढ्छ र विश्वास पनि बलियो हुन्छ। त्यसैले राष्ट्रिय सूचना दिवसले सरकारी तथा सार्वजनिक निकायलाई अझ पारदर्शी र जवाफदेही बनाउँदै नागरिकको सूचनामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्ने सन्देश दिन्छ।
विश्व फोटोग्राफी दिवस
हरेक वर्ष अगस्ट १९ मा विश्व फोटोग्राफी दिवस मनाइन्छ। फोटोग्राफी केवल तस्बिर खिच्ने कला मात्र होइन; यो समय, समाज, इतिहास र भावनालाई सुरक्षित राख्ने शक्तिशाली माध्यम हो।
एउटा तस्वीरले हजारौँ शब्दले भन्न नसकेको कुरा व्यक्त गर्न सक्छ। फोटोग्राफीले मानिसको जीवन, प्रकृतिको सौन्दर्य, सामाजिक समस्या, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक घटनालाई अभिलेखका रूपमा सुरक्षित राख्छ। कुनै विपद्, आन्दोलन, उत्सव वा महत्वपूर्ण घटनाको तस्बिरले भावी पुस्तालाई त्यस समयको वास्तविकता बुझ्न सहयोग गर्छ।
आज मोबाइल फोन र डिजिटल प्रविधिका कारण फोटोग्राफी सबैको पहुँचमा पुगेको छ। तर राम्रो फोटोग्राफीका लागि केवल आधुनिक उपकरण पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि दृष्टिकोण, धैर्य, सिर्जनशीलता, संवेदनशीलता र जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ। कुनै व्यक्तिको अनुमति बिना उसको तस्बिर खिच्नु, गोपनीयता भङ्ग गर्नु वा तस्बिरलाई गलत अर्थ लाग्ने गरी प्रयोग गर्नु अनुचित हो।
फोटोग्राफीले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। गरिबी, वातावरणीय समस्या, लैङ्गिक विभेद, बालअधिकार र मानव पीडाका दृश्यहरू संसारसामु प्रस्तुत गरेर यसले जनचेतना जगाउन सक्छ। त्यसैले फोटोग्राफर केवल तस्बिर खिच्ने व्यक्ति होइन, समाजको साक्षी र इतिहासको दस्तावेजकर्ता पनि हो।
हरेक वर्षको अगस्ट १९ तारिखको दिनमा मानिसहरुलाई फोटोग्राफीको इतिहास बुझाउन, यसमा रुचि राख्ने मानिसहरुलाई प्रोत्साहन गर्न र व्यवसायिक रुपमा फोटोग्राफी गरेर बसिरहेका मानिसहरुको सम्मान गर्न “विश्व फोटोग्राफी दिवस” मनाइन्छ। आजको दिन विश्वभरका फोटोग्राफरहरुले आफुले खिचेका केहि उत्कृष्ट फोटोहरु दुनिया सामु प्रस्तुत गर्ने गर्दछन्। आफ्नो तस्वीर प्रस्तुत गर्नुको साथसाथै अरुले प्रस्तुत गरेको तस्वीर हेरेर त्यसको मर्म र भाव बुझ्न खोज्छन्।
फोटोग्राफर भन्नाले दिनभर हातमा क्यामेरा बोकेर, विभिन्न ठाउँ घुम्दै उत्कृष्ट तस्वीर निकाल्ने या फोटोग्राफीलाई नै आफ्नो व्यवसाय बनाउने मानिस भने पक्कै हैनन्। अहिले सबैको हातमा भएको मोबाइलले खिचेको फोटोले पनि थुप्रै भाव बोक्न सक्छन। तस्वीरलाई स्तरीय उच्च पिक्सेल भएको क्यामराले मात्र बनाउछ भन्ने बुझाइ राख्नु गलत हो। यदि तपाईहरुसँग पनि आफुले खिचेको कुनै प्रिय तस्वीर छ र तपाई त्यसलाई विश्वसामु देखाउन चाहनुहुन्छ भने आजको दिन तपाईको लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
संसारमा सबैभन्दा पहिलो तस्वीर सन् १८२६ मा फ्रान्समा खिचिएको थियो। त्यसबेला जोसेफ नाइस्फ़ोर नाइप्सीले हेलियोग्राफीको सहायताबाट पहिलो तस्वीर खिचेका थिए। हेलियोग्राफी भनेको पनि फोटोग्राफीकै एक प्रक्रिया हो। त्यतिबेला एउटा तस्वीर खिच्न निक्कै समय लाग्थ्यो। सबै भन्दा रोचक कुरा त के हो भने सायद कसैले पुरानो फोटोमा हासेका मान्छे कहिले भेट्दैन थिए। किनकि धेरै समय लाग्ने कारण सबैले आफ्नो हासो थामिराख्न सक्दैन थिए। त्यसबेला देखि अहिले सम्म फोटोग्राफीको तरिका र स्तरमा राम्रो परिवर्तन भएको छ।
तपाई हामीले नै फोटोग्राफीको विकासलाई नियाल्दै आएका छौ, रिल वाला क्यामरामा रिल (नेगेटिभ) बचाई बचाई फोटो खिचेका हामीले पछि डिजिटल क्यामरामा कमसेकम रिल जोगाउन संघर्ष गर्न परेन। त्यसपछि हात हातमा फोन अनि फोनको क्यामरा झन पछि झन स्तरीय हुदै आएपछि आफुलाई मन लागेको बेला तस्वीर खिच्नु कहिले गाह्रो भएन। तस्वीर पनि एक किसिमको अभिव्यक्ति हो। फोटोग्राफीको यो विकासले थुप्रै इच्छुक मानिसहरुलाई अभिव्यक्त हुन मदद पुर्याएको छ। सामाजीक सञ्जालले पनि यसमा ठुलो भूमिका खेलेको छ। अहिले सामाजीक सञ्जालको अवस्था यस्तो भएको छ कि विश्वभर एक मिनेट मै पनि लाखौ फोटोहरु कुनै न कुनै माध्यमबाट अपलोड भैरहेका हुन्छन्।
हरेक अगस्ट १९ मा मनाइने विश्व फोटोग्राफी दिवस सन् २०२६ को मुख्य विषय “HOME” रहेको छ। यसै भावनालाई समेट्दै “Capture HOME Through Your Lens” भन्ने सन्देश पनि व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। घर केवल चार भित्ताभित्रको ठाउँ मात्र होइन यो त सम्झना, सम्बन्ध, अपनत्व, सुरक्षा र भावनाले बनेको संसार हो। यस वर्ष आफ्नो लेन्समार्फत त्यही ‘घर’लाई कैद गरौँ। कुनै आमाको मुस्कानमा, बुबाको प्रतीक्षामा, बालबालिकाको खेलमा, भान्साको सुवासमा वा आफूलाई आफ्नै जस्तो महसुस हुने कुनै सानो क्षणमा “HOME ” खोजौँ। किनकि कहिलेकाहीँ एउटा तस्वीरले घर कस्तो देखिन्छ भन्ने मात्र होइन, घरले कस्तो महसुस गराउँछ भन्ने पनि बताउँछ खोज्ने होइन त अब आफ्नै घर ।

अन्त्यमा तुलसीदास जयन्तीले हामीलाई चरित्र, मर्यादा र मानवताको पाठ सिकाउँछ। राष्ट्रिय सूचना दिवसले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र नागरिक अधिकारको महत्व सम्झाउँछ। विश्व फोटोग्राफी दिवसले सिर्जनशीलता, इतिहास संरक्षण र सत्यलाई दृश्य माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने शक्ति देखाउँछ।
यी तीनै दिवसका सन्देशलाई हामीले व्यवहारमा उतार्न सकेमा हाम्रो समाज अझ सभ्य, सचेत, जिम्मेवार र समृद्ध बन्न सक्छ। हामी सत्य र सदाचारको बाटोमा हिँडौँ, सूचनाको सही प्रयोग गरौँ, गलत समाचारबाट बचौँ र फोटोग्राफी तथा प्रविधिलाई समाजसेवा र सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रयोग गरौँ।
तुलसीदासका आदर्शबाट प्रेरणा लिँदै, सूचनाको अधिकारको सम्मान गर्दै र फोटोग्राफीको सिर्जनात्मक शक्तिलाई सदुपयोग गर्दै अघि बढ्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरौँ।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिक तथा राष्ट्र संरक्षण डट कमकी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुनछ)