आज सूर्य पूजा मनाइदै

रासंसा/काठमाण्डौ, श्रावण ५,

एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते ।
अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घं दिवाकरः ।।
ॐ भूर्ब्भुवः स्वः जगतसाक्षिणे श्रीसूर्यनारायणाय नमः ।।
उदय ब्रह्मणोरूपं मध्यान्हेतु महेश्वरः ।
अस्तकाले स्वयं विष्णु त्रिमूर्तिश्च दिवाकरः ।।
सत्य, सेवा र संयमलाई जीवनको आधार बनाउने व्यक्ति कहिल्यै पराजित हुँदैन। धनले क्षणिक सुख दिन सक्छ, तर धर्म, सदाचार र असल चरित्रले जीवनभर सम्मान दिलाउँछ।”
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्॥
सूर्यको प्रभाव पृथ्वीमा र यहाँका हरेक जीवहरूमा अनेक रूपमा विद्यमान छ । सम्भवतः मानवले देखेको हालसम्मको सबैभन्दा विशाल, चम्किलो र प्रभावशाली ग्रह नै सूर्य हो । यसर्थमा सूर्यको अर्चना धार्मिक र वैज्ञानिक दुवै हिसाबले जरुरी छ । सूर्य भगवानलाई प्रातः कालमा सात्त्विक स्वरूप ब्रह्म मानिन्छ । मध्यान्हमा तमोगुण प्रदान गर्ने सूर्य भगवानलाई देवादि देव महादेवको स्वरूप मानिन्छ भने सन्ध्या कालमा राजसी स्वरूपमा विद्यमान हुने सूर्यलाई विष्णु स्वरूप मानिन्छ । हुन त, सूर्य नारायणलाई धर्म र विश्वासबाट फरक रूपले हेर्ने हो भने सूर्य आफैमा एक निरपेक्ष शक्ति अनि सापेक्ष प्रभाव हुन् । सूर्य नै देवता हुन् अनि सूर्य नै धर्म पनि । संसारका हरेक धर्म र पहिचानका मानिसहरूले कुनै न कुनै रूपमा सूर्यप्रति आफ्नो साधुवाद र भक्ति दर्साउने गर्छन् ।
उदय ब्रह्मणोरूपं मध्यान्हेतु महेश्वरः ।
अस्तकाले स्वयं विष्णु त्रिमूर्तिश्च दिवाकरः ।।
बाह्र कलाले युक्त यस्तो विशेषता भएको सूर्यको पूजा एवं उपासना गर्ने क्रममा धता, अर्यमा, मित्र, वरुण, ईन्द्र, विवश्वान्त, पुखा, पर्जन्य, अंशवान, भग, त्वष्टा, विष्णु आदि १२ स्वरूपको आव्हान गर्ने गरिन्छ ।
सामान्यतया सूर्यलाई प्रसन्न बनाएर शुभ फल प्राप्त गर्न आइतबार व्रत बस्ने गरिन्छ । आइतबारको व्रत प्रारम्भ रवि सप्तमीको शुभ संयोगबाट या शुक्ल पक्षको पहिलो आइतबारबाट प्रारम्भ गर्नुपर्ने शास्त्रोक्त कथन छ । यस्तो शुभ संयोगको अवसरमा रातो वस्त्र लगाएर सूर्य नारायणको उपासना गर्नु पर्छ । सकिन्छ भने बाह्र महिना व्रत बस्ने नसके बाह्र वटा आइतबार व्रत बस्नु पर्छ । व्रतको दिन प्रातः सूर्य नारायणको पूजा अर्चना गरी अर्घ निवेदन गरी व्रत बस्न सकिन्छ । सत्य चाहिँ के हो भने, सूर्य नारायणमा भएको हाइड्रोजनको प्रताप र शक्ति कायम रहुन्जेलसम्म नै पृथ्वीको अस्तित्व र यहाँका जीवात्माहरूको प्राण सम्भव छ । त्यसपछि प्रलयको विकल्प छैन । अन्धकार हारक सूर्य देवतालाई सम्झना गर्ने अनेक दिनहरूमध्ये रवि सप्तमी एक दिन हो, जहाँ तिथि र बारको यस अनुपम संयोगलाई आध्यात्मिक रूपमा परिभाषा गरिएको छ । यस्तो व्रत आदि उपासना गर्नाले सूर्यको जस्तै विद्या र बुद्धि तेजमय हुने र ज्योतिष शास्त्रअनुसार जातकको जन्म कुण्डलीमा सूर्यजन्य दोष एवं ग्रह पिडा भए यस्तो शुभ दिनमा गरिएको आव्हानले ग्रह पिडा कम हुने र सूर्यनारायणको शुभ–आशीर्वाद प्राप्त हुनेछ ।
आज हामी सूर्य पूजाको महत्त्व विषयमा मनन गर्नेछौं। सनातन वैदिक परम्परामा सूर्य केवल आकाशमा देखिने ग्रह होइनन्, उहाँ प्रत्यक्ष दर्शन गर्न सकिने देवता, समस्त प्राणीजगतका जीवनदाता र ऊर्जा तथा प्रकाशका मूल स्रोत मानिन्छन्। वेदमा सूर्यलाई “प्रत्यक्ष देवता” भनिएको छ, किनकि अन्य देवताहरूलाई ध्यानद्वारा अनुभूति गर्नुपर्छ भने सूर्यदेवलाई हामी प्रत्यक्ष देख्न सक्छौं। ऋग्वेद, यजुर्वेद र अथर्ववेदमा सूर्यको व्यापक महिमा वर्णन गरिएको छ। गायत्री मन्त्र पनि सविता अर्थात् सूर्यस्वरूप परम तेजको उपासनासँग सम्बन्धित छ।
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्
यस मन्त्रले सूर्यस्वरूप दिव्य चेतनाले हाम्रो बुद्धिलाई सद्मार्गमा प्रेरित गरून् भन्ने प्रार्थना गर्दछ। सूर्यले अन्धकार हटाएर प्रकाश फैलाएझैं, हाम्रो जीवनका अज्ञान, आलस्य र निराशालाई हटाएर ज्ञान, उत्साह र सकारात्मकताको ज्योति फैलाउने प्रेरणा दिनुहुन्छ। बिहान उदाउँदो सूर्यलाई प्रणाम गर्दा मनमा नयाँ ऊर्जा, आत्मविश्वास र सकारात्मक सोचको विकास हुन्छ। पुराणहरूमा वर्णन भएअनुसार सूर्यदेवलाई जल अर्पण, अर्घ्यदान, आदित्यहृदय स्तोत्रको पाठ र सूर्य नमस्कार गर्नु अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छ। भगवान् श्रीरामले पनि लङ्का युद्धअघि महर्षि अगस्त्यबाट आदित्यहृदय स्तोत्र सुनेर सूर्यको आराधना गर्नुभएको वर्णन रामायणमा पाइन्छ। त्यसपछि उहाँको आत्मबल र विजयको मार्ग अझ दृढ भएको थियो।सूर्यको बिहानको कोमल किरणले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा प्रदान गर्छ। समयमै उठ्ने, सूर्यलाई अर्घ्य दिने, सूर्य नमस्कार गर्ने र नियमित ध्यान गर्ने व्यक्तिको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। यसले अनुशासन, समयपालन र सक्रिय जीवनशैलीको पनि विकास गराउँछ।
• ब्रह्ममुहूर्त वा सूर्योदयअघि उठ्ने।
• स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने।
• पूर्व दिशातर्फ मुख गरी तामाको लोटामा स्वच्छ जल, रातो फूल वा अक्षता राखी सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने।
• “ॐ सूर्याय नमः”, “ॐ आदित्याय नमः”, “ॐ भास्कराय नमः” जस्ता मन्त्र जप गर्ने।
• सूर्य नमस्कार र ध्यान गर्ने।
• दिनभर सत्य, सेवा र सदाचारको पालन गर्ने।
सूर्यले सबैलाई समान रूपमा प्रकाश दिनुहुन्छ। उहाँले जात, धर्म, वर्ग वा सम्पत्ति हेर्नुहुन्न। त्यसैले सूर्य पूजाको वास्तविक अर्थ केवल जल चढाउनु मात्र होइन, आफ्नो जीवनलाई पनि सूर्यजस्तै निष्पक्ष, उदार, कर्मशील र लोकहितकारी बनाउनु हो।
सूर्य पूजा कुनै अन्धविश्वास होइन; यो प्रकृति, अनुशासन, स्वास्थ्य, कर्तव्य र आध्यात्मिक उन्नतिको समन्वित साधना हो। जब हामी प्रत्येक दिन उदाउँदो सूर्यलाई प्रणाम गर्छौं, तब हामी आफ्नै जीवनमा प्रकाश, आशा, परिश्रम र धर्मको ज्योति प्रज्वलित गर्ने संकल्प पनि गरिरहेका हुन्छौं।
ॐ घृणिः सूर्याय नमः।
हे सूर्यनारायण! हाम्रो जीवनलाई सत्य, धर्म, स्वास्थ्य, ज्ञान र सद्बुद्धिको प्रकाशले आलोकित गरिदिनुहोस्।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥